<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE pdf2xml SYSTEM "pdf2xml.dtd">

<pdf2xml producer="poppler" version="0.48.0">
<page number="1" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="0" size="14" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="1" size="16" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="2" size="16" family="Times" color="#000000"/>
<image top="0" left="0" width="894" height="1263" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-1_1.png"/>
<text top="1173" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="1193" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="110" left="447" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="149" left="447" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="188" left="447" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="227" left="447" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="266" left="447" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="305" left="447" width="9" height="16" font="2"><b>  </b></text>
<text top="344" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="382" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="421" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="460" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="499" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="538" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="576" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="615" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="654" left="447" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="693" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="731" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="770" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="809" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="848" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="887" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="925" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="964" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1003" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1042" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1081" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1119" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
</page>
<page number="2" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="3" size="25" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="4" size="14" family="Times" color="#085295"/>
	<fontspec id="5" size="14" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="6" size="14" family="Times" color="#000000"/>
<text top="1173" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="1193" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="113" left="395" width="110" height="24" font="3"><b>Contents </b></text>
<text top="142" left="318" width="261" height="16" font="2"><b>Volume 23, Number 3, July, 2018 </b></text>
<text top="162" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="183" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="204" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="224" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="245" left="412" width="78" height="16" font="2"><b>Editorial  </b></text>
<text top="265" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="285" left="128" width="637" height="15" font="0">Mohamed Amal ............................................................................................................................. 6</text>
<text top="285" left="765" width="4" height="15" font="4"> </text>
<text top="305" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="326" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="346" left="417" width="64" height="16" font="2"><b>Articles </b></text>
<text top="367" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="387" left="128" width="641" height="15" font="0"> A Importância do Ensino Empreendedor na Formação de Nível Técnico  .................................. 7 </text>
<text top="406" left="128" width="344" height="15" font="5"><i>Marcos Hashimoto, Ranulfo Soares da Fonseca Jr.</i> </text>
<text top="425" left="128" width="4" height="15" font="0"> </text>
<text top="444" left="128" width="641" height="15" font="0">Simbolismo e Construção da Identidade por meio do Consumo de Cerveja Artesanal  ….... .... 19 </text>
<text top="463" left="128" width="642" height="15" font="5"><i>Ana  Cristina  Ferreira,  Michele  Morais  Oliveira  Pereira,  Daniel  Carvalho  de  Rezende, </i></text>
<text top="482" left="128" width="172" height="15" font="5"><i>Alessandro Santos Vieira </i></text>
<text top="501" left="128" width="4" height="15" font="0"> </text>
<text top="520" left="128" width="641" height="15" font="0">Dimensionamento de pistas de pousos e decolagens em pequenos aeroportos na otimização de </text>
<text top="539" left="128" width="641" height="15" font="0">investimentos e segurança operacional ....................................................................................... 36 </text>
<text top="558" left="128" width="321" height="15" font="5"><i>Mauro Caetano, Lívia Gabriella de Melo Sousa </i></text>
<text top="577" left="128" width="4" height="15" font="0"> </text>
<text top="596" left="128" width="749" height="15" font="0">Influence of Female boardroom presence on firm value: An analysis on companies listed on B3                           </text>
<text top="611" left="128" width="639" height="18" font="0">…………………………………………………………………………………………...…….. 49 </text>
<text top="634" left="128" width="623" height="15" font="5"><i>Isaac Gezer Silva de Oliveira, Sâmela Pedrada Cardoso, Ricardo Santos Dias, Pedro Borges </i></text>
<text top="653" left="128" width="47" height="15" font="5"><i>Júnior</i><b> </b></text>
<text top="672" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="693" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="714" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="734" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="755" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="776" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="797" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="817" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="838" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="859" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="879" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="900" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="921" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="941" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="962" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="983" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1004" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1024" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1045" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1066" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1086" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1107" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1128" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
</page>
<page number="3" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="1173" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="1193" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="110" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="131" left="128" width="147" height="16" font="2"><b>PRESENTATION </b></text>
<text top="152" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="172" left="128" width="297" height="16" font="1">Revista  de  Negócios  is  located  in </text>
<text top="193" left="128" width="297" height="16" font="1">Blumenau,  state  of  Santa  Catarina, </text>
<text top="214" left="128" width="297" height="16" font="1">Brazil,  in  the  campus  of  Uni-versidade </text>
<text top="234" left="128" width="292" height="16" font="1">Regional  de  Blumenau—FURB,  post-</text>
<text top="255" left="128" width="66" height="16" font="1">graduate </text>
<text top="255" left="213" width="88" height="16" font="1">programme </text>
<text top="255" left="319" width="19" height="16" font="1">in </text>
<text top="255" left="356" width="68" height="16" font="1">Business </text>
<text top="276" left="128" width="297" height="16" font="1">Administration.  Revista  de  Negócios  is </text>
<text top="296" left="128" width="297" height="16" font="1">published  quarterly  in  January,  April, </text>
<text top="317" left="128" width="297" height="16" font="1">July  and  October  on  the  website </text>
<text top="338" left="128" width="78" height="16" font="1">furb.br/rn. </text>
<text top="359" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="379" left="128" width="134" height="16" font="2"><b>POSTMASTER: </b></text>
<text top="379" left="324" width="100" height="16" font="1">Universidade </text>
<text top="400" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  de  Blumenau-FURB,  Rua </text>
<text top="421" left="128" width="297" height="16" font="1">Antônio da Veiga, 140 - Victor Konder, </text>
<text top="441" left="128" width="78" height="16" font="1">Blumenau </text>
<text top="441" left="236" width="10" height="16" font="1">- </text>
<text top="441" left="276" width="31" height="16" font="1">SC, </text>
<text top="441" left="338" width="87" height="16" font="1">89012-900. </text>
<text top="462" left="128" width="269" height="16" font="1">Department: PPGAD/FURB - D102.<b> </b></text>
<text top="483" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="504" left="128" width="82" height="16" font="2"><b>MISSION </b></text>
<text top="525" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="545" left="128" width="297" height="16" font="1">Revista  de  Negócios  advances  the </text>
<text top="566" left="128" width="297" height="16" font="1">knowledge and practice of management </text>
<text top="586" left="128" width="297" height="16" font="1">learning  and  education.  It  does  it  by </text>
<text top="607" left="128" width="292" height="16" font="1">publishing  theoretical  models  and  re-</text>
<text top="628" left="128" width="297" height="16" font="1">views,  mainly  quantitative  research, </text>
<text top="648" left="128" width="297" height="16" font="1">critique,  exchanges  and  retrospectives </text>
<text top="669" left="128" width="297" height="16" font="1">on  any  substantive  topic  that  is </text>
<text top="690" left="128" width="297" height="16" font="1">conceived  with  studies  on  emerging </text>
<text top="711" left="128" width="297" height="16" font="1">countries.  Revista  de  Negócios  is  an </text>
<text top="731" left="128" width="297" height="16" font="1">interdisciplinary  journal  that  broadly </text>
<text top="752" left="128" width="297" height="16" font="1">defines  its  constituents  to  include </text>
<text top="773" left="128" width="297" height="16" font="1">different  methodological  perspectives </text>
<text top="793" left="128" width="297" height="16" font="1">and  innovative  approach  on  how  to </text>
<text top="814" left="128" width="297" height="16" font="1">understand  the  role  of  organizations </text>
<text top="835" left="128" width="297" height="16" font="1">from emerging countries in a globalized </text>
<text top="855" left="128" width="59" height="16" font="1">market. </text>
<text top="876" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="897" left="128" width="174" height="16" font="2"><b>SCOPE AND FOCUS </b></text>
<text top="918" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="938" left="128" width="297" height="16" font="1">Revista  de  Negócios  aims  to  create  an </text>
<text top="959" left="128" width="297" height="16" font="1">intellectual  and  academic  platform, </text>
<text top="980" left="128" width="297" height="16" font="1">under  the  perspective  of  Strategic </text>
<text top="1000" left="128" width="297" height="16" font="1">Management  Organization,  to  promote </text>
<text top="1021" left="128" width="297" height="16" font="1">studies  on  Emerging  Countries.  The </text>
<text top="1042" left="128" width="58" height="16" font="1">Journal </text>
<text top="1042" left="205" width="44" height="16" font="1">looks </text>
<text top="1042" left="268" width="30" height="16" font="1">and </text>
<text top="1042" left="319" width="60" height="16" font="1">reviews </text>
<text top="1042" left="399" width="26" height="16" font="1">for </text>
<text top="1062" left="128" width="297" height="16" font="1">contributions  to  the  debate  about </text>
<text top="1083" left="128" width="297" height="16" font="1">researches  on  two  specific  topics: </text>
<text top="1104" left="128" width="297" height="16" font="1">innovation  and  competitiveness  and </text>
<text top="1125" left="128" width="297" height="16" font="1">strategic  organization  in  emerging </text>
<text top="172" left="473" width="297" height="16" font="1">countries.  The  topic  of  innovation  and </text>
<text top="193" left="473" width="297" height="16" font="1">competitiveness  covers  all  studies  and </text>
<text top="214" left="473" width="297" height="16" font="1">researches  related  to  how  organizations </text>
<text top="234" left="473" width="29" height="16" font="1">can </text>
<text top="234" left="519" width="54" height="16" font="1">sustain </text>
<text top="234" left="590" width="38" height="16" font="1">their </text>
<text top="234" left="645" width="125" height="16" font="1">competitiveness, </text>
<text top="255" left="473" width="297" height="16" font="1">particularly  focusing  on  innovations, </text>
<text top="276" left="473" width="297" height="16" font="1">entrepreneurship  and  performance.  The </text>
<text top="296" left="473" width="54" height="16" font="1">second </text>
<text top="296" left="544" width="40" height="16" font="1">topic </text>
<text top="296" left="601" width="52" height="16" font="1">covers </text>
<text top="296" left="669" width="55" height="16" font="1">studies </text>
<text top="296" left="740" width="30" height="16" font="1">and </text>
<text top="317" left="473" width="297" height="16" font="1">researches  on  strategic  management  of </text>
<text top="338" left="473" width="297" height="16" font="1">organizations, more specifically on how </text>
<text top="359" left="473" width="297" height="16" font="1">companies can or should act at strategic </text>
<text top="379" left="473" width="297" height="16" font="1">level  looking  mainly  but  not  only  to </text>
<text top="400" left="473" width="62" height="16" font="1">external </text>
<text top="400" left="560" width="62" height="16" font="1">context, </text>
<text top="400" left="646" width="52" height="16" font="1">supply </text>
<text top="400" left="722" width="48" height="16" font="1">chain, </text>
<text top="421" left="473" width="297" height="16" font="1">competitive  strategies  in  international </text>
<text top="441" left="473" width="297" height="16" font="1">market,  and  marketing  approach.  The </text>
<text top="462" left="473" width="297" height="16" font="1">editorial  policy  is  based  on  promoting </text>
<text top="483" left="473" width="56" height="16" font="1">articles </text>
<text top="483" left="548" width="37" height="16" font="1">with </text>
<text top="483" left="603" width="54" height="16" font="1">critical </text>
<text top="483" left="676" width="93" height="16" font="1">perspectives </text>
<text top="503" left="473" width="297" height="16" font="1">seeking  for  the  understanding  of  the </text>
<text top="524" left="473" width="297" height="16" font="1">differences  and  similarities  among </text>
<text top="545" left="473" width="297" height="16" font="1">emerging  countries  and  in  comparison </text>
<text top="566" left="473" width="297" height="16" font="1">with  experiences  and  theories  on </text>
<text top="586" left="473" width="297" height="16" font="1">strategic  management  in  developed </text>
<text top="607" left="473" width="297" height="16" font="1">countries. It intends to promote specific </text>
<text top="628" left="473" width="297" height="16" font="1">contributions  of  how  theoretical  and </text>
<text top="648" left="473" width="72" height="16" font="1">empirical </text>
<text top="648" left="570" width="55" height="16" font="1">studies </text>
<text top="648" left="650" width="23" height="16" font="1">on </text>
<text top="648" left="698" width="72" height="16" font="1">emerging </text>
<text top="669" left="473" width="297" height="16" font="1">economies  may  contribute  to  the </text>
<text top="690" left="473" width="63" height="16" font="1">advance </text>
<text top="690" left="557" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="690" left="596" width="62" height="16" font="1">theories </text>
<text top="690" left="678" width="53" height="16" font="1">related </text>
<text top="690" left="751" width="19" height="16" font="1">to </text>
<text top="711" left="473" width="297" height="16" font="1">innovations  and  competitiveness  and </text>
<text top="731" left="473" width="297" height="16" font="1">strategic  management  of  organizations. </text>
<text top="752" left="473" width="297" height="16" font="1">It  is  welcome  scholars  particularly </text>
<text top="773" left="473" width="297" height="16" font="1">working  on  such  topics  to  submit </text>
<text top="793" left="473" width="297" height="16" font="1">theoretical  essays,  empirical  studies, </text>
<text top="814" left="473" width="297" height="16" font="1">and  case  studies.  The  Revista  de </text>
<text top="835" left="473" width="72" height="16" font="1">Negócios </text>
<text top="835" left="566" width="17" height="16" font="1">is </text>
<text top="835" left="604" width="40" height="16" font="1">open </text>
<text top="835" left="664" width="19" height="16" font="1">to </text>
<text top="835" left="704" width="66" height="16" font="1">different </text>
<text top="855" left="473" width="116" height="16" font="1">methodological </text>
<text top="855" left="618" width="93" height="16" font="1">perspectives </text>
<text top="855" left="739" width="31" height="16" font="1">and </text>
<text top="876" left="473" width="297" height="16" font="1">innovative  approaches  on  how  to </text>
<text top="897" left="473" width="297" height="16" font="1">understand  the  role  of  organizations </text>
<text top="918" left="473" width="187" height="16" font="1">from emerging countries. </text>
<text top="938" left="473" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="959" left="473" width="181" height="16" font="2"><b>TARGET AUDIENCE </b></text>
<text top="980" left="473" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1000" left="473" width="297" height="16" font="1">The  target  audience  of  Revista  de </text>
<text top="1021" left="473" width="297" height="16" font="1">Negócios  is  the  Brazilian  international </text>
<text top="1042" left="473" width="297" height="16" font="1">academic community in related fields of </text>
<text top="1062" left="473" width="273" height="16" font="1">knowledge on business management. </text>
<text top="1084" left="473" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1104" left="473" width="223" height="16" font="2"><b>EDITORIAL STRUCTURE </b></text>
<text top="1125" left="473" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
</page>
<page number="4" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="7" size="16" family="Times" color="#ff0000"/>
<text top="1173" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="1193" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="110" left="128" width="89" height="16" font="2"><b>The Editor </b></text>
<text top="131" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="152" left="128" width="260" height="16" font="1">Mohamed Amal, Prof. Dr. rer. pol.  </text>
<text top="172" left="128" width="297" height="16" font="1">Postgraduate  Program  of  Business </text>
<text top="193" left="128" width="118" height="16" font="1">Administration  </text>
<text top="214" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="234" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="255" left="128" width="105" height="16" font="1"><a href="mailto:amal@furb.br">amal@furb.br </a></text>
<text top="276" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="297" left="128" width="107" height="16" font="2"><b>The Coeditor </b></text>
<text top="317" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="338" left="128" width="297" height="16" font="1">Marianne  Hoeltgebaum,  Prof.  Dr.  rer. </text>
<text top="359" left="128" width="37" height="16" font="1">pol.  </text>
<text top="379" left="128" width="297" height="16" font="1">Postgraduate  Program  of  Business </text>
<text top="400" left="128" width="118" height="16" font="1">Administration  </text>
<text top="421" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="441" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="462" left="128" width="138" height="16" font="1"><a href="mailto:profamarianne@gmail.com">marianne@furb.br </a></text>
<text top="483" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="504" left="128" width="286" height="16" font="2"><b>EDITORIAL COMPOSAL BOARD </b></text>
<text top="525" left="128" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="545" left="128" width="132" height="16" font="2"><b>Executive Board </b></text>
<text top="566" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="586" left="128" width="49" height="16" font="1">Editor </text>
<text top="607" left="128" width="260" height="16" font="1">Mohamed Amal, Prof. Dr. rer. pol.  </text>
<text top="628" left="128" width="297" height="16" font="1">Postgraduate  Program  of  Business </text>
<text top="648" left="128" width="118" height="16" font="1">Administration  </text>
<text top="669" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="690" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="711" left="128" width="105" height="16" font="1"><a href="mailto:amal@furb.br">amal@furb.br </a></text>
<text top="731" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="752" left="128" width="67" height="16" font="1">Coeditor </text>
<text top="773" left="128" width="297" height="16" font="1">Marianne  Hoeltgebaum,  Prof.  Dr.  rer. </text>
<text top="793" left="128" width="37" height="16" font="1">pol.  </text>
<text top="814" left="128" width="297" height="16" font="1">Postgraduate  Program  of  Business </text>
<text top="835" left="128" width="118" height="16" font="1">Administration  </text>
<text top="855" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="876" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="897" left="128" width="138" height="16" font="1"><a href="mailto:profamarianne@gmail.com">marianne@furb.br </a></text>
<text top="918" left="128" width="9" height="16" font="2"><b>  </b></text>
<text top="938" left="128" width="170" height="16" font="1">Communication Editor </text>
<text top="959" left="128" width="186" height="16" font="1">Cinara Gambirage, Msc.  </text>
<text top="980" left="128" width="297" height="16" font="1">Postgraduate  Program  of  Accounting </text>
<text top="1000" left="128" width="217" height="16" font="1">and Business Administration  </text>
<text top="1021" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  – </text>
<text top="1042" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="1062" left="128" width="85" height="16" font="1"><a href="mailto:rn@furb.br">rn@furb.br </a></text>
<text top="1083" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="1104" left="128" width="185" height="16" font="1">English Language Editor </text>
<text top="1125" left="128" width="249" height="16" font="1">Prof. Marta Helena Caetano, MA. </text>
<text top="110" left="473" width="180" height="16" font="1">FURB Language Center </text>
<text top="131" left="473" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="152" left="473" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="172" left="473" width="136" height="16" font="1"><a href="mailto:mhelena@furb.br">mhelena@furb.br </a> </text>
<text top="193" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="214" left="473" width="110" height="16" font="1">System Suport </text>
<text top="234" left="473" width="194" height="16" font="1">Marcos Rogério Cardoso,  </text>
<text top="255" left="473" width="80" height="16" font="1">University </text>
<text top="255" left="575" width="58" height="16" font="1">Library </text>
<text top="255" left="655" width="40" height="16" font="1">Prof. </text>
<text top="255" left="716" width="53" height="16" font="1">Martin </text>
<text top="276" left="473" width="134" height="16" font="1">Cardoso da Veiga </text>
<text top="296" left="473" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="317" left="473" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="338" left="473" width="145" height="16" font="1"><a href="mailto:mcardoso@furb.br">mcardoso@furb.br </a> </text>
<text top="359" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="380" left="473" width="133" height="16" font="2"><b>Academic Board </b></text>
<text top="400" left="473" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="421" left="473" width="212" height="16" font="1">Luciana Lazzeretti, Prof, Dr. </text>
<text top="441" left="473" width="207" height="16" font="1">Department of Management </text>
<text top="462" left="473" width="158" height="16" font="1">University of Firenze </text>
<text top="483" left="473" width="197" height="16" font="1">luciana.lazzeretti@unifi.it  </text>
<text top="503" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="524" left="473" width="154" height="16" font="1">Mohamed Amal, Dr. </text>
<text top="545" left="473" width="297" height="16" font="1">Postgraduate  Program  of  Business </text>
<text top="566" left="473" width="118" height="16" font="1">Administration  </text>
<text top="586" left="473" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="607" left="473" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="628" left="473" width="110" height="16" font="1"><a href="mailto:amal@furb.br">amal@furb.br </a> </text>
<text top="648" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="669" left="473" width="196" height="16" font="1">Shaker A. Zahra, Prof, Dr. </text>
<text top="690" left="473" width="68" height="16" font="1">Strategic </text>
<text top="690" left="591" width="99" height="16" font="1">Management </text>
<text top="690" left="739" width="30" height="16" font="1">and </text>
<text top="711" left="473" width="211" height="16" font="1">entrepreneurship department </text>
<text top="731" left="473" width="297" height="16" font="1">Carlson  School  of  management  - </text>
<text top="752" left="473" width="80" height="16" font="1">University </text>
<text top="752" left="751" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="773" left="473" width="233" height="16" font="1">Minnessotazahra004@umn.edu </text>
<text top="793" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="814" left="473" width="153" height="16" font="1">Tales Andreassi, Dr. </text>
<text top="835" left="473" width="297" height="16" font="1">Postgraduate  Program  of  Business </text>
<text top="855" left="473" width="118" height="16" font="1">Administration  </text>
<text top="876" left="473" width="271" height="16" font="1">Getúlio Vargas Institution SP – FGV </text>
<text top="897" left="473" width="174" height="16" font="1">tales.andreassi@fgv.br  </text>
<text top="918" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="939" left="473" width="152" height="16" font="2"><b>Institutional Board </b></text>
<text top="959" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="980" left="473" width="297" height="16" font="1">The  Institutional  Board  is  consisted  by </text>
<text top="1000" left="473" width="297" height="16" font="1">the  academic  community  of  Regional </text>
<text top="1021" left="473" width="245" height="16" font="1">University of Blumenau - FURB. </text>
<text top="1042" left="473" width="9" height="16" font="7">  </text>
<text top="1062" left="473" width="291" height="16" font="1">João Natel Pollonio Machado, Prof, Dr. </text>
<text top="1083" left="473" width="297" height="16" font="1">Rector  of  Regional  University  of </text>
<text top="1104" left="473" width="141" height="16" font="1">Blumenau - FURB </text>
<text top="1125" left="473" width="127" height="16" font="1"><a href="mailto:reitoria@furb.br">reitoria@furb.br </a> </text>
</page>
<page number="5" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="8" size="16" family="Times" color="#232323"/>
<text top="1173" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="1193" left="128" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="110" left="128" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="131" left="128" width="118" height="16" font="1">Udo Schroeder  </text>
<text top="152" left="128" width="297" height="16" font="1">Vice - Rector of Regional University of </text>
<text top="172" left="128" width="141" height="16" font="1">Blumenau - FURB </text>
<text top="193" left="128" width="127" height="16" font="1"><a href="mailto:reitoria@furb.br">reitoria@furb.br </a> </text>
<text top="214" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="234" left="128" width="288" height="16" font="1">Alexander Christian Vibrans, Prof. Dr.  </text>
<text top="255" left="128" width="297" height="16" font="1">Dean of Postgraduate Studies, Research </text>
<text top="276" left="128" width="173" height="16" font="1">and Culture - PROPEX </text>
<text top="296" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="317" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="338" left="128" width="125" height="16" font="1"><a href="mailto:propex@furb.br">propex@furb.br </a> </text>
<text top="359" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="379" left="128" width="219" height="16" font="1">Valter Augusto Krauss, Prof.  </text>
<text top="400" left="128" width="268" height="16" font="1">Director of Applied Social Sciences  </text>
<text top="421" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="441" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="462" left="128" width="106" height="16" font="1"><a href="mailto:ccsa@furb.br">ccsa@furb.br </a> </text>
<text top="483" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="503" left="128" width="191" height="16" font="1">Gérson Tontini, Prof., Dr. </text>
<text top="524" left="128" width="91" height="16" font="1">Coordinator </text>
<text top="524" left="250" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="524" left="300" width="22" height="16" font="1">the</text>
<text top="524" left="322" width="5" height="16" font="8"> </text>
<text top="524" left="327" width="98" height="16" font="1">Postgraduate </text>
<text top="545" left="128" width="273" height="16" font="1">Program of Business Administration  </text>
<text top="566" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="586" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="607" left="128" width="125" height="16" font="1"><a href="mailto:lleomar@furb.br">lleomar@furb.br </a></text>
<text top="628" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="648" left="128" width="297" height="16" font="1">Ciel Antunes  de  Oliveira  Filho,  Prof, </text>
<text top="669" left="128" width="28" height="16" font="1">Dr. </text>
<text top="690" left="128" width="42" height="16" font="1">Head </text>
<text top="690" left="188" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="690" left="225" width="68" height="16" font="1">Business </text>
<text top="690" left="311" width="113" height="16" font="1">Administration </text>
<text top="711" left="128" width="89" height="16" font="1">Department </text>
<text top="731" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  – </text>
<text top="752" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="773" left="128" width="139" height="16" font="1"><a href="mailto:hsilva@furb.br">holiveira@furb.br </a> </text>
<text top="793" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="814" left="128" width="201" height="16" font="1">Darlan Jevaer Schmitt, Ms. </text>
<text top="835" left="128" width="297" height="16" font="1">Director  of  University  Library  Prof. </text>
<text top="855" left="128" width="187" height="16" font="1">Martin Cardoso da Veiga </text>
<text top="876" left="128" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="897" left="128" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="918" left="128" width="122" height="16" font="1"><a href="mailto:furbbc@furb.br">furbbc@furb.br </a> </text>
<text top="938" left="128" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="959" left="128" width="156" height="16" font="1">Gelci Rostirolla, Ms. </text>
<text top="110" left="473" width="151" height="16" font="1">Periodicals Support  </text>
<text top="131" left="473" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="152" left="473" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="172" left="473" width="93" height="16" font="1">gel@furb.br </text>
<text top="193" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="214" left="473" width="261" height="16" font="1">David Colin Morton Bilsland, Prof. </text>
<text top="234" left="473" width="297" height="16" font="1">Head of International Relations Office - </text>
<text top="255" left="473" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="276" left="473" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="296" left="473" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="317" left="473" width="94" height="16" font="1"><a href="mailto:cri@furb.br">cri@furb.br </a> </text>
<text top="338" left="473" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="359" left="473" width="253" height="16" font="1">Márcia Regina Bronnemann, Prof. </text>
<text top="379" left="473" width="297" height="16" font="1">Head of Marketing and Communication </text>
<text top="400" left="473" width="62" height="16" font="1">- FURB </text>
<text top="421" left="473" width="297" height="16" font="1">Regional  University  of  Blumenau  - </text>
<text top="441" left="473" width="51" height="16" font="1">FURB </text>
<text top="462" left="473" width="105" height="16" font="1"><a href="mailto:ccm@furb.br">ccm@furb.br </a> </text>
<text top="483" left="473" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="522" left="473" width="99" height="16" font="2"><b>Past Editors </b></text>
<text top="546" left="473" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="569" left="473" width="267" height="16" font="2"><b>2014 - 2016</b> Marianne Hoeltgebaum </text>
<text top="593" left="473" width="285" height="16" font="2"><b>2014 - 2015</b> Edson Roberto Scharf and </text>
<text top="617" left="558" width="175" height="16" font="1">Marianne Hoeltgebaum </text>
<text top="641" left="473" width="255" height="16" font="2"><b>2012 - 2013</b> Edson Roberto Scharf </text>
<text top="665" left="473" width="234" height="16" font="2"><b>2010 - 2011</b> Leomar dos Santos </text>
<text top="688" left="473" width="246" height="16" font="2"><b>2008 - 2009</b> Denise del Prá Netto </text>
<text top="712" left="473" width="214" height="16" font="2"><b>2006 - 2007</b> Mohamed Amal </text>
<text top="736" left="473" width="206" height="16" font="2"><b>2004 - 2005</b> Gérson Tontini </text>
<text top="760" left="473" width="285" height="16" font="2"><b>2002 - 2003</b> Emerson Maccari. Valeria </text>
<text top="784" left="558" width="183" height="16" font="1">Riscarolli, Luciano Rosa </text>
<text top="808" left="558" width="151" height="16" font="1">and Paloma Zimmer </text>
<text top="831" left="473" width="223" height="16" font="2"><b>2000 - 2001</b> Emerson Maccari </text>
<text top="855" left="473" width="295" height="16" font="2"><b>1998 - 1999</b> Gérson Tontini, Denise Del </text>
<text top="879" left="558" width="161" height="16" font="1">Prá Netto and Valeria </text>
<text top="903" left="558" width="75" height="16" font="1">Riscarolli </text>
<text top="927" left="473" width="245" height="16" font="2"><b>1996 - 1997</b> Denise Del Prá Netto</text>
<text top="979" left="106" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="979" left="110" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1017" left="106" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="1056" left="106" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1095" left="106" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1134" left="106" width="5" height="16" font="1"> </text>
</page>
<page number="6" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="9" size="15" family="Times" color="#000000"/>
<image top="0" left="0" width="893" height="141" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-6_1.jpg"/>
<text top="57" left="787" width="5" height="18" font="1"> </text>
<text top="78" left="106" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="1173" left="447" width="5" height="18" font="1"> </text>
<text top="145" left="473" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="166" left="386" width="126" height="16" font="2"><b>Editorial Letter </b></text>
<text top="187" left="473" width="4" height="16" font="9"><b> </b></text>
<text top="206" left="160" width="631" height="16" font="1">In  this  current  issue,  we  organized  four  articles  that  make  significant  empirical </text>
<text top="227" left="106" width="684" height="16" font="1">contributions  in  topics  related  to  different  areas  of  strategic  management,  using  qualitative </text>
<text top="247" left="106" width="684" height="16" font="1">and quantitative approaches to discuss topics like entrepreneurship, investment management, </text>
<text top="268" left="106" width="684" height="16" font="1">brand identity, and the influence of female boardroom on firm value. We organized different </text>
<text top="289" left="106" width="684" height="16" font="1">topics  and  themes  that  provide  different  perspectives  and  theoretical  lens  of  addressing </text>
<text top="310" left="106" width="260" height="16" font="1">strategies and innovation in Brazil.  </text>
<text top="330" left="160" width="631" height="16" font="1">The  first  article  <b>A  Importância  do  Ensino  Empreendedor  na  Formação  de  Nível </b></text>
<text top="351" left="106" width="684" height="16" font="2"><b>Técnico</b>, authored by Marcos Hashimoto and Ranulfo Soares da Fonseca Jr, has the purpose </text>
<text top="372" left="106" width="684" height="16" font="1">to analyze the topic of entrepreneurship teaching in vocational technical education. Based on </text>
<text top="392" left="106" width="685" height="16" font="1">two  pedagogical  methodology  programs  from  SENAC  -  National  Service  of  Commercial </text>
<text top="413" left="106" width="684" height="16" font="1">Learning  and  another  from  ETEC  -  Technical  Schools  of  Institute  Paula  Souza,  the  article </text>
<text top="434" left="106" width="684" height="16" font="1">shows that, rather than simply training the student in concepts and entrepreneurial practices, </text>
<text top="455" left="106" width="685" height="16" font="1">the  analyzed  institutions  seek  the  formation  of  entrepreneurial  skills  of  their  students.  The </text>
<text top="475" left="106" width="684" height="16" font="1">article  makes  a  special  contribution  for  topics  related  to  the  entrepreneurship  education </text>
<text top="496" left="106" width="147" height="16" font="1">scholar community. </text>
<text top="517" left="160" width="631" height="16" font="1">The second article <b>Simbolismo e Construção da Identidade por meio do Consumo </b></text>
<text top="537" left="106" width="684" height="16" font="2"><b>de Cerveja  Artesanal</b>, authored by  Ana Cristina Ferreira, Michele Morais  Oliveira Pereira, </text>
<text top="558" left="106" width="684" height="16" font="1">Daniel Carvalho de Rezende, and Alessandro Santos Vieira has the main objective to identify </text>
<text top="579" left="106" width="685" height="16" font="1">symbolic  aspects  attributed  to  craft  beer  and  how  they  contribute  for  costumers´  identity </text>
<text top="599" left="106" width="684" height="16" font="1">construction.  Based  on  a  qualitative  study,  they  found  that  Symbolic  aspects  about  drinking </text>
<text top="620" left="106" width="670" height="16" font="1">consumption were related to well-being, social integration, new experiences and refinement. </text>
<text top="641" left="160" width="632" height="16" font="1">The third article <b>Dimensionamento de pistas de pousos e decolagens em pequenos </b></text>
<text top="662" left="106" width="685" height="16" font="2"><b>aeroportos  na  otimização  de  investimentos  e  segurança  operacional</b>,  authored  by  Mauro </text>
<text top="682" left="106" width="684" height="16" font="1">Caetano and Lívia Gabriella de Melo Sousa, has the main objective to identify the demands </text>
<text top="703" left="106" width="685" height="16" font="1">for total runway length (TORA), defined by the aircraft authorized for its use, as well as the </text>
<text top="724" left="106" width="684" height="16" font="1">runway  size  made  available  according  to  the  declarations  presented  by  aerodromes  with  the </text>
<text top="744" left="106" width="273" height="16" font="1">Brazilian regulatory agency, ANAC.  </text>
<text top="765" left="160" width="631" height="16" font="1">The  fourth  article,  <b>Influence  of  Female  boardroom  presence  on  firm  value:  An </b></text>
<text top="786" left="106" width="684" height="16" font="2"><b>analysis  on  companies  listed  on  B3</b>,  authored  by  Isaac  Gezer  Silva  de  Oliveira,  Sâmela </text>
<text top="806" left="106" width="684" height="16" font="1">Pedrada Cardoso, Ricardo Santos Dias, and Pedro Borges Júnior has the aim to investigate the </text>
<text top="827" left="106" width="685" height="16" font="1">relationship  between  corporate  value  and  the  presence  of  women  in  high-ranking  positions. </text>
<text top="848" left="106" width="684" height="16" font="1">The  article  states  that  in  recent  decades  women  have  had  substantial  advances  in  access  to </text>
<text top="869" left="106" width="684" height="16" font="1">higher education and the labor market, but these achievements were not reflected in the high </text>
<text top="889" left="106" width="685" height="16" font="1">ranking  of  companies.  Based  on  a  quantitative  approach  of  analysis,  the  authors  found  that </text>
<text top="910" left="106" width="684" height="16" font="1">therr is  a positive relationship between firm value and the presence of women on the board. </text>
<text top="931" left="106" width="684" height="16" font="1">The results show evidence that the inclusion of women on the board in  addition to ensuring </text>
<text top="951" left="106" width="467" height="16" font="1">diversity, meet precepts of ethics, equality, social responsibility. </text>
<text top="972" left="160" width="631" height="16" font="1"> Before  concluding  this  Editorial,  as  always,  we  want  to  express  our  gratitude  to  all </text>
<text top="993" left="106" width="684" height="16" font="1">reviewers  that  helped  us  to  achieve  this  current  issue.  We  thank  you  and  hope  we  can </text>
<text top="1013" left="106" width="520" height="16" font="1">continue to count on your contributions to our Journal in future issues.   </text>
<text top="1034" left="160" width="631" height="16" font="1">To  our  readers,  we  hope  you  will  enjoy  reading  the  articles,  and  expect  you  to </text>
<text top="1055" left="106" width="663" height="16" font="1">contribute with our Journal in future issues on business strategies and emerging economies. </text>
<text top="1076" left="160" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1097" left="662" width="129" height="16" font="2"><b>Mohamed Amal </b></text>
<text top="1117" left="737" width="50" height="16" font="2"><b>Editor</b></text>
<text top="1118" left="787" width="4" height="15" font="6"><b> </b></text>
</page>
<page number="7" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="10" size="12" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="11" size="28" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="12" size="19" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="13" size="16" family="Times" color="#212121"/>
	<fontspec id="14" size="16" family="Times" color="#0000ff"/>
	<fontspec id="15" size="11" family="Times" color="#000000"/>
<image top="-6" left="40" width="815" height="124" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-7_1.jpg"/>
<image top="366" left="245" width="631" height="402" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-7_2.png"/>
<image top="364" left="16" width="212" height="404" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-7_3.png"/>
<image top="609" left="29" width="132" height="47" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-7_4.png"/>
<text top="60" left="753" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="760" width="10" height="18" font="1">1 </text>
<text top="79" left="128" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="112" left="447" width="7" height="30" font="11"><b> </b></text>
<text top="160" left="128" width="644" height="27" font="3"><b>A  Importância  do  Ensino  Empreendedor  na </b></text>
<text top="193" left="128" width="343" height="27" font="3"><b>Formação de Nível Técnico </b></text>
<text top="198" left="470" width="5" height="21" font="12"><b> </b></text>
<text top="239" left="128" width="404" height="18" font="1">Marcos Hashimoto¹, Ranulfo Soares da Fonseca Jr.² </text>
<text top="261" left="128" width="5" height="18" font="13"> </text>
<text top="283" left="128" width="626" height="18" font="1">¹ Faculdade Campo Limpo Paulista; University of Indianapolis (Estados Unidos<a href="mailto:-hashi.marcos@gmail.com">) </a></text>
<text top="283" left="754" width="6" height="18" font="14"><a href="mailto:-hashi.marcos@gmail.com">-</a></text>
<text top="305" left="128" width="200" height="18" font="14"><a href="mailto:-hashi.marcos@gmail.com">hashi.marcos@gmail.com</a></text>
<text top="305" left="328" width="9" height="18" font="1"><a href="mailto:-hashi.marcos@gmail.com"> </a> </text>
<text top="327" left="128" width="152" height="18" font="1">² Senac São Paulo -<a href="mailto:ranulfojr@uol.com.br"> </a></text>
<text top="327" left="280" width="169" height="18" font="14"><a href="mailto:ranulfojr@uol.com.br">ranulfojr@uol.com.br</a></text>
<text top="327" left="449" width="8" height="18" font="1"><a href="mailto:ranulfojr@uol.com.br"> </a> </text>
<text top="349" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="556" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="578" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="600" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="622" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="644" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="666" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="687" left="54" width="8" height="15" font="10">  </text>
<text top="706" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="724" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="742" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="687" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="706" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="724" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="758" left="54" width="13" height="22" font="1"> </text>
<text top="397" left="11" width="5" height="18" font="1"> </text>
<text top="369" left="256" width="66" height="15" font="10">RESUMO </text>
<text top="408" left="256" width="612" height="15" font="10">Este  estudo  analisou  as  propostas  de  ensino  de  empreendedorismo  no  ensino  técnico </text>
<text top="426" left="256" width="613" height="15" font="10">profissionalizante. A carreira empreendedora é opção de 64% dos alunos de  cursos técnicos </text>
<text top="445" left="256" width="612" height="15" font="10">patrocinados  pelo  Estado.  A  formação  empreendedora  nestes  cursos  é  diferenciada,  cuja </text>
<text top="463" left="256" width="612" height="15" font="10">proposta  final  é  o  fortalecimento  da  personalidade  do  aluno  e  o  desenvolvimento  das </text>
<text top="481" left="256" width="613" height="15" font="10">capacidades de iniciativa, criação, planejamento e inserção competitiva no mercado. As escolas </text>
<text top="500" left="256" width="612" height="15" font="10">técnicas  vêm  mostrado  importância  fundamental  para  a  amplitude  de  formação  de  mão  de </text>
<text top="518" left="256" width="613" height="15" font="10">obra. Para esta análise, apresentamos dois programas de metodologia pedagógica do SENAC – </text>
<text top="536" left="256" width="613" height="15" font="10">Serviço Nacional de Aprendizagem Comercial e outra da ETEC – Escolas Técnicas de Instituto </text>
<text top="555" left="256" width="612" height="15" font="10">Paula  Souza.  Ambas  as  instituições  de  ensino  são  voltadas  para  o  ensino  empreendedor </text>
<text top="573" left="256" width="612" height="15" font="10">documentado através das bibliografias e do programa de ensino desde o processo de ingresso </text>
<text top="591" left="256" width="613" height="15" font="10">no  curso  até  a  sua  finalização.  Os  resultados  demonstraram  que,  mais  do  que  a  simples </text>
<text top="609" left="256" width="612" height="15" font="10">formação do aluno em conceitos e práticas empreendedoras, as instituições analisadas buscam </text>
<text top="628" left="256" width="612" height="15" font="10">a  formação  de  competências  empreendedoras  de  seus  alunos,  integrados  a  todo  o  processo </text>
<text top="646" left="256" width="613" height="15" font="10">educacional, dentro e fora de sala de aula, como forma de aumentar as chances de sucesso do </text>
<text top="665" left="256" width="613" height="15" font="10">futuro empreendedor. A dificuldade de generalizar os resultados aqui obtidos corresponde à </text>
<text top="683" left="256" width="612" height="15" font="10">principal limitação deste estudo. As implicações dos resultados aqui apresentados podem ser </text>
<text top="701" left="256" width="612" height="15" font="10">altamente significativas em qualquer esforço de introdução, avaliação e revisão de programas </text>
<text top="720" left="256" width="612" height="15" font="10">de formação de empreendedores nos ensinos médios profissionalizantes no Brasil. A falta de </text>
<text top="738" left="256" width="613" height="15" font="10">outros estudos semelhantes caracteriza a originalidade deste artigo e principal contribuição à </text>
<text top="756" left="256" width="429" height="15" font="10">comunidade acadêmica de estudos em educação empreendedora. </text>
<text top="367" left="27" width="134" height="15" font="10">PALAVRAS-CHAVE </text>
<text top="385" left="27" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="404" left="27" width="136" height="15" font="10">Empreendedorismo. </text>
<text top="422" left="27" width="151" height="15" font="10">Ensino empreendedor. </text>
<text top="440" left="27" width="105" height="15" font="10">Cursos técnicos.</text>
<text top="442" left="133" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="459" left="27" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="477" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="508" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="538" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="569" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="600" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="630" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="787" left="21" width="87" height="15" font="10">KEYWORDS </text>
<text top="818" left="21" width="122" height="15" font="10">Entrepreneurship. </text>
<text top="840" left="21" width="179" height="15" font="10">Entrepreneurial education. </text>
<text top="861" left="21" width="123" height="15" font="10">Technical courses. </text>
<text top="892" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="923" left="21" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="941" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="972" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1003" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1033" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1064" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1095" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1126" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1156" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1187" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1218" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1249" left="21" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="478" left="29" width="132" height="13" font="10">Recebido 30.05.2018 </text>
<text top="495" left="29" width="131" height="13" font="10">Revisado 30.08.2018 </text>
<text top="513" left="29" width="115" height="13" font="10">Aceito 05.12.2018 </text>
<text top="530" left="29" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="547" left="29" width="105" height="13" font="10">ISSN 1980-4431 </text>
<text top="564" left="29" width="127" height="13" font="10">Double blind review </text>
<text top="581" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="646" left="161" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="672" left="29" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="690" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="721" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="752" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="783" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="813" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="844" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="875" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="905" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="936" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="967" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="998" left="29" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="785" left="257" width="78" height="15" font="10">ABSTRACT </text>
<text top="816" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="847" left="257" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="865" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="896" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="927" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="957" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="988" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1019" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1050" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1080" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1111" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1142" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1173" left="257" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="822" left="256" width="614" height="15" font="10">This  study  analyzes  the  proposals  of  entrepreneurship  teaching  in  vocational  technical </text>
<text top="840" left="256" width="614" height="15" font="10">education.  The  entrepreneurial  career  is  the  option  of  64%  of  young  middle  level  students. </text>
<text top="859" left="256" width="614" height="15" font="10">Entrepreneurial training in technical courses emerges as a differentiated education, whose final </text>
<text top="877" left="256" width="614" height="15" font="10">proposal is to strengthen the personality of the student and the development of capacities for </text>
<text top="895" left="256" width="614" height="15" font="10">initiative, creation, planning and competitive insertion in the market. Technical schools have </text>
<text top="914" left="256" width="614" height="15" font="10">been  shown  to  be  of  fundamental  importance  to  the  breadth  of  training  of  labor.  For  this </text>
<text top="932" left="256" width="614" height="15" font="10">analysis we studied two pedagogical methodology programs from SENAC - National Service of </text>
<text top="950" left="256" width="614" height="15" font="10">Commercial  Learning  and  another  from  ETEC  -  Technical  Schools  of  Institute  Paula  Souza. </text>
<text top="968" left="256" width="614" height="15" font="10">Both  educational  institutions  are  focused  on  entrepreneurial  teaching  documented  through </text>
<text top="987" left="256" width="614" height="15" font="10">bibliographies  and  the  teaching  program  from  the  process  of  joining  the  course  until  its </text>
<text top="1005" left="256" width="614" height="15" font="10">completion. The results showed that, rather than simply training the student in concepts and </text>
<text top="1024" left="256" width="614" height="15" font="10">entrepreneurial practices, the analyzed institutions seek the formation of entrepreneurial skills </text>
<text top="1042" left="256" width="614" height="15" font="10">of  their  students,  integrated  into  the  whole  educational  process,  inside  and  outside  the </text>
<text top="1060" left="256" width="614" height="15" font="10">classroom,  as  a  way  of  Increase  the  student's  chances  of  success  in  his/her  entrepreneurial </text>
<text top="1078" left="256" width="614" height="15" font="10">career.  The  fact  that  this  study  cannot  be  necessarily  generalized  to  other  educational </text>
<text top="1097" left="256" width="614" height="15" font="10">environments  characterizes  the  limitation  of  this  research.  The  implications  can  be  highly </text>
<text top="1115" left="256" width="614" height="15" font="10">meaningful for any effort of introduction, evaluation and review of entrepreneurs education </text>
<text top="1133" left="256" width="614" height="15" font="10">initiatives on Middle level education in Brazil. The lack of similar studies shows how unique is </text>
<text top="1152" left="256" width="610" height="15" font="10">this research and a main contribution to the entrepreneurship education scholar community. </text>
<text top="1191" left="256" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1222" left="256" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="1240" left="256" width="3" height="15" font="10"> </text>
</page>
<page number="8" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="16" size="16" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="823" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="830" width="14" height="18" font="1">8 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="99" left="54" width="104" height="16" font="2"><b>1 Introdução </b></text>
<text top="137" left="107" width="317" height="16" font="1">O  ensino  profissionalizante  tem  um  papel </text>
<text top="158" left="54" width="370" height="16" font="1">fundamental  no  desenvolvimento  econômico  de </text>
<text top="178" left="54" width="370" height="16" font="1">países emergentes como o Brasil. Segundo Oliveira </text>
<text top="199" left="54" width="370" height="16" font="1">(2013)  a  necessidade  de  formar  mão  de  obra </text>
<text top="220" left="54" width="370" height="16" font="1">qualificada com agilidade e qualidade para atender </text>
<text top="240" left="54" width="370" height="16" font="1">as demandas dos setores produtivos vem refletindo </text>
<text top="261" left="54" width="370" height="16" font="1">em  uma  grande  aceitação  de  formados  em  cursos </text>
<text top="282" left="54" width="370" height="16" font="1">profissionalizantes  tendo  em  vista  o  primeiro </text>
<text top="303" left="54" width="370" height="16" font="1">emprego  ou  desenvolvimento  mais  adequado  de </text>
<text top="323" left="54" width="370" height="16" font="1">suas  atividades.  Grinspun  (2012)  completa  que </text>
<text top="344" left="54" width="370" height="16" font="1">diversos  problemas  sociais  que  enfrentamos  tais </text>
<text top="365" left="54" width="370" height="16" font="1">como educação, saúde lazer, trabalho entre outros </text>
<text top="385" left="54" width="370" height="16" font="1">vem mudando o comportamento da sociedade, que </text>
<text top="406" left="54" width="370" height="16" font="1">constantemente  adota  fatores  para  facilitar  o </text>
<text top="427" left="54" width="370" height="16" font="1">processo  de  seu  desenvolvimento  educacional, </text>
<text top="448" left="54" width="370" height="16" font="1">dentre  eles  a  busca  por  cursos  profissionalizantes </text>
<text top="468" left="54" width="370" height="16" font="1">que visam aumentar a empregabilidade e melhorar </text>
<text top="489" left="54" width="282" height="16" font="1">a qualidade de mão de obra da região.  </text>
<text top="510" left="107" width="45" height="16" font="1">Neste </text>
<text top="510" left="184" width="57" height="16" font="1">cenário </text>
<text top="510" left="273" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="510" left="318" width="51" height="16" font="1">estudo </text>
<text top="510" left="402" width="22" height="16" font="1">do </text>
<text top="530" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo  tem  atraído  grande  interesse </text>
<text top="551" left="54" width="370" height="16" font="1">nacional  e  internacional  nos  últimos  anos, </text>
<text top="572" left="54" width="370" height="16" font="1">principalmente,  em  virtude  da  sua  forte  relação </text>
<text top="592" left="54" width="370" height="16" font="1">com o desenvolvimento regional. Em sua pesquisa, </text>
<text top="613" left="54" width="370" height="16" font="1">Souza  (2004)  explica  que,  ao  comportamento </text>
<text top="634" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedor  unem-se  governos,  instituições  de </text>
<text top="655" left="54" width="370" height="16" font="1">ensino  e  afins,  investindo  esforços  e  recursos </text>
<text top="675" left="54" width="370" height="16" font="1">financeiros para melhorar a qualidade da atividade </text>
<text top="696" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedora  do  país.  Além  do  empenho  no </text>
<text top="717" left="54" width="127" height="16" font="1">desenvolvimento </text>
<text top="717" left="203" width="23" height="16" font="1">do </text>
<text top="717" left="247" width="43" height="16" font="1">perfil </text>
<text top="717" left="312" width="112" height="16" font="1">empreendedor, </text>
<text top="737" left="54" width="370" height="16" font="1">mecanismos  de  suporte  à  empresa  nascente  são </text>
<text top="758" left="54" width="370" height="16" font="1">colocados  à  disposição  de  quem  deseja  abrir  seu </text>
<text top="779" left="54" width="370" height="16" font="1">próprio  negócio,  abrangendo  desde  linhas  de </text>
<text top="799" left="54" width="370" height="16" font="1">crédito e incubadoras tecnológicas até consultorias </text>
<text top="820" left="54" width="370" height="16" font="1">subsidiadas  e  eventos  para  promoção  de  redes  de </text>
<text top="841" left="54" width="370" height="16" font="1">negócios.  Estudos  do  Senac  e  do  Senai  em  2014 </text>
<text top="861" left="54" width="370" height="16" font="1">sinalizam para a necessidade de mudanças de ideias </text>
<text top="882" left="54" width="370" height="16" font="1">e atitudes em todas as áreas do conhecimento para </text>
<text top="903" left="54" width="370" height="16" font="1">se adequar à crescente demanda por programas de </text>
<text top="923" left="54" width="370" height="16" font="1">formação  em  empreendedorismo,  tanto  quanto  a </text>
<text top="944" left="54" width="358" height="16" font="1">disseminação da cultura empreendedora no país.  </text>
<text top="965" left="107" width="317" height="16" font="1">O SEBRAE - Serviço Brasileiro de apoio às </text>
<text top="986" left="54" width="370" height="16" font="1">Micro  e  Pequenas  Empresas  –  realizou  diversas </text>
<text top="1006" left="54" width="370" height="16" font="1">parcerias  de  ensino  com  escolas  técnicas  desde </text>
<text top="1027" left="54" width="370" height="16" font="1">2011  para  incentivar  o  conhecimento  do </text>
<text top="1048" left="54" width="142" height="16" font="1">empreendedorismo </text>
<text top="1048" left="243" width="17" height="16" font="1">já </text>
<text top="1048" left="306" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="1048" left="373" width="50" height="16" font="1">cursos </text>
<text top="1068" left="54" width="370" height="16" font="1">profissionalizantes. Segundo sua pesquisa de 2013 </text>
<text top="1089" left="54" width="370" height="16" font="1">houve  um  aumento  de  17%  de  alunos  que </text>
<text top="1110" left="54" width="370" height="16" font="1">montaram seus próprios negócios comparando com </text>
<text top="1130" left="54" width="370" height="16" font="1">2011.  O  modelo  proposto  pelo  SEBRAE  para  o </text>
<text top="1151" left="54" width="370" height="16" font="1">ensino fundamental e profissionalizante incentiva a </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">busca  pelo  autoconhecimento  e  o  espírito  de </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">coletividade  por  meio  de  novas  abordagens  de </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">ensino  e  aprendizagem  que  atuem  como </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">instrumentos  de  transformação  do  indivíduo, </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">incentivando-o  a  despertar  o  comportamento </text>
<text top="202" left="474" width="107" height="16" font="1">empreendedor </text>
<text top="202" left="598" width="35" height="16" font="1">para </text>
<text top="202" left="652" width="56" height="16" font="1">romper </text>
<text top="202" left="726" width="87" height="16" font="1">paradigmas </text>
<text top="202" left="831" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">desenvolver  habilidades  específicas.  Fazenda </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">(1995) reforça o conceito de que o comportamento </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedor  deveria  ser  incentivado  desde  o </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">ensino  básico.  Nestas  condições  demonstradas, </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">questionamos  se  o  curso  técnico,  dentro  dos </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">modelos atuais de ensino, colabora para a evolução </text>
<text top="347" left="474" width="225" height="16" font="1">do empreendedorismo no país. </text>
<text top="367" left="527" width="317" height="16" font="1">Na  tentativa  de  ajudar  a  aprofundar  e </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">clarear o tema, o presente artigo tem como objetivo </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">analisar  a  os  modelos  metodológicos  aplicados </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">para  o  desenvolvimento  do  perfil  empreendedor </text>
<text top="450" left="474" width="230" height="16" font="1">dos alunos de escolas técnicas.  </text>
<text top="471" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="492" left="474" width="169" height="16" font="2"><b>2 Referencial Teórico </b></text>
<text top="513" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="533" left="474" width="270" height="16" font="1">2.1. O Ensino de Empreendedorismo </text>
<text top="554" left="516" width="5" height="16" font="16"><i> </i></text>
<text top="574" left="527" width="317" height="16" font="1">Como  vários  estudos  já  ressaltaram,  o </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">termo  empreendedorismo  tem  origem  na  segunda </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">metade  do  século  XVIII  (Cantillon,  1755)  e  no </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">início  do  século  XIX  (Say,  1997),  economistas </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">preocupados tanto com o ambiente macro, quanto </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">com  a  criação  de  novos  empreendimentos  e </text>
<text top="699" left="474" width="110" height="16" font="1">gerenciamento </text>
<text top="699" left="607" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="699" left="651" width="73" height="16" font="1">negócios. </text>
<text top="699" left="747" width="37" height="16" font="1">Para </text>
<text top="699" left="806" width="37" height="16" font="1">eles, </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedores eram considerados indivíduos que </text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">corriam  riscos,  porque  investiam  o  seu  próprio </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">dinheiro.  A  relação  entre  risco  e  inovação  vem </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">apenas  no  século  seguinte  (SCHUMPETER, </text>
<text top="802" left="474" width="51" height="16" font="1">1983). </text>
<text top="823" left="527" width="317" height="16" font="1">Há  poucas  dúvidas,  hoje,  de  que  uma </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">sociedade com mercado livre é capaz de produzir </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">mais  riqueza.  Mas  há  uma  condição  primordial </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">para  que  isso  aconteça,  uma  característica  sem  a </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">qual o mercado mais livre pode se tornar o menos </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">aproveitado  de  todos:  Pessoas.  Sem  pessoas </text>
<text top="947" left="474" width="370" height="16" font="1">capazes  de  criar  e  aproveitar  oportunidades, </text>
<text top="968" left="474" width="370" height="16" font="1">melhorar processos e inventar negócios, de pouco </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">adiantaria ter o mercado mais livre do mundo.  Isto </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">é  importante  porque  significa  a  crença  de  que  as </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">comunidades, através da atividade empreendedora, </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">podem  ter  a  iniciativa  de  liderar  e  coordenar  o </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">esforço  no  sentido  do  seu  próprio  crescimento </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">econômico. Acredita-se ser possível alterar a curva </text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="1">da  estagnação  econômica  e  social  por  meio  da </text>
<text top="1133" left="474" width="370" height="16" font="1">indução  de  atividades  inovadoras,  capazes  de </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">agregar valores econômicos e sociais (BOAVA &amp; </text>
</page>
<page number="9" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="823" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="829" width="14" height="18" font="1">9 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">MACEDO,  2006;  HISRICH  &amp;  PETERS,  2006; </text>
<text top="119" left="54" width="163" height="16" font="1">RODRIGUES, 2007). </text>
<text top="140" left="107" width="317" height="16" font="1">O economista Schumpeter (1983) associou </text>
<text top="160" left="54" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="160" left="89" width="143" height="16" font="1">empreendedorismo </text>
<text top="160" left="253" width="21" height="16" font="1">ao </text>
<text top="160" left="296" width="128" height="16" font="1">desenvolvimento </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">econômico  e  mostrou  como  as  ações  inovadoras </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">podem  introduzir  descontinuidades  cíclicas  na </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">economia.  Para  o  autor,  os  papéis  centrais  do </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedor passaram, então, a fixar-se em  três </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">bases: a inovação, o assumir riscos e a permanente </text>
<text top="285" left="54" width="76" height="16" font="1">exposição </text>
<text top="285" left="148" width="21" height="16" font="1">da </text>
<text top="285" left="188" width="74" height="16" font="1">economia </text>
<text top="285" left="280" width="28" height="16" font="1">aos </text>
<text top="285" left="327" width="57" height="16" font="1">estados </text>
<text top="285" left="402" width="22" height="16" font="1">de </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">desequilíbrio,  rompendo-se  a  cada  momento </text>
<text top="326" left="54" width="344" height="16" font="1">paradigmas que se encontravam estabelecidos.  </text>
<text top="347" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="367" left="139" width="285" height="15" font="5"><i>O empreendedor é o agente do processo de </i></text>
<text top="386" left="139" width="284" height="15" font="5"><i>destruição  criativa,  que  é  o  impulso </i></text>
<text top="405" left="139" width="284" height="15" font="5"><i>fundamental  que  aciona  e  mantém  em </i></text>
<text top="424" left="139" width="55" height="15" font="5"><i>marcha </i></text>
<text top="424" left="226" width="12" height="15" font="5"><i>o </i></text>
<text top="424" left="270" width="43" height="15" font="5"><i>motor </i></text>
<text top="424" left="346" width="78" height="15" font="5"><i>capitalista, </i></text>
<text top="443" left="139" width="284" height="15" font="5"><i>constantemente  criando  novos  produtos, </i></text>
<text top="462" left="139" width="284" height="15" font="5"><i>novos  métodos  de  produção,  novos </i></text>
<text top="481" left="139" width="68" height="15" font="5"><i>mercados </i></text>
<text top="481" left="248" width="16" height="15" font="5"><i>e, </i></text>
<text top="481" left="304" width="120" height="15" font="5"><i>implacavelmente, </i></text>
<text top="500" left="139" width="285" height="15" font="5"><i>sobrepondo-se aos antigos métodos menos </i></text>
<text top="519" left="139" width="284" height="15" font="5"><i>eficientes  e  mais  caros.  (SCHUMPETER, </i></text>
<text top="538" left="139" width="209" height="15" font="5"><i>1983 apud DEGEN, 1989, p.1) </i></text>
<text top="557" left="150" width="4" height="15" font="5"><i> </i></text>
<text top="585" left="107" width="317" height="16" font="1">Para Filion (1999) um empreendedor é uma </text>
<text top="606" left="54" width="370" height="16" font="1">pessoa  que  imagina,  desenvolve  e  realiza  visões, </text>
<text top="626" left="54" width="370" height="16" font="1">além  de  ser  uma  pessoa  criativa,  marcada  pela </text>
<text top="647" left="54" width="370" height="16" font="1">capacidade  de  estabelecer  e  atingir  objetivos, </text>
<text top="668" left="54" width="370" height="16" font="1">mantendo um nível de consciência do ambiente em </text>
<text top="689" left="54" width="370" height="16" font="1">que vive e utilizando-o para detectar oportunidades </text>
<text top="709" left="54" width="370" height="16" font="1">de  negócios.  Percebe-se  pelos  conceitos  acima  a </text>
<text top="730" left="54" width="370" height="16" font="1">relevância  do  tema  empreendedorismo  para  o </text>
<text top="751" left="54" width="370" height="16" font="1">desenvolvimento do pais e sendo associada a uma </text>
<text top="771" left="54" width="370" height="16" font="1">boa  educação,  seu  entendimento  e  compreensão </text>
<text top="792" left="54" width="370" height="16" font="1">será  fundamental  para  seu  crescimento.  O  autor </text>
<text top="813" left="54" width="370" height="16" font="1">reforça  que  não  se  pode  avaliar  uma  pessoa  e </text>
<text top="833" left="54" width="370" height="16" font="1">afirmar, com certeza, que ela vai ser bem-sucedida </text>
<text top="854" left="54" width="370" height="16" font="1">enquanto empreendedor ou não. Mas pode-se dizer </text>
<text top="875" left="54" width="370" height="16" font="1">se  essa  pessoa  possui  características  mais </text>
<text top="896" left="54" width="340" height="16" font="1">comumente encontradas nos empreendedores.  </text>
<text top="916" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="937" left="139" width="281" height="15" font="5"><i>A  pesquisa  sobre  empreendedores  bem-</i></text>
<text top="956" left="139" width="285" height="15" font="5"><i>sucedidos permite aos empreendedores em </i></text>
<text top="975" left="139" width="284" height="15" font="5"><i>potencial  e  aos  empreendedores  de  fato </i></text>
<text top="994" left="139" width="284" height="15" font="5"><i>identificarem as características que devem </i></text>
<text top="1013" left="139" width="285" height="15" font="5"><i>ser  aperfeiçoadas  para  a  obtenção  do </i></text>
<text top="1032" left="139" width="214" height="15" font="5"><i>sucesso (FILION, 1999, p.106). </i></text>
<text top="1050" left="139" width="4" height="15" font="5"><i> </i></text>
<text top="1070" left="107" width="317" height="16" font="1">Marcarini,  Silveira  e  Hoeltgebaum  (2003) </text>
<text top="1091" left="54" width="370" height="16" font="1">também  reforçam  que  o  desenvolvimento  do </text>
<text top="1111" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo  começa  pela  educação,  em </text>
<text top="1132" left="54" width="370" height="16" font="1">todos os níveis da vida acadêmica. É preciso formar </text>
<text top="1153" left="54" width="370" height="16" font="1">pessoas que sejam mais autônomas mais criativas e </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">capazes  de  liderar.  O  empreendedorismo,  sem </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">dúvidas, é um assunto muito estudado pelas escolas </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">técnicas  e  universidades  atuais,  e  este  tal </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">crescimento  ocorre  principalmente  no  Brasil,  no </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">entanto, o ensino de empreendedorismo nas escolas </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">técnicas e superiores ainda carece de estudos mais </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">aprofundados (ROCHA &amp; FREITAS, 2014). Mais </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">recentemente,  se  estabeleceu  a  diferença  entre  o </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedor,  perfil  empreendedor,  espírito </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedor  e  o  intraempreendedor  que  é </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">encontrado em diversos planos de ensino. A seguir </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">realizemos  algumas  análises  bibliográficas  sobre </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">perfil  empreendedor,  espírito  empreendedor  e  o </text>
<text top="367" left="474" width="180" height="16" font="1">intraempreendedorismo. </text>
<text top="388" left="527" width="317" height="16" font="1">Dutra  (2002)  explica  que  a  abordagem </text>
<text top="409" left="474" width="146" height="16" font="1">comportamentalista </text>
<text top="409" left="637" width="69" height="16" font="1">dominou </text>
<text top="409" left="722" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="409" left="753" width="51" height="16" font="1">estudo </text>
<text top="409" left="821" width="22" height="16" font="1">do </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo por mais ou menos vinte anos e </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">nos anos 80 o empreendedorismo atraiu a atenção </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">de outras ciências, crescendo e espalhando-se por </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">quase  todas  as  áreas  de  conhecimento.  O </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo  tornou-se  um  dos  raros </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">assuntos  que  atraem  especialistas  de  grande </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">variedade  de  disciplinas  e  tem  sido  estudado  sob </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">diversos  aspectos,  envolvendo  temas  dos  mais </text>
<text top="595" left="474" width="65" height="16" font="1">variados </text>
<text top="595" left="588" width="75" height="16" font="1">possíveis. </text>
<text top="595" left="712" width="61" height="16" font="1">Embora </text>
<text top="595" left="823" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">comportamentalistas  tentem  categorizar  um  perfil </text>
<text top="637" left="474" width="112" height="16" font="1">empreendedor, </text>
<text top="637" left="614" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="637" left="662" width="122" height="16" font="1">empreendedores </text>
<text top="637" left="813" width="30" height="16" font="1">não </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">representam um grupo homogêneo, pois assumem </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">muitas  formas  diferentes,  cada  um  com  suas </text>
<text top="695" left="474" width="370" height="20" font="1">características  próprias.  O  autor  afirma  que  “os </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedores  parecem  ser  orientados  para  a </text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">realização,  gostam  de  assumir  responsabilidades </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">por  suas  decisões  e  não  gostam  de  trabalho </text>
<text top="778" left="474" width="370" height="20" font="1">repetitivo e rotineiro”. Faz ainda uma abordagem </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">aos empreendedores criativos, colocando que eles </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">possuem  altos  níveis  de  energia  e  altos  graus  de </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">perseverança e imaginação que, combinados com a </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">disposição  para  correr  riscos  moderados  e </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">calculados,  os  capacitam  a  transformar  o  que </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">frequentemente começa como uma ideia simples e </text>
<text top="926" left="474" width="232" height="16" font="1">mal definida em algo concreto.  </text>
<text top="947" left="527" width="317" height="16" font="1">Para o autor, os empreendedores geram um </text>
<text top="968" left="474" width="370" height="16" font="1">entusiasmo  contagiante  dentro  da  organização  e </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">transmitem um senso de propósito e determinação. </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">Sabem  como  liderar  uma  organização  e  dar-lhe </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">impulso e, por isso, representam a força motriz da </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">economia, a riqueza de uma nação e seu potencial </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">para  gerar  empregos.  No  Site  oficial  do  Senac  é </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">explicado  os  objetivos  de  seu  curso  quanto  a </text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="1">aplicabilidade  do  ensino  empreendedor:  Tornar </text>
<text top="1133" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedor  é  um  visionário,  alguém  que  se </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">arrisca em grandes projetos, é proativo e vai além </text>
</page>
<page number="10" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="17" size="12" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="817" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="824" width="20" height="18" font="1">10 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">de suas obrigações e expectativas podendo também </text>
<text top="119" left="54" width="25" height="16" font="1">ser </text>
<text top="119" left="119" width="28" height="16" font="1">um </text>
<text top="119" left="185" width="87" height="16" font="1">funcionário </text>
<text top="119" left="312" width="112" height="16" font="1">empreendedor, </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">intraempreendedor e deve estar sempre à frente de </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">seu tempo, ter uma visão holística da área em que </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">atua,  se  antecipando  na  tomada  de  decisões  que </text>
<text top="202" left="54" width="230" height="16" font="1">tenham possibilidades de êxito. </text>
<text top="219" left="107" width="317" height="20" font="1">Segundo  Pinchot  (1989,  p.42),  “os </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">intraempreendedores são homens e mulheres que, </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">a  partir  de  uma  ideia,  e  recebendo  a  liberdade, </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">incentivo e recursos da empresa em que trabalham, </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">dedicam-se  entusiasticamente  para  transformá-la </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">em um produto bem-sucedido”. O processo em que </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">as  empresas  criam  estrutura  e  processos  que </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">incentivam  a  ação  dos  intraempreendedores  é </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">explicado por Hashimoto (2010) como Orientação </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">Empreendedora. As escolas podem desenvolver o </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo  nos  alunos  ou  até  mais, </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">identificar os intraempreendedores que serão base </text>
<text top="471" left="54" width="274" height="16" font="1">para a formação do grupo de estudos. </text>
<text top="492" left="107" width="317" height="16" font="1">O  ensino  de  empreendedorismo  na </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">academia, no entanto, está paralisado pelo  uso  de </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">metodologias  econométricas,  que  buscam  utilizar </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">um  conjunto  de  ferramentas  estatísticas,  com  o </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">objetivo  de  entender  a  relação  entre  variáveis </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">econômicas  por  meio  de  modelos  matemáticos,  e </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">uso de bases de dados secundárias, que envolvem </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">generalizações, análises,  sínteses,  interpretações  e </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">avaliações  da  informação  original,  que  &#34;distancia </text>
<text top="678" left="54" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="678" left="104" width="105" height="16" font="1">pesquisadores </text>
<text top="678" left="239" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="678" left="289" width="59" height="16" font="1">pessoas </text>
<text top="678" left="378" width="46" height="16" font="1">reais&#34; </text>
<text top="699" left="54" width="216" height="16" font="1">(VANEVENHOVEN, 2013). </text>
<text top="719" left="107" width="17" height="16" font="1">O </text>
<text top="719" left="145" width="67" height="16" font="1">processo </text>
<text top="719" left="233" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="719" left="275" width="105" height="16" font="1">aprendizagem </text>
<text top="719" left="402" width="22" height="16" font="1">do </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedor  deve  passar  pela  aprendizagem </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">experimental,  que  envolve  o  conhecimento  do </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedor e as experiências da carreira que são </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">continuamente  criadas  e  recriadas  (POLITIS, </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">2005). A aprendizagem apropria-se de elaborações </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">do  conhecimento  adquiridos  pela  experiência  e </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">pela dicotomia da teoria e da prática (PIMENTEL, </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">2007).  O  ciclo  vivencial  de  aprendizagem  passa </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">pela experiência em si, vai para a reflexão sobre as </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">reações  durante  a  experiência,  apresenta  um </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">momento  de  generalizar,  no  qual  há  comparação </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">com a realidade, e por fim, propõem-se a recuperar </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">o  aprendido  por  meio  da  experiência  e  usar  em </text>
<text top="1009" left="54" width="261" height="16" font="1">novas experiências (KOLB, 1984).  </text>
<text top="1030" left="107" width="317" height="16" font="1">A partir do modelo de Kolb (1984) outros </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">autores  discorreram  sobre  a  aprendizagem  do </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedor. Para Rae (2004) a aprendizagem do </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedor é composta de 3 (três) elementos: A </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">formação  pessoal  e  social,  ligada  as  experiências </text>
<text top="1133" left="54" width="370" height="16" font="1">profissionais, de vida familiar, educação, carreira e </text>
<text top="1154" left="54" width="370" height="16" font="1">relações  sociais;  A  aprendizagem  contextual,  que </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">traz o conhecimento da teoria aplicado a prática, e </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">assim  permite  visualizar  oportunidades  de </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">negócios; E o empreendimento negociado, redes de </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">relacionamento e parcerias, estrutura e práticas de </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">negócios  e  papéis  exercidos  (ZAMPIER  &amp; </text>
<text top="202" left="474" width="170" height="16" font="1">TAKAHASHI, 2011).  </text>
<text top="222" left="527" width="317" height="16" font="1">O  ensino  do  empreendedorismo  tem </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">grandes  possibilidades  de  se  firmar  como  prática </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">nas  escolas  porque  a  cultura  do  Brasil  é  a  do </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedor espontâneo (FILION, 1999). Ele só </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">precisa de estímulo. Ainda segundo Filion (1999) é </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">necessário  que  o  Brasil  promova  um  programa </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">nacional  de  educação  empreendedora  que  insira </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">todos  os  níveis  escolares.  É  preciso  preparar  os </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">jovens  desde  o  fundamental  a  desempenharem </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">papéis  de  empreendedores.  Percebe-se  que  no </text>
<text top="430" left="474" width="52" height="16" font="1">Brasil, </text>
<text top="430" left="551" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="430" left="597" width="74" height="16" font="1">processos </text>
<text top="430" left="698" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="430" left="745" width="51" height="16" font="1">ensino </text>
<text top="430" left="822" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo, nas instituições de ensino vêm </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">crescendo, uma vez que estas estão inserindo,  em </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">suas  matrizes  curriculares,  a  disciplina  de </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo, procurando assim, estimular a </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">criação de novos empreendimentos ou negócios. E </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">essa capacitação profissional, através do ensino de </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo  é  que  forma  uma  economia </text>
<text top="595" left="474" width="220" height="16" font="1">competitiva em níveis globais </text>
<text top="616" left="527" width="311" height="16" font="1">O ensino do empreendedorismo apresenta </text>
<text top="637" left="474" width="364" height="16" font="1">muitos desafios para os próximos anos. Entre eles, </text>
<text top="657" left="474" width="364" height="16" font="1">a necessidade de trazer inovações  ao ensino  e às </text>
<text top="678" left="474" width="364" height="16" font="1">etapas do aprendizado. Há cem anos, a criação de </text>
<text top="699" left="474" width="364" height="16" font="1">escolas e o fenômeno da educação para as massas </text>
<text top="719" left="474" width="364" height="16" font="1">tiveram como resultado separar o aprendizado de </text>
<text top="740" left="474" width="364" height="16" font="1">seu contexto e de sua aplicação prática (FILION, </text>
<text top="761" left="474" width="364" height="16" font="1">1999). Hoje, para se ensinar o empreendedorismo </text>
<text top="781" left="474" width="364" height="16" font="1">é  importante  que  a  abordagem  leve  o  aluno  a </text>
<text top="802" left="474" width="364" height="16" font="1">definir e estruturar contextos e compreender várias </text>
<text top="823" left="474" width="174" height="16" font="1">etapas de sua evolução. </text>
<text top="843" left="527" width="317" height="16" font="1">Estudos sobre ensino de empreendedorismo </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">no Ensino Médio são carentes. Um levantamento, </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">ainda que parcial, mais recente é de 2001 realizado </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">pelo Sebrae (SEBRAE, 2001), caracterizando uma </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">lacuna  no  campo  do  estudo  científico  que  este </text>
<text top="947" left="474" width="370" height="16" font="1">estudo se propõe a cobrir. Começando pelos dados </text>
<text top="968" left="474" width="370" height="16" font="1">existentes sobre cursos técnicos no Brasil, a Figura </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">1 faz uma projeção sobre a estimativa do Governo </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">Federal através do MEC quanto ao crescimento dos </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">cursos técnicos no Brasil tendo como base o ano de </text>
<text top="1050" left="474" width="111" height="16" font="1">2011 até 2020. </text>
<text top="1071" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1091" left="474" width="369" height="13" font="17"><b>Figura  1.  </b>Comparativo  dos  Cursos  Técnicos  base  2011  à </text>
<text top="1112" left="474" width="34" height="13" font="10">2020<b> </b></text>
<text top="1140" left="656" width="5" height="16" font="1"> </text>
</page>
<page number="11" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="18" size="16" family="Times" color="#444444"/>
	<fontspec id="19" size="12" family="Times" color="#000000"/>
<image top="129" left="54" width="378" height="305" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-11_1.png"/>
<text top="60" left="821" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="828" width="16" height="18" font="1">11 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="83" width="128" height="13" font="17"><b>Cursos Técnicos no </b></text>
<text top="115" left="98" width="99" height="13" font="17"><b>Brasil em 2011 </b></text>
<text top="98" left="266" width="128" height="13" font="17"><b>Cursos Técnicos no </b></text>
<text top="115" left="280" width="99" height="13" font="17"><b>Brasil em 2020 </b></text>
<text top="421" left="432" width="23" height="16" font="1">     </text>
<text top="438" left="54" width="329" height="16" font="1">                                                                         </text>
<text top="458" left="54" width="72" height="13" font="10">Fonte: Mec.</text>
<text top="456" left="127" width="5" height="16" font="18"> </text>
<text top="476" left="108" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="496" left="108" width="316" height="16" font="1">Entre 2008 e 2014, o número de matrículas </text>
<text top="517" left="54" width="370" height="16" font="1">em cursos técnicos de nível médio cresceu 55,3%. </text>
<text top="538" left="54" width="370" height="16" font="1">Essa  informação  vem  do  Censo  da  Educação </text>
<text top="558" left="54" width="370" height="16" font="1">Básica,  elaborado  pelo  Instituto  Nacional  de </text>
<text top="579" left="54" width="370" height="16" font="1">Estudos  e  Pesquisas  (INEP,  2014).  Esses  cursos, </text>
<text top="600" left="54" width="370" height="16" font="1">também conhecidos como cursos de curta duração </text>
<text top="620" left="54" width="370" height="16" font="1">de  educação  profissional,  têm  entre  800  e  1400 </text>
<text top="641" left="54" width="370" height="16" font="1">horas de duração (cerca de dois anos). Estes dados </text>
<text top="662" left="54" width="370" height="16" font="1">confirmam a estimativa do governo de crescimento </text>
<text top="682" left="54" width="209" height="16" font="1">nesta área do conhecimento. </text>
<text top="703" left="54" width="370" height="16" font="1">            A  educação  técnica  pode  ser  cursada  por </text>
<text top="724" left="54" width="370" height="16" font="1">estudantes  a  partir  do  segundo  ano  do  Ensino </text>
<text top="745" left="54" width="370" height="16" font="1">Médio  e  depois  de  finalizada  a  escola.  A </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="20" font="1">modalidade  “formação  integrada”,  que  permite </text>
<text top="786" left="54" width="370" height="16" font="1">cursar  os  ensinos  médio  e  profissionalizante  ao </text>
<text top="807" left="54" width="370" height="16" font="1">mesmo  tempo e na mesma escola, foi  a que mais </text>
<text top="827" left="54" width="370" height="16" font="1">cresceu  nos  últimos  anos.  O  Censo  da  Educação </text>
<text top="848" left="54" width="370" height="16" font="1">Básica/2014 apontou que mais da metade (58,6%) </text>
<text top="869" left="54" width="370" height="16" font="1">das matrículas em cursos técnicos de nível médio </text>
<text top="889" left="54" width="370" height="16" font="1">se concentram nos dez cursos mais procurados. No </text>
<text top="910" left="54" width="370" height="16" font="1">ano  de  2013,  os  cursos  com  maior  número  de </text>
<text top="931" left="54" width="131" height="16" font="1">matrículas  foram,</text>
<text top="931" left="185" width="5" height="16" font="7"> </text>
<text top="931" left="194" width="229" height="16" font="1">respectivamente,  enfermagem, </text>
<text top="952" left="54" width="370" height="16" font="1">administração, informática, segurança do trabalho, </text>
<text top="972" left="54" width="370" height="16" font="1">mecânica,  agropecuária,  eletrônica,  edificações, </text>
<text top="993" left="54" width="184" height="16" font="1">contabilidade e logística. </text>
<text top="1014" left="107" width="317" height="16" font="1">Os Cursos Técnicos ou Profissionalizantes </text>
<text top="1034" left="54" width="370" height="16" font="1">são estudos rápidos com duração máxima de dois </text>
<text top="1055" left="54" width="370" height="16" font="1">anos  focando  áreas  mais  práticas  ou  carentes  de </text>
<text top="1076" left="54" width="370" height="16" font="1">profissionais capacitados (Souza, 2004). <a href="http://www.apoenacursostecnicos.com.br/cursos-tecnicos-macapa/category/cursos-profissionalizantes/">Os Cursos </a></text>
<text top="1096" left="54" width="370" height="16" font="1"><a href="http://www.apoenacursostecnicos.com.br/cursos-tecnicos-macapa/category/cursos-profissionalizantes/">Profissionalizantes,  </a>também  denominados  de </text>
<text top="1113" left="54" width="58" height="20" font="1">“cursos </text>
<text top="1113" left="143" width="57" height="20" font="1">livres”, </text>
<text top="1113" left="230" width="86" height="20" font="1">apresentam </text>
<text top="1113" left="346" width="78" height="20" font="1">conteúdos </text>
<text top="1138" left="54" width="370" height="16" font="1">estabelecidos de acordo com o perfil profissional e </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">com  as  competências  requeridas pelo  mercado de </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">trabalho. É uma ótima alternativa para quem deseja </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">o ingresso  imediato no  mercado de trabalho,  pois </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">oferecem uma qualificação profissional e possuem </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">uma  curta  duração.  Além  disso,  para  quem </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">trabalha, os cursos profissionalizantes auxiliam no </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">desenvolvimento  profissional,  possibilitando  uma </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">atualização sobre as novas exigências adotadas nas </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">empresas. De acordo com pesquisa realizada pelo </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">SENAI – Serviço Nacional para Indústria (2012), </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">estudo  realizado  com  profissionais  formados  em </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">escolas  técnicas  mostram  que,  um  ano  depois  de </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">obterem  o  diploma,  os  trabalhadores  de  nível </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">técnico conseguem aumentar sua renda em 24%. O </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">levantamento – feito pela própria instituição entre </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">2010 e 2012 acompanhou metade das quase 40 mil </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">pessoas que terminaram os cursos em 2010 com o </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">objetivo  de  analisar  os  impactos  da  educação </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">profissional  na  sua  empregabilidade.  A  pesquisa </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">ainda aponta que os motivos que fazem os cursos </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">técnicos  serem  tão  atrativos  para  quem  busca  um </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">emprego são a rapidez, pois a grande maioria tem </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">duração de 1 ano ou até 2 anos, o custo, uma vez </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">que  são  mais  acessíveis  financeiramente,  se </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">comparados a uma faculdade e o foco no mercado, </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">isto é, a capacitação técnica e prática são abordadas </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">logo  no  início  do  curso,  porque  visam  atender  a </text>
<text top="657" left="474" width="174" height="16" font="1">demanda das empresas. </text>
<text top="678" left="527" width="317" height="16" font="1"> A habilitação profissional  técnica segue a </text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="1">nova  Lei  de  Diretrizes  e  Bases  da  Educação </text>
<text top="719" left="474" width="313" height="16" font="1">Nacional (Lei n.º 9394, de 20/12/96) onde: </text>
<text top="748" left="537" width="305" height="13" font="19"><i>Técnico</i><b>:  </b>para  jovens  e  adultos  que  estejam </text>
<text top="766" left="537" width="305" height="13" font="10">cursando  ou  tenham  concluído  o  ensino  médio, </text>
<text top="783" left="537" width="305" height="13" font="10">mas  cuja  titulação  pressupõe  a  conclusão  da </text>
<text top="800" left="537" width="305" height="13" font="10">educação  básica  de  11  anos  (Lei  n.º  9394,  de </text>
<text top="817" left="537" width="66" height="13" font="10">20/12/96); </text>
<text top="815" left="604" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="853" left="527" width="317" height="16" font="1">Com  o  crescimento  econômico  do  País,  o </text>
<text top="874" left="474" width="370" height="16" font="1">Governo  Federal  criou  em  2011  o  PRONATEC  - </text>
<text top="895" left="474" width="370" height="16" font="1">Programa Nacional de Acesso ao Ensino Técnico e </text>
<text top="915" left="474" width="370" height="16" font="1">ao Emprego, que pretende levar os cursos técnicos </text>
<text top="936" left="474" width="370" height="16" font="1">para  onde  eles  ainda  não  existem.  Nele  há </text>
<text top="957" left="474" width="370" height="16" font="1">determinações a financiamento de cursos gratuitos </text>
<text top="977" left="474" width="370" height="16" font="1">no  chamado  composto  Sistema  S<b>  </b>formado  pelas </text>
<text top="998" left="474" width="370" height="16" font="1">redes  Sesi,  Senai,  Sesc  e  Senac  além  de  escolas </text>
<text top="1019" left="474" width="370" height="16" font="1">técnicas estaduais como as ETECs em São Paulo. </text>
<text top="1040" left="474" width="370" height="16" font="1">Em  maio  de  2013  O  Ministério  da  Educação </text>
<text top="1060" left="474" width="370" height="16" font="1">(MEC) lançou programa Pronatec Empreendedor, </text>
<text top="1081" left="474" width="370" height="16" font="1">que  prevê  a  capacitação  de  mais  de  181  mil </text>
<text top="1102" left="474" width="370" height="16" font="1">estudantes em 15 cursos oferecidos pelo Programa </text>
<text top="1122" left="474" width="370" height="16" font="1">Nacional de Acesso ao Ensino Técnico e Emprego </text>
<text top="1143" left="474" width="370" height="16" font="1">(Pronatec). Também estima-se a capacitação de 2,5 </text>
</page>
<page number="12" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="818" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="825" width="19" height="18" font="1">12 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">mil  professores,  sendo  que  em  2014,  a  iniciativa </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">deve ser ampliada, para abarcar um contingente de </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">1,3  milhão  de  estudantes  e  5  mil  professores </text>
<text top="160" left="54" width="64" height="16" font="1">segundo </text>
<text top="160" left="148" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="160" left="190" width="30" height="16" font="1">site </text>
<text top="160" left="249" width="50" height="16" font="1">oficial </text>
<text top="160" left="329" width="23" height="16" font="1">do </text>
<text top="160" left="380" width="44" height="16" font="1">MEC </text>
<text top="181" left="54" width="209" height="16" font="1"><a href="http://www.mec.org.br/pronatec">(www.mec.org.br/pronatec).</a> </text>
<text top="211" left="97" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="232" left="54" width="114" height="16" font="2"><b>3 Metodologia </b></text>
<text top="253" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="273" left="107" width="317" height="16" font="1">A  pesquisa  foi  exploratória  e  o  método </text>
<text top="294" left="54" width="370" height="16" font="1">qualitativo.  Este  tipo  de  pesquisa  tem  como </text>
<text top="314" left="54" width="370" height="16" font="1">objetivo  proporcionar  maior  familiaridade  com  o </text>
<text top="335" left="54" width="370" height="16" font="1">problema, com vistas a torná-lo mais explícito ou a </text>
<text top="356" left="54" width="370" height="16" font="1">construir  hipóteses.  A  grande  maioria  dessas </text>
<text top="376" left="54" width="370" height="16" font="1">pesquisas envolve: (a) levantamento bibliográfico; </text>
<text top="397" left="54" width="370" height="16" font="1">(b)  entrevistas  com  pessoas  que  tiveram </text>
<text top="418" left="54" width="370" height="16" font="1">experiências práticas com o problema pesquisado; </text>
<text top="439" left="54" width="370" height="16" font="1">e  (c)  análise  de  exemplos  que  estimulem  a </text>
<text top="459" left="54" width="370" height="16" font="1">compreensão (GIL, 1991). Essas pesquisas podem </text>
<text top="480" left="54" width="370" height="16" font="1">ser  classificadas  como:  pesquisa  bibliográfica  e </text>
<text top="501" left="54" width="234" height="16" font="1">estudo de caso (GIL, 1991).  A </text>
<text top="501" left="316" width="66" height="16" font="1">pesquisa </text>
<text top="501" left="412" width="12" height="16" font="1">é </text>
<text top="521" left="54" width="370" height="16" font="1">desenvolvida no sentido de proporcionar uma visão </text>
<text top="542" left="54" width="370" height="16" font="1">geral  acerca  de  determinado  fato.  Portanto,  esse </text>
<text top="563" left="54" width="370" height="16" font="1">tipo de pesquisa é realizado, sobretudo,  quando  o </text>
<text top="583" left="54" width="370" height="16" font="1">tema escolhido é pouco explorado e torna-se difícil </text>
<text top="604" left="54" width="370" height="16" font="1">formular  hipóteses  precisas  e  operacionalizáveis. </text>
<text top="625" left="54" width="370" height="16" font="1">Uma  característica  interessante  da  pesquisa </text>
<text top="646" left="54" width="370" height="16" font="1">exploratória  consiste  no  aprofundamento  de </text>
<text top="666" left="54" width="370" height="16" font="1">conceitos preliminares sobre determinada temática </text>
<text top="687" left="54" width="30" height="16" font="1">não </text>
<text top="687" left="107" width="96" height="16" font="1">contemplada </text>
<text top="687" left="227" width="22" height="16" font="1">de </text>
<text top="687" left="271" width="46" height="16" font="1">modo </text>
<text top="687" left="339" width="84" height="16" font="1">satisfatório </text>
<text top="708" left="54" width="109" height="16" font="1">anteriormente. </text>
<text top="708" left="185" width="55" height="16" font="1">Assim, </text>
<text top="708" left="262" width="69" height="16" font="1">contribui </text>
<text top="708" left="353" width="35" height="16" font="1">para </text>
<text top="708" left="410" width="13" height="16" font="1">o </text>
<text top="728" left="54" width="370" height="16" font="1">esclarecimento  de  questões  superficialmente </text>
<text top="749" left="54" width="198" height="16" font="1">abordadas sobre o assunto. </text>
<text top="770" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="770" left="108" width="69" height="16" font="1">Algumas </text>
<text top="770" left="195" width="84" height="16" font="1">finalidades </text>
<text top="770" left="297" width="87" height="16" font="1">primordiais </text>
<text top="770" left="403" width="21" height="16" font="1">da </text>
<text top="790" left="54" width="370" height="16" font="1">pesquisa  exploratória:  proporcionar  maiores </text>
<text top="811" left="54" width="370" height="16" font="1">informações sobre o assunto que se vai investigar; </text>
<text top="832" left="54" width="370" height="16" font="1">facilitar a delimitação do tema de pesquisa; orientar </text>
<text top="852" left="54" width="370" height="16" font="1">a  fixação  dos  objetivos  e  a  formulação  das </text>
<text top="873" left="54" width="370" height="16" font="1">hipóteses;  ou  descobrir  um  novo  tipo  de  enfoque </text>
<text top="894" left="54" width="212" height="16" font="1">sobre o assunto (GIL, 1991). </text>
<text top="914" left="107" width="317" height="16" font="1">O delineamento se deu por meio de análise </text>
<text top="935" left="54" width="370" height="16" font="1">de documentos, uma vez que tem como finalidade </text>
<text top="956" left="54" width="370" height="16" font="1">reunir  informações  das  instituições  de  ensino  por </text>
<text top="977" left="54" width="370" height="16" font="1">meio de conhecimento dos programas de cursos e </text>
<text top="997" left="54" width="370" height="16" font="1">bibliografias sobre o ensino do empreendedorismo. </text>
<text top="1018" left="54" width="370" height="16" font="1">Segundo  Calado  e  Ferreira  (2013),  a  análise,  as </text>
<text top="1039" left="54" width="76" height="16" font="1">operações </text>
<text top="1039" left="151" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="1039" left="184" width="91" height="16" font="1">verificações </text>
<text top="1039" left="296" width="78" height="16" font="1">realizados </text>
<text top="1039" left="394" width="29" height="16" font="1">nos </text>
<text top="1059" left="54" width="370" height="16" font="1">documentos  visam  atribuir  um  significado </text>
<text top="1080" left="54" width="370" height="16" font="1">relevante  em  relação  ao  problema  investigado.  A </text>
<text top="1101" left="54" width="370" height="16" font="1">análise  dos  programas  de  ensino  se  deu  à  luz  da </text>
<text top="1121" left="54" width="370" height="16" font="1">legislação  específica  sobre  cursos  técnicos </text>
<text top="1142" left="54" width="370" height="16" font="1">profissionalizantes.    Ela  abrange:  publicações </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">avulsas,  artigos  científicos,  anais  de  congressos, </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">livros especializados, jornais, revistas, internet, etc. </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">Esse levantamento é importante tanto nos estudos </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">baseados  em  dados  originais,  colhidos  numa </text>
<text top="181" left="474" width="66" height="16" font="1">pesquisa </text>
<text top="181" left="557" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="181" left="596" width="57" height="16" font="1">campo, </text>
<text top="181" left="670" width="35" height="16" font="1">bem </text>
<text top="181" left="723" width="44" height="16" font="1">como </text>
<text top="181" left="785" width="58" height="16" font="1">aqueles </text>
<text top="202" left="474" width="94" height="16" font="1">inteiramente </text>
<text top="202" left="597" width="70" height="16" font="1">baseados </text>
<text top="202" left="696" width="26" height="16" font="1">em </text>
<text top="202" left="752" width="91" height="16" font="1">documentos </text>
<text top="222" left="474" width="160" height="16" font="1">(SEVERINO, 2017).  </text>
<text top="243" left="527" width="317" height="16" font="1">O  levantamento  dos  documentos  foi  feito </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">nas  próprias  instituições  pesquisadas.  A  natureza </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">deste  estudo  permitiu  uma  ampla  diversidade  dos </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">locais dos documentos. Segundo Calado e Ferreira </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">(2013),  essa  distinção  ajuda  o  pesquisador  a </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">selecionar as fontes de informação mais adequadas </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">em função do seu conhecimento do tipo de registro </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">que  são  abrigadas  pelas  instituições  estudadas. </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">Quem  se  propõe  a  realizar  uma  pesquisa </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">documental  deve ter domínio  deste conhecimento </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">para  melhor  planejar  o  uso  equilibrado  do  tempo </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">disponível para acessar estas fontes em função do </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">seu nível de criteriosidade e relevância do material </text>
<text top="512" left="474" width="366" height="16" font="1">necessário, o que, por si só,  já constitui  uma pré-</text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">análise da documentação. Flores (<i>apud</i> CALADO </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">&amp;  FERREIRA,  2013)  diz  que  as  atividades  de </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">coleta  e  pré-análise,  são  duas  tarefas  que  se </text>
<text top="595" left="474" width="342" height="16" font="1">completam e que se condicionam mutuamente. </text>
<text top="634" left="474" width="228" height="16" font="1">3.1.  Escolas ETECs e SENAC </text>
<text top="664" left="527" width="317" height="16" font="1">As instituições de ensino escolhidas foram </text>
<text top="684" left="474" width="370" height="16" font="1">as ETECs  e SENAC devido  sua representação de </text>
<text top="705" left="474" width="370" height="16" font="1">alunos  formados  em  2011  que  representam  36% </text>
<text top="726" left="474" width="370" height="16" font="1">segundo o Ministério da Educação. As ETECs são </text>
<text top="746" left="474" width="370" height="16" font="1">uma Autarquia do Governo do Estado de São Paulo </text>
<text top="767" left="474" width="370" height="16" font="1">vinculada  à  Secretaria  de  Desenvolvimento </text>
<text top="788" left="474" width="370" height="16" font="1">Econômico, Ciência e Tecnologia, o Centro Paula </text>
<text top="808" left="474" width="370" height="16" font="1">Souza, e administra 211 Escolas Técnicas (Etecs) e </text>
<text top="829" left="474" width="370" height="16" font="1">56 Faculdades de Tecnologia (Fatecs) estaduais em </text>
<text top="850" left="474" width="370" height="16" font="1">161 municípios paulistas. As Etecs atendem cerca </text>
<text top="870" left="474" width="370" height="16" font="1">de  226  mil  estudantes  nos  Ensinos  Técnico  e </text>
<text top="891" left="474" width="370" height="16" font="1">Médio.  Atualmente,  são  oferecidos  124  cursos </text>
<text top="912" left="474" width="370" height="16" font="1">técnicos (A partir do 2º semestre serão 127) para os </text>
<text top="932" left="474" width="370" height="16" font="1">setores Industrial, Agropecuário e de Serviços. Este </text>
<text top="953" left="474" width="370" height="16" font="1">número  inclui  3  cursos  técnicos  oferecidos  na </text>
<text top="974" left="474" width="370" height="16" font="1">modalidade  semipresencial,  24  cursos  técnicos </text>
<text top="995" left="474" width="370" height="16" font="1">integrados  ao  Ensino  Médio  e  2  cursos  técnicos </text>
<text top="1015" left="474" width="370" height="16" font="1">integrados  ao  Ensino  Médio  na  modalidade  de </text>
<text top="1036" left="474" width="370" height="16" font="1">Educação de Jovens e Adultos (EJA). Já nas Fatecs, </text>
<text top="1057" left="474" width="370" height="16" font="1">mais  de  64  mil  alunos  estão  matriculados  nos  65 </text>
<text top="1077" left="474" width="370" height="16" font="1">cursos  de  graduação  tecnológica.  Para  ingressar </text>
<text top="1098" left="474" width="370" height="16" font="1">numa  Etec,  o  candidato  deve  passar  por  um </text>
<text top="1119" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>Vestibulinho</i>, processo seletivo aplicado para quem </text>
<text top="1139" left="474" width="360" height="16" font="1">pretende estudar em Escolas Técnicas Estaduais.  </text>
</page>
<page number="13" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="818" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="825" width="18" height="18" font="1">13 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="107" width="317" height="16" font="1">O  Senac  é  uma  entidade  nacional, </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">autônoma,  de  direito  privado,  criado  através  do </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">Decreto  Lei  nº  8.621,  em  10  de  janeiro  de  1.946, </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">mantida  e  administrada  pelo  comércio  e  serviços </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">(setor  terciário)  e  sua  missão    é  &#34;Educar  para  o </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">trabalho  em  atividades  de  comércio  de  bens, </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">serviços e turismo&#34;<b>,</b> através de ações educacionais </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">e  disseminação  de  conhecimentos  no  comércio  e </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">serviços, contribuindo para o desenvolvimento do </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">país,  atuando  nas  áreas  de  Gestão,  Comércio, </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">Comunicação, Design, Imagem Pessoal, Turismo, </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">Hospitalidade,  Saúde,  Informática  e  Idiomas.  No </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">SENAC  há  também  cursos  para  &#34;jovens </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">aprendizes&#34;,  entre  idade  de  14  e  24  anos  (e  sem </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">limite  de  idade  para  portadores  de  deficiências), </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">com  a  capacitação  e  desenvolvimento  da </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1"><a href="http://pt.wikipedia.org/wiki/Qualifica%C3%A7%C3%A3o_profissional">qualificação profissional </a>dos jovens na entrada do </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">mercado  de  trabalho.  Sua  missão  é  desenvolver </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">pessoas e organizações para o mundo do trabalho </text>
<text top="492" left="54" width="35" height="16" font="1">com </text>
<text top="492" left="109" width="44" height="16" font="1">ações </text>
<text top="492" left="172" width="98" height="16" font="1">educacionais </text>
<text top="492" left="289" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="492" left="320" width="104" height="16" font="1">disseminando </text>
<text top="512" left="54" width="360" height="16" font="1">conhecimentos em Comércio de Bens e Serviços. </text>
<text top="533" left="107" width="317" height="16" font="1">Ao longo de quase 70 anos de atividades, o </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">SENAC espalhado por todo o Brasil preparou mais </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">de 40 milhões de pessoas para o setor de Comércio </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">e  Serviços,  contribuindo  para  a  valorização  do </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">trabalhador,  por  meio  de  sua  capacitação </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">profissional em doze áreas de formação, incluindo </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">cursos  de  idiomas.  Através  de  diferentes </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">modalidades de ensino, dentre as quais destaca-se </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">o  programa  SENAC  Móvel,  a  instituição  se  faz </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">presente em mais de 1.850 municípios, capacitando </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">para o Trabalho mais de um milhão de brasileiros, </text>
<text top="761" left="54" width="85" height="16" font="1">a cada ano. </text>
<text top="781" left="107" width="317" height="16" font="1">O  papel  do  professor  tradicional  na  sua </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">forma  de  ensinar  empreendedorismo  deve </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">considerar  as relações  com  o ambiente natural  do </text>
<text top="843" left="54" width="107" height="16" font="1">empreendedor </text>
<text top="843" left="183" width="45" height="16" font="1">como </text>
<text top="843" left="249" width="41" height="16" font="1">fonte </text>
<text top="843" left="311" width="69" height="16" font="1">essencial </text>
<text top="843" left="402" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">conhecimento/aprendizado. Nesta área, a conexão </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">do aluno com o mundo exterior à escola precisa ser </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">intensa  e  sem  intermediários.  O  verdadeiro </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">ambiente  acadêmico  do  aluno-empreendedor  é  o </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">mercado,  onde  se  articulam  forças  produtivas, </text>
<text top="968" left="54" width="338" height="16" font="1">econômicas, sociais, políticas (FILION, 1999) </text>
<text top="988" left="107" width="317" height="16" font="1">A  instituição  atua  também  no  ensino </text>
<text top="1009" left="54" width="215" height="16" font="1">superior desde 1989. Hoje, <a href="http://pt.wikipedia.org/wiki/Centro_Universit%C3%A1rio_Senac">o </a></text>
<text top="1009" left="270" width="154" height="16" font="14"><a href="http://pt.wikipedia.org/wiki/Centro_Universit%C3%A1rio_Senac">Centro Universitário </a></text>
<text top="1030" left="54" width="43" height="16" font="14"><a href="http://pt.wikipedia.org/wiki/Centro_Universit%C3%A1rio_Senac">Senac</a></text>
<text top="1030" left="97" width="327" height="16" font="1"><a href="http://pt.wikipedia.org/wiki/Centro_Universit%C3%A1rio_Senac">, </a>em São Paulo, oferece cursos de graduação </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">(bacharelados e de tecnologia) e de pós-graduação </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">(aperfeiçoamento,  especialização  e  mestrado </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">profissional  e  acadêmico).  No  interior  do  Estado, </text>
<text top="1112" left="54" width="365" height="16" font="1">os  dois  campi  do  Senac  ficam  junto  aos  hotéis-</text>
<text top="1133" left="54" width="370" height="16" font="1">escola  Grande  Hotel  São  Pedro  e  Grande  Hotel </text>
<text top="1154" left="54" width="370" height="16" font="1">Campos do Jordão — nestes casos atendendo à área </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">de turismo, hotelaria e de gastronomia. Na capital, </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">o Campus Santo Amaro abriga cursos superiores de </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">todos  os  segmentos  do  Senac.  O  Gráfico  1 </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">demonstra  essa  representatividade  das  ETECS  e </text>
<text top="181" left="474" width="275" height="16" font="1">Senac com as demais escolas do país: </text>
<text top="202" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="222" left="474" width="369" height="13" font="17"><b>Gráfico 1. </b>Participação das Escolas Técnicas em 2011/Brasil<b> </b></text>
<text top="468" left="838" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="495" left="474" width="186" height="13" font="10">Fonte: MEC/Inep/Deed, 2011. </text>
<text top="513" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="2"><b>4  Análise  dos  dados:  Programa  de  Ensino </b></text>
<text top="554" left="474" width="120" height="16" font="2"><b>Empreendedor </b></text>
<text top="592" left="527" width="317" height="16" font="1">Tanto  o  SENAC  quanto  a  ETEC  prezam </text>
<text top="613" left="474" width="370" height="16" font="1">pela interdisciplinaridade onde são citadas diversas </text>
<text top="634" left="474" width="44" height="16" font="1">vezes </text>
<text top="634" left="541" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="634" left="577" width="35" height="16" font="1">seus </text>
<text top="634" left="635" width="51" height="16" font="1">planos </text>
<text top="634" left="710" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="634" left="755" width="48" height="16" font="1">curso. </text>
<text top="634" left="826" width="17" height="16" font="1">A </text>
<text top="655" left="474" width="370" height="16" font="1">interdisciplinaridade surgiu na Europa, em especial </text>
<text top="675" left="474" width="370" height="16" font="1">na  França  e  na  Itália,  em  meados  da  década  de </text>
<text top="696" left="474" width="45" height="16" font="1">1960, </text>
<text top="696" left="538" width="57" height="16" font="1">quando </text>
<text top="696" left="614" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="696" left="654" width="94" height="16" font="1">movimentos </text>
<text top="696" left="767" width="76" height="16" font="1">estudantis </text>
<text top="717" left="474" width="370" height="16" font="1">reivindicavam  um  novo  estatuto  de  universidade. </text>
<text top="737" left="474" width="370" height="16" font="1">Tal  posicionamento  foi  fruto  da  alienação </text>
<text top="758" left="474" width="370" height="16" font="1">capitalista de certas ciências, que, sobrepujando a </text>
<text top="779" left="474" width="370" height="16" font="1">Academia  de  questões  do  cotidiano,  incitava  o </text>
<text top="799" left="474" width="370" height="16" font="1">olhar  do  aluno  numa  única,  restrita  e  limitada </text>
<text top="820" left="474" width="57" height="16" font="1">direção </text>
<text top="820" left="551" width="99" height="16" font="1">(FAZENDA, </text>
<text top="820" left="669" width="51" height="16" font="1">1995). </text>
<text top="820" left="740" width="17" height="16" font="1">A </text>
<text top="820" left="777" width="67" height="16" font="1">proposta </text>
<text top="841" left="474" width="370" height="16" font="1">metodológica  demonstrada  no  Quadro  1  refere-se </text>
<text top="862" left="474" width="370" height="16" font="1">ao programa de ensino SENAC sendo base comum </text>
<text top="882" left="474" width="209" height="16" font="1">em todos os cursos técnicos. </text>
<text top="911" left="474" width="362" height="13" font="17"><b>Quadro 1.</b> Programa Ensino – Empreendedorismo SENAC </text>
<text top="931" left="474" width="207" height="13" font="10">-Conceito de empreendedorismo.  </text>
<text top="948" left="474" width="369" height="13" font="10">-Características do perfil do empreendedor. -Perspectivas de </text>
<text top="965" left="474" width="331" height="13" font="10">negócios e possibilidades de sucesso no cenário atual.  </text>
<text top="983" left="474" width="81" height="13" font="10">-SCAMCEA </text>
<text top="980" left="578" width="11" height="17" font="10">– </text>
<text top="983" left="612" width="68" height="13" font="10">(substituir, </text>
<text top="983" left="703" width="64" height="13" font="10">combinar, </text>
<text top="983" left="790" width="52" height="13" font="10">adaptar/ </text>
<text top="1000" left="474" width="369" height="13" font="10">arrumar/aumentar, modificar, colocar outros usos, eliminar e </text>
<text top="1017" left="474" width="58" height="13" font="10">arranjar.  </text>
<text top="1034" left="474" width="105" height="13" font="10">-Análise SWOT  </text>
<text top="1052" left="474" width="282" height="13" font="10">-Perspectiva de mercado (produtos / serviços)  </text>
<text top="1069" left="474" width="343" height="13" font="10">-Estrutura de Negócios (proposta de sumário executivo)  </text>
<text top="1086" left="474" width="306" height="13" font="10">-Processos e trâmites de abertura de uma empresa  </text>
<text top="1103" left="474" width="61" height="13" font="10">-Modelos </text>
<text top="1103" left="561" width="50" height="13" font="10">mentais </text>
<text top="1103" left="637" width="80" height="13" font="10">relacionados </text>
<text top="1103" left="743" width="10" height="13" font="10">à </text>
<text top="1103" left="779" width="63" height="13" font="10">iniciativa, </text>
<text top="1121" left="474" width="117" height="13" font="10">comprometimento, </text>
<text top="1121" left="605" width="161" height="13" font="10">persistência/perseverança, </text>
<text top="1121" left="780" width="62" height="13" font="10">liderança, </text>
<text top="1138" left="474" width="369" height="13" font="10">ética,  orientação  para  resultados,  gerenciamento  de  riscos, </text>
<text top="1155" left="474" width="326" height="13" font="10">trabalho em equipe, sustentabilidade e a criatividade.  </text>
<text top="428" left="720" width="25" height="12" font="15">17%</text>
<text top="403" left="729" width="25" height="12" font="15">19%</text>
<text top="377" left="687" width="18" height="12" font="15">9%</text>
<text top="352" left="801" width="25" height="12" font="15">36%</text>
<text top="327" left="729" width="25" height="12" font="15">19%</text>
<text top="456" left="631" width="18" height="12" font="15">0%</text>
<text top="456" left="670" width="25" height="12" font="15">10%</text>
<text top="456" left="712" width="25" height="12" font="15">20%</text>
<text top="456" left="754" width="25" height="12" font="15">30%</text>
<text top="456" left="797" width="25" height="12" font="15">40%</text>
<text top="428" left="568" width="60" height="12" font="15">Senac 17%</text>
<text top="399" left="535" width="106" height="15" font="15">Escolas Técnicas…</text>
<text top="377" left="577" width="51" height="12" font="15">Senai 9%</text>
<text top="351" left="501" width="127" height="12" font="15">Outras escolas públicas</text>
<text top="326" left="483" width="145" height="12" font="15">Outras escolas particulares</text>
<text top="269" left="576" width="160" height="13" font="10">Distribuição Percentual do</text>
<text top="286" left="552" width="207" height="13" font="10">Número de Escolas Técnicas 2011</text>
</page>
<page number="14" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="20" size="12" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="817" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="824" width="20" height="18" font="1">14 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="100" left="54" width="369" height="13" font="10">Desafio  ao  aluno<b>:  </b><i>Qual  é  a  importância  do  perfil </i></text>
<text top="117" left="54" width="240" height="13" font="19"><i>empreendedor para a minha carreira? </i> </text>
<text top="134" left="54" width="369" height="13" font="10">Como  posso  reconhecer  e  investir  no  meu  potencial </text>
<text top="152" left="54" width="304" height="13" font="10">empreendedor, visando ao autodesenvolvimento?  </text>
<text top="169" left="54" width="369" height="13" font="10">Enfoque  geral:  Desenvolver  competências  relacionadas  à </text>
<text top="186" left="54" width="369" height="13" font="10">gestão  nas  diversas  áreas  da  empresa,  mediante  pesquisa, </text>
<text top="203" left="54" width="369" height="13" font="10">análise,  avaliação  de  indicadores  e  fornecimento  de </text>
<text top="221" left="54" width="369" height="13" font="10">informações  para  tomada  de  decisões,  com  proposição  de </text>
<text top="238" left="54" width="369" height="13" font="10">alternativas  de  mudanças  e  melhorias  de  processos  que </text>
<text top="255" left="54" width="369" height="13" font="10">conduzam  a  um  desenvolvimento  aceitável,  prático  em </text>
<text top="272" left="54" width="369" height="13" font="10">determinação empresarial. <b>Desafio: </b><i>Qual é a importância do </i></text>
<text top="290" left="54" width="369" height="13" font="19"><i>perfil  empreendedor  para  a  minha  carreira?  </i>Como  posso </text>
<text top="307" left="54" width="369" height="13" font="10">reconhecer  e  investir  no  meu  potencial  empreendedor, </text>
<text top="324" left="54" width="369" height="13" font="10">visando  ao  autodesenvolvimento?  <b>Atividade  exploratória: </b></text>
<text top="341" left="54" width="369" height="13" font="10">Para  desencadear  as  atividades  nesta  etapa  e  também </text>
<text top="359" left="54" width="369" height="13" font="10">contextualizar  empreendedorismo  como  carreira,  o  docente </text>
<text top="376" left="54" width="369" height="13" font="10">pode  apresentar  vídeos,  casos  ou  reportagens  sobre </text>
<text top="393" left="54" width="369" height="13" font="10">intraempreendedores,  gerando  uma  discussão  sobre  o  que </text>
<text top="410" left="54" width="369" height="13" font="10">diferencia  estes  profissionais  dos  demais.  A  partir  de  uma </text>
<text top="428" left="54" width="369" height="13" font="10">discussão  conjunta  com  o  docente,  a  classe  pode  preparar </text>
<text top="445" left="54" width="369" height="13" font="10">uma <b>lista de atributos comuns aos empreendedores</b>, sejam </text>
<text top="462" left="54" width="369" height="13" font="10">funcionários de empresas ou donos de seus próprios negócios. </text>
<text top="479" left="54" width="369" height="13" font="10">Esta lista de atributos pode incluir postura pessoal (iniciativa, </text>
<text top="497" left="54" width="369" height="13" font="10">pró-atividade,  comprometimento,  perseverança,  caráter, </text>
<text top="514" left="54" width="369" height="13" font="10">ética,  orientação  para  resultados),  atributos  a  partir  da </text>
<text top="531" left="54" width="369" height="13" font="10">expansão do conhecimento (conhecimentos gerais, cultura) e </text>
<text top="548" left="54" width="369" height="13" font="10">atributos desenvolvidos por técnicas (criatividade, gestão de </text>
<text top="566" left="54" width="369" height="13" font="10">riscos,  liderança,  sustentabilidade,  raciocínio  lógico, </text>
<text top="583" left="54" width="366" height="13" font="10">resolução  de  problemas,  gestão,  trabalho  em  equipe,  auto-</text>
<text top="600" left="54" width="73" height="13" font="10">avaliação).  </text>
<text top="617" left="54" width="369" height="13" font="10">O docente deve levantar questionamentos sobre a importância </text>
<text top="635" left="54" width="369" height="13" font="10">das  informações  no  desenvolvimento  de  sua  carreira </text>
<text top="652" left="54" width="369" height="13" font="10">profissional,  remetendo  ao  desafio.  <b>Atividades  sugeridas </b></text>
<text top="670" left="54" width="34" height="13" font="17"><b>para </b></text>
<text top="670" left="107" width="68" height="13" font="17"><b>responder </b></text>
<text top="670" left="195" width="19" height="13" font="17"><b>ao </b></text>
<text top="670" left="233" width="54" height="13" font="17"><b>desafio: </b></text>
<text top="670" left="306" width="59" height="13" font="17"><b>Pesquisa </b></text>
<text top="670" left="384" width="39" height="13" font="17"><b>sobre </b></text>
<text top="686" left="54" width="114" height="13" font="17"><b>empreendedores</b>: </text>
<text top="686" left="182" width="50" height="13" font="10">docente </text>
<text top="686" left="248" width="47" height="13" font="10">solicita </text>
<text top="686" left="309" width="18" height="13" font="10">ao </text>
<text top="686" left="342" width="37" height="13" font="10">aluno </text>
<text top="686" left="394" width="29" height="13" font="10">que, </text>
<text top="704" left="54" width="105" height="13" font="10">individualmente, </text>
<text top="704" left="187" width="59" height="13" font="10">pesquise: </text>
<text top="704" left="275" width="48" height="13" font="10">artigos, </text>
<text top="704" left="351" width="72" height="13" font="10">entrevistas, </text>
<text top="721" left="54" width="369" height="13" font="10">documentários  e  estudo  de  casos  de  pessoas  que  considere </text>
<text top="735" left="54" width="369" height="17" font="10">“de  sucesso”.  Podem,  por  exemplo,  ser  investigadas  as </text>
<text top="755" left="54" width="369" height="13" font="10">seguintes  personalidades:  <b>Grazziotin</b>,  Gilson.  <i>A  arte  do </i></text>
<text top="773" left="54" width="369" height="13" font="19"><i>varejo – O pulo do gato está na compra. Ed. Senac., <b>Duro, </b></i></text>
<text top="790" left="54" width="369" height="13" font="17"><b>Jorge  &amp;  Bonavita</b>,  Junior.  <i>Desperte  o  empreendedor  em </i></text>
<text top="807" left="54" width="369" height="13" font="10">você! Dê asas ao seu sonho!. Ed. Senac RJ e Kit &#34;Estudo de </text>
<text top="824" left="54" width="369" height="13" font="10">Casos  Empreendedorismo&#34;  produzido  pelo  Núcleo  de </text>
<text top="842" left="54" width="369" height="13" font="10">Empreendedorismo  e  disponível  em  todas  a  bibliotecas  da </text>
<text top="859" left="54" width="369" height="13" font="10">rede  Senac  e  na  intranet,  na  página  do  curso.  É  comum </text>
<text top="876" left="54" width="369" height="13" font="10">encontrar em anuários como <i>Maiores e Melhores, </i>da Revista </text>
<text top="893" left="54" width="369" height="13" font="10">Exame,  <i>Empreendedores  do  Novo  Brasil,  </i>da  Revista  Você </text>
<text top="911" left="54" width="369" height="13" font="10">S.A., <i>Empreendedor do Ano, Pequenas Empresas e Grandes </i></text>
<text top="928" left="54" width="369" height="13" font="19"><i>Negócios, </i>Ernest Young, Lista de Empreendedores da ONG </text>
<text top="945" left="54" width="369" height="13" font="10">Endeavor ou em edições de final de ano, uma lista de pessoas </text>
<text top="962" left="54" width="369" height="13" font="10">e empreendedores bem  sucedidos. Na última edição do ano </text>
<text top="980" left="54" width="369" height="13" font="10">da  revista  Exame,  por  exemplo,  há  uma  lista  de  pessoas </text>
<text top="997" left="54" width="369" height="13" font="10">vencedoras. <b>Apresentação e discussão de vídeos: </b>Há alguns </text>
<text top="1014" left="54" width="369" height="13" font="10">filmes que podem ser utilizados para gerar discussão sobre o </text>
<text top="1031" left="54" width="369" height="13" font="10">tema  empreendedorismo  e  intraempreendedorismo,  tais </text>
<text top="1049" left="54" width="366" height="13" font="10">como:  Empreenda:  (http://www.youtube.com/watch?v=b17-</text>
<text top="1066" left="54" width="369" height="13" font="10">P6OCvSg),  acesso  em  13/10/2010  Empreendedorismo </text>
<text top="1083" left="54" width="88" height="13" font="10">SENAC – SP. </text>
<text top="1103" left="54" width="129" height="13" font="10">Fonte: Senac (2015). </text>
<text top="1138" left="108" width="316" height="16" font="1">A proposta metodológica da ETEC também </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">utiliza  a  interdisciplinaridade  em  seus  cursos </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">acreditando  assim  ser  uma  ferramenta  de  uma </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">cultura  pedagógica  empreendedora  apresentada </text>
<text top="160" left="474" width="152" height="16" font="1">abaixo no Quadro 2: </text>
<text top="198" left="474" width="350" height="13" font="17"><b>Quadro 2. </b>Programa Ensino – Empreendedorismo ETEC </text>
<text top="225" left="482" width="250" height="13" font="10">1. Origem e Evolução do Empreendedor: </text>
<text top="243" left="482" width="82" height="13" font="10">a. Conceitos; </text>
<text top="260" left="482" width="345" height="13" font="10">b. O futuro do empreendedorismo no Brasil e no mundo; </text>
<text top="277" left="482" width="332" height="13" font="10">c. Características, valores e virtudes do empreendedor; </text>
<text top="294" left="482" width="164" height="13" font="10">d. Perfil do empreendedor. </text>
<text top="312" left="482" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="329" left="482" width="337" height="13" font="10">2. Empreendedorismo X Desenvolvimento Econômico: </text>
<text top="346" left="482" width="188" height="13" font="10">a. Micro e pequenas empresas; </text>
<text top="363" left="482" width="245" height="13" font="10">b. Impacto da atividade empreendedora; </text>
<text top="381" left="482" width="136" height="13" font="10">c. Planos de Negócios </text>
<text top="398" left="482" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="415" left="482" width="352" height="13" font="10">Proporcionar ao aluno o conhecimento das características </text>
<text top="432" left="482" width="352" height="13" font="10">empreendedoras, a busca as oportunidades de negócios e o </text>
<text top="450" left="482" width="352" height="13" font="10">desenvolvimento  do  plano  de  negócios  e  apoio    ao </text>
<text top="467" left="482" width="180" height="13" font="10">desenvolvimento sustentável. </text>
<text top="484" left="482" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="501" left="482" width="352" height="13" font="10">Aulas  expositivo-dialogadas  tendo  o  conteúdo  a  ser </text>
<text top="519" left="482" width="352" height="13" font="10">apresentado pelo professor baseado na referência básica O </text>
<text top="536" left="482" width="352" height="13" font="10">SEGREDO  DE  LUIZA,  de  Dolabela  (1999).  Nas </text>
<text top="553" left="482" width="352" height="13" font="10">exemplificações  que  o  conteúdo  exige  os  alunos  serão </text>
<text top="570" left="482" width="352" height="13" font="10">incentivados  a  participar  apresentando  seus  casos </text>
<text top="588" left="482" width="75" height="13" font="10">conhecidos. </text>
<text top="606" left="474" width="131" height="13" font="10">Fonte: ETEC (2015). </text>
<text top="624" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="644" left="527" width="317" height="16" font="1">O  conteúdo  abordado  pelo  SENAC  e  pela </text>
<text top="665" left="474" width="370" height="16" font="1">ETEC destacam-se pelos desafios a serem adotados </text>
<text top="686" left="474" width="370" height="16" font="1">no decorrer do curso que permite melhor integração </text>
<text top="706" left="474" width="370" height="16" font="1">do  aluno  com  o  professor,  mas  no  tocante </text>
<text top="727" left="474" width="370" height="16" font="1">desenvolvimento de planos de negócios ou outras </text>
<text top="748" left="474" width="89" height="16" font="1">ferramentas </text>
<text top="748" left="591" width="39" height="16" font="1">mais </text>
<text top="748" left="659" width="60" height="16" font="1">práticas </text>
<text top="748" left="748" width="96" height="16" font="1">observam-se </text>
<text top="768" left="474" width="370" height="16" font="1">metodologias bem parecidas. Souza (2004) explica </text>
<text top="789" left="474" width="370" height="16" font="1">que  é  preciso  transformar  nos  alunos  suas </text>
<text top="810" left="474" width="370" height="16" font="1">capacidades empreendedoras para que possam vir </text>
<text top="831" left="474" width="370" height="16" font="1">a  desenvolver  as  boas  ideias  complementa  ainda </text>
<text top="851" left="474" width="370" height="16" font="1">que  o  desenvolvimento  do  perfil  empreendedor, </text>
<text top="872" left="474" width="370" height="16" font="1">com  base  no  aprender  a  aprender,  advém,  em </text>
<text top="893" left="474" width="359" height="16" font="1">grande parte, do abrir espaço para a criatividade.  </text>
<text top="913" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="933" left="559" width="284" height="13" font="10">[...]  apreender  a  compreender  o  mundo, </text>
<text top="951" left="559" width="284" height="13" font="10">comunicação  e  colaboração  do  contexto </text>
<text top="968" left="559" width="284" height="13" font="10">competitivo, raciocino criativo e resolução de </text>
<text top="985" left="559" width="284" height="13" font="10">problemas  encarando  a  vida  em  uma </text>
<text top="1002" left="559" width="284" height="13" font="10">perspectiva criativa, domínio pessoal, processo </text>
<text top="1020" left="559" width="284" height="13" font="10">no qual é desenvolvido o autoconhecimento e </text>
<text top="1037" left="559" width="284" height="13" font="10">o autodesenvolvimento, pensamento sistêmico, </text>
<text top="1054" left="559" width="284" height="13" font="10">possibilitando a clareza na percepção de todo e </text>
<text top="1071" left="559" width="284" height="13" font="10">relação  entre  as  partes,  e  liderança.  Assim </text>
<text top="1089" left="559" width="284" height="13" font="10">como formação baseia-se no desenvolvimento </text>
<text top="1106" left="559" width="10" height="13" font="10">e </text>
<text top="1106" left="587" width="114" height="13" font="10">autoconhecimento </text>
<text top="1106" left="718" width="29" height="13" font="10">com </text>
<text top="1106" left="765" width="42" height="13" font="10">ênfase </text>
<text top="1106" left="825" width="18" height="13" font="10">na </text>
<text top="1123" left="559" width="284" height="13" font="10">perseverança,  na  imaginação,  na  criatividade, </text>
<text top="1140" left="559" width="284" height="13" font="10">associadas  à  inovação,  passando  a  ser </text>
<text top="1158" left="559" width="284" height="13" font="10">importante  não  só  o  conteúdo  do  que  se </text>
</page>
<page number="15" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="818" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="825" width="19" height="18" font="1">15 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="139" width="284" height="13" font="10">aprende,  mas,  sobretudo,  como  é  aprendido. </text>
<text top="115" left="139" width="143" height="13" font="10">(SOUZA, 2004, p.93)   </text>
<text top="132" left="139" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="150" left="97" width="327" height="16" font="1">Abaixo  são  atividades  complementares </text>
<text top="171" left="54" width="257" height="16" font="1">inseridas em ambos os programas:  </text>
<text top="191" left="97" width="5" height="16" font="7"> </text>
<text top="212" left="97" width="327" height="16" font="1">a)  Visitas  técnicas,  seminários  e  palestras </text>
<text top="233" left="97" width="327" height="16" font="1">realizadas durante o semestre, de acordo com </text>
<text top="253" left="97" width="327" height="16" font="1">a  necessidade  de  cada  disciplina/período  e </text>
<text top="274" left="97" width="48" height="16" font="1">curso. </text>
<text top="295" left="97" width="327" height="16" font="1">b)  Grupo  permanente  de  estudos  sobre </text>
<text top="316" left="97" width="147" height="16" font="1">empreendedorismo. </text>
<text top="336" left="97" width="327" height="16" font="1">c) Fórum de empresas/empresários parceiros </text>
<text top="357" left="97" width="327" height="16" font="1">da instituição com participação dos alunos e </text>
<text top="378" left="97" width="91" height="16" font="1">professores. </text>
<text top="398" left="97" width="327" height="16" font="1">d)  Feira  de  negócios  -  evento  realizado </text>
<text top="419" left="97" width="128" height="16" font="1">sistematicamente </text>
<text top="419" left="244" width="36" height="16" font="1">com </text>
<text top="419" left="299" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="419" left="332" width="52" height="16" font="1">intuito </text>
<text top="419" left="403" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="440" left="97" width="327" height="16" font="1">oportunizar  aos  alunos  empreendedores  um </text>
<text top="460" left="97" width="53" height="16" font="1">espaço </text>
<text top="460" left="166" width="39" height="16" font="1">onde </text>
<text top="460" left="222" width="59" height="16" font="1">possam </text>
<text top="460" left="298" width="46" height="16" font="1">expor </text>
<text top="460" left="360" width="35" height="16" font="1">para </text>
<text top="460" left="411" width="12" height="16" font="1">a </text>
<text top="481" left="97" width="327" height="16" font="1">comunidade  acadêmica  e  a  sociedade  as </text>
<text top="502" left="97" width="312" height="16" font="1">ideias levantadas pelos grupos de trabalho. </text>
<text top="523" left="97" width="327" height="16" font="1">e) Incubadora de negócios - tem a finalidade </text>
<text top="540" left="97" width="327" height="20" font="1">de viabilizar as propostas de “empresas” que </text>
<text top="564" left="97" width="327" height="16" font="1">surgirem do trabalho da pesquisa acadêmica </text>
<text top="585" left="97" width="118" height="16" font="1">interdisciplinar. </text>
<text top="605" left="108" width="316" height="16" font="1">As  escolas  ainda  adotam  o  modelo </text>
<text top="626" left="54" width="370" height="16" font="1">construtivista  em  suas  abordagens  de  ensino.  Os </text>
<text top="647" left="54" width="370" height="16" font="1">estudos  de  Piaget  (1990),  pioneiro  no  estudo  do </text>
<text top="667" left="54" width="370" height="16" font="1">desenvolvimento  cognitivo,  influenciaram  uma </text>
<text top="688" left="54" width="370" height="16" font="1">corrente de educadores, que partem do princípio de </text>
<text top="709" left="54" width="370" height="16" font="1">que há algum tipo de interação entre o sujeito que </text>
<text top="730" left="54" width="370" height="16" font="1">conhece  e  o  objeto  do  conhecimento.  Portanto, </text>
<text top="750" left="54" width="370" height="16" font="1">veem a relação sujeito-objeto sob o ponto de vista </text>
<text top="771" left="54" width="370" height="16" font="1">da  construção  mútua,  onde  nenhum  dos  dois  é </text>
<text top="792" left="54" width="370" height="16" font="1">neutro.  O  aluno  é  reconhecido  como  detentor  de </text>
<text top="812" left="54" width="370" height="16" font="1">uma  história  particular  e  de  conhecimentos </text>
<text top="833" left="54" width="370" height="16" font="1">construídos  por  experiências  próprias,  que  devem </text>
<text top="854" left="54" width="370" height="16" font="1">ser considerados no processo de ensino. Assim, na </text>
<text top="874" left="54" width="370" height="16" font="1">visão da pedagogia cognitivista ou construtivista, a </text>
<text top="895" left="54" width="370" height="16" font="1">aprendizagem refere-se às aquisições que ocorrem </text>
<text top="916" left="54" width="370" height="16" font="1">somente  quando  o  aluno  desenvolve  seu  próprio </text>
<text top="937" left="54" width="110" height="16" font="1">conhecimento, </text>
<text top="937" left="184" width="47" height="16" font="1">sendo </text>
<text top="937" left="252" width="28" height="16" font="1">sua </text>
<text top="937" left="301" width="89" height="16" font="1">inteligência </text>
<text top="937" left="410" width="13" height="16" font="1">o </text>
<text top="957" left="54" width="370" height="16" font="1">instrumento da aprendizagem. Isso faz com que, na </text>
<text top="978" left="54" width="370" height="16" font="1">opção  construtivista,  o  ensino  de  conteúdos  deva </text>
<text top="999" left="54" width="370" height="16" font="1">ser substituído pelo ensino de relações, para que a </text>
<text top="1019" left="54" width="88" height="16" font="1">inteligência </text>
<text top="1019" left="159" width="44" height="16" font="1">possa </text>
<text top="1019" left="221" width="26" height="16" font="1">ser </text>
<text top="1019" left="264" width="99" height="16" font="1">desenvolvida </text>
<text top="1019" left="381" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="1019" left="410" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="1040" left="54" width="191" height="16" font="1">conhecimento construído. </text>
<text top="1061" left="108" width="316" height="16" font="1">Outra questão importante é o desempenho </text>
<text top="1082" left="54" width="370" height="16" font="1">do  professor  desta  disciplina  como  pré-requisito </text>
<text top="1102" left="54" width="370" height="16" font="1">nas duas instituições: O papel do professor em um </text>
<text top="1123" left="54" width="370" height="16" font="1">programa  didático  no  qual  o  comportamento  é  o </text>
<text top="1144" left="54" width="370" height="16" font="1">alvo  maior,  e  em  que  o  conhecimento  não  é </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">transmitido pelo mestre, mas gerado pelos próprios </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">alunos, no processo de elaboração da sua visão de </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">empresa, na auto avaliação do seu comportamento, </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">na  construção  de  seus  métodos  próprios  de </text>
<text top="181" left="474" width="288" height="16" font="1">aprendizado, na forma proativa de agir. </text>
<text top="202" left="528" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="222" left="537" width="305" height="13" font="10">Para que um professor desempenhe com maestria </text>
<text top="239" left="537" width="305" height="13" font="10">a aula na matéria de sua especialidade, ele precisa </text>
<text top="256" left="537" width="305" height="13" font="10">conhecer as demais matérias, os temas transversais </text>
<text top="274" left="537" width="305" height="13" font="10">que devem perpassar todas elas e, acima de tudo, </text>
<text top="291" left="537" width="305" height="13" font="10">conhecer o aluno. Tudo o que diz respeito ao aluno </text>
<text top="308" left="537" width="305" height="13" font="10">deve ser de interesse do professor. Ninguém ama o </text>
<text top="325" left="537" width="305" height="13" font="10">que não conhece, e o aluno precisa ser amado! E o </text>
<text top="343" left="537" width="305" height="13" font="10">professor  é  capaz  de  fazer  isso.  Para  quem  teve </text>
<text top="360" left="537" width="305" height="13" font="10">uma  formação  rígida,  é  difícil  expressar  os </text>
<text top="377" left="537" width="305" height="13" font="10">sentimentos;  há  pessoas  que  não  conseguem </text>
<text top="394" left="537" width="305" height="13" font="10">elogiar,  que  não  conseguem  abraçar,  que  não </text>
<text top="412" left="537" width="305" height="13" font="10">conseguem  sorrir.  O  professor  tem  de  quebrar </text>
<text top="429" left="537" width="305" height="13" font="10">essas barreiras e trabalhar suas limitações e as dos </text>
<text top="446" left="537" width="212" height="13" font="10">alunos (MOREIRA, 1995, p. 132). </text>
<text top="463" left="537" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="481" left="527" width="317" height="16" font="1">Nota-se que não é esperado que o aluno seja </text>
<text top="502" left="474" width="370" height="16" font="1">instigado  a  abrir  seu  próprio  negócio  a  partir  da </text>
<text top="523" left="474" width="370" height="16" font="1">disciplina cursada e sim sensibilizá-lo para o tema </text>
<text top="543" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo. De acordo com a descrição da </text>
<text top="564" left="474" width="370" height="16" font="1">disciplina,  a  decisão  e  o  preparo  para  abrir  o </text>
<text top="585" left="474" width="370" height="16" font="1">próprio  negócio  depende  também  de  seu </text>
<text top="605" left="474" width="370" height="16" font="1">amadurecimento  pessoal,  amplitude  de  visão, </text>
<text top="626" left="474" width="370" height="16" font="1">identificação de uma oportunidade e capacidade de </text>
<text top="647" left="474" width="370" height="16" font="1">aprendizagem  e  o  tempo  adequado  para  este </text>
<text top="667" left="474" width="370" height="16" font="1">amadurecimento  é  muito  pessoal  e  particular  de </text>
<text top="688" left="474" width="370" height="16" font="1">cada indivíduo. Com o domínio da visão do todo, </text>
<text top="709" left="474" width="370" height="16" font="1">pode-se  esperar,  por  exemplo,  que  o  futuro </text>
<text top="730" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedor procure um emprego na sua área de </text>
<text top="750" left="474" width="370" height="16" font="1">interesse  com  a  finalidade  de  constituir  e </text>
<text top="771" left="474" width="370" height="16" font="1">consolidar  uma  bagagem  de  conhecimento  e </text>
<text top="792" left="474" width="370" height="16" font="1">experiência  prática  como  forma  de  preparação  de </text>
<text top="812" left="474" width="370" height="16" font="1">auto-desenvolvimento  para  abrir  seu  próprio </text>
<text top="833" left="474" width="370" height="16" font="1">negócio  no  futuro.  Desta  forma,  os  critérios  de </text>
<text top="854" left="474" width="72" height="16" font="1">avaliação </text>
<text top="854" left="568" width="21" height="16" font="1">da </text>
<text top="854" left="613" width="75" height="16" font="1">disciplina </text>
<text top="854" left="710" width="71" height="16" font="1">assumem </text>
<text top="854" left="804" width="39" height="16" font="1">estas </text>
<text top="874" left="474" width="370" height="16" font="1">características que vão para além do ciclo escolar, </text>
<text top="895" left="474" width="370" height="16" font="1">em termos do desenrolar da trajetória profissional </text>
<text top="916" left="474" width="370" height="16" font="1">do ex-aluno,  sem  nenhum  requisito  de idade para </text>
<text top="937" left="474" width="176" height="16" font="1">abrir o próprio negócio. </text>
<text top="957" left="527" width="317" height="16" font="1">O propósito das metodologias é fazer com </text>
<text top="978" left="474" width="370" height="16" font="1">que os alunos frequentemente cruzem os muros da </text>
<text top="999" left="474" width="370" height="16" font="1">escola  para  entenderem  o  funcionamento  do </text>
<text top="1019" left="474" width="370" height="16" font="1">mercado, e estando em sala de aula, submetê-los a </text>
<text top="1040" left="474" width="370" height="16" font="1">processos  de  trabalho  semelhantes  àqueles </text>
<text top="1061" left="474" width="370" height="16" font="1">desenvolvidos pelos empreendedores. O Papel das </text>
<text top="1082" left="474" width="370" height="16" font="1">instituições  de  ensino  é  proporcionar  condições </text>
<text top="1102" left="474" width="370" height="16" font="1">para  que  seus  alunos  possam  se  tornar  futuros </text>
<text top="1123" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedores  identificando  as  visões  do  que </text>
<text top="1144" left="474" width="370" height="16" font="1">desejam realizar, ou seja, transformar os sonhos em </text>
</page>
<page number="16" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="817" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="824" width="20" height="18" font="1">16 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="106" height="16" font="1">projetos reais. </text>
<text top="119" left="107" width="317" height="16" font="1"> No  Quadro  3,  destacam-se  as  principais </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">diferenças nos programas de ensino das instituições </text>
<text top="160" left="54" width="83" height="16" font="1">analisadas. </text>
<text top="198" left="54" width="369" height="13" font="17"><b>Quadro  3.  </b>Principais  diferenças  nos  Programas  Ensino  – </text>
<text top="216" left="54" width="213" height="13" font="10">Empreendedorismo ETEC x Senac<b> </b></text>
<text top="243" left="72" width="90" height="13" font="17"><b>Metodologias </b></text>
<text top="243" left="205" width="50" height="13" font="17"><b>ETECs </b></text>
<text top="243" left="344" width="41" height="13" font="17"><b>Senac </b></text>
<text top="288" left="64" width="64" height="13" font="10">Conceitos </text>
<text top="270" left="176" width="110" height="13" font="10">Conceito,  origem </text>
<text top="288" left="176" width="110" height="13" font="10">e  evolução  do </text>
<text top="305" left="176" width="93" height="13" font="10">empreendedor. </text>
<text top="279" left="293" width="58" height="13" font="10">Conceito </text>
<text top="279" left="417" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="296" left="293" width="119" height="13" font="10">empreendedorismo </text>
<text top="384" left="64" width="92" height="13" font="10">Características </text>
<text top="402" left="64" width="102" height="13" font="10">empreendedoras </text>
<text top="367" left="176" width="96" height="13" font="10">Características, </text>
<text top="384" left="176" width="110" height="13" font="10">valores e virtudes </text>
<text top="402" left="176" width="19" height="13" font="10">do </text>
<text top="419" left="176" width="94" height="13" font="10">empreendedor; </text>
<text top="333" left="293" width="92" height="13" font="10">Características </text>
<text top="333" left="417" width="19" height="13" font="10">do </text>
<text top="350" left="293" width="36" height="13" font="10">perfil </text>
<text top="350" left="417" width="19" height="13" font="10">do </text>
<text top="367" left="293" width="93" height="13" font="10">empreendedor. </text>
<text top="367" left="427" width="5" height="13" font="10">-</text>
<text top="384" left="293" width="79" height="13" font="10">Perspectivas </text>
<text top="384" left="417" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="402" left="293" width="57" height="13" font="10">negócios </text>
<text top="402" left="425" width="11" height="13" font="10">e </text>
<text top="419" left="293" width="89" height="13" font="10">possibilidades </text>
<text top="419" left="417" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="436" left="293" width="142" height="13" font="10">sucesso  no  cenário </text>
<text top="453" left="293" width="40" height="13" font="10">atual.  </text>
<text top="498" left="64" width="106" height="13" font="10">Ferramentas  de </text>
<text top="516" left="64" width="45" height="13" font="10">Gestão </text>
<text top="490" left="176" width="109" height="13" font="10">Desenvolvimento </text>
<text top="507" left="176" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="507" left="210" width="43" height="13" font="10">planos </text>
<text top="507" left="268" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="524" left="176" width="61" height="13" font="10">negócios. </text>
<text top="481" left="293" width="49" height="13" font="10">Análise </text>
<text top="481" left="397" width="38" height="13" font="10">Swot, </text>
<text top="498" left="293" width="74" height="13" font="10">SCANCEA </text>
<text top="498" left="425" width="10" height="13" font="10">e </text>
<text top="516" left="293" width="106" height="13" font="10">desenvolvimento </text>
<text top="516" left="417" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="533" left="293" width="55" height="13" font="10">negócio. </text>
<text top="587" left="64" width="60" height="13" font="10">Desafios  </text>
<text top="561" left="176" width="110" height="13" font="10">Participação  em </text>
<text top="578" left="176" width="35" height="13" font="10">todas </text>
<text top="578" left="270" width="16" height="13" font="10">as </text>
<text top="595" left="176" width="64" height="13" font="10">atividades </text>
<text top="595" left="264" width="22" height="13" font="10">em </text>
<text top="612" left="176" width="33" height="13" font="10">aula. </text>
<text top="561" left="293" width="142" height="13" font="10">Qual  é  a  importância </text>
<text top="578" left="293" width="19" height="13" font="10">do </text>
<text top="578" left="399" width="36" height="13" font="10">perfil </text>
<text top="595" left="293" width="142" height="13" font="10">empreendedor  para  a </text>
<text top="612" left="293" width="98" height="13" font="10">minha carreira? </text>
<text top="701" left="64" width="68" height="13" font="10">Referência </text>
<text top="718" left="64" width="83" height="13" font="10">Bibliográfica </text>
<text top="735" left="64" width="54" height="13" font="10">aplicada </text>
<text top="683" left="176" width="110" height="13" font="10">Dolabela,  F.  O </text>
<text top="701" left="176" width="53" height="13" font="10">Segredo </text>
<text top="701" left="269" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="718" left="176" width="110" height="13" font="10">Luiza.  4ª  ed.  São </text>
<text top="735" left="176" width="42" height="13" font="10">Paulo, </text>
<text top="735" left="238" width="48" height="13" font="10">Editora </text>
<text top="752" left="176" width="93" height="13" font="10">Sextante, 2009 </text>
<text top="640" left="293" width="62" height="13" font="10">Dolabela, </text>
<text top="640" left="380" width="16" height="13" font="10">F. </text>
<text top="640" left="421" width="14" height="13" font="10">O </text>
<text top="657" left="293" width="142" height="13" font="10">Segredo  de  Luiza.  4ª </text>
<text top="675" left="293" width="142" height="13" font="10">ed.  São  Paulo,  Editora </text>
<text top="692" left="293" width="59" height="13" font="10">Sextante, </text>
<text top="692" left="372" width="34" height="13" font="10">2008 </text>
<text top="692" left="427" width="12" height="13" font="10">-  </text>
<text top="709" left="293" width="142" height="13" font="10">Dornelas,  J.  C.  A., </text>
<text top="726" left="293" width="125" height="13" font="10">Empreendedorismo: </text>
<text top="744" left="293" width="142" height="13" font="10">Transformando  ideias </text>
<text top="761" left="293" width="142" height="13" font="10">em negócios. 3 ed. Rio </text>
<text top="778" left="293" width="18" height="13" font="10">de </text>
<text top="778" left="338" width="51" height="13" font="10">Janeiro. </text>
<text top="778" left="415" width="20" height="13" font="10">Ed </text>
<text top="795" left="293" width="90" height="13" font="10">Elsevier, 2009 </text>
<text top="822" left="64" width="39" height="13" font="10">Carga </text>
<text top="822" left="123" width="46" height="13" font="10">horária </text>
<text top="840" left="64" width="54" height="13" font="10">aplicada </text>
<text top="840" left="145" width="25" height="13" font="10">nos </text>
<text top="857" left="64" width="95" height="13" font="10">cursos técnicos </text>
<text top="840" left="176" width="55" height="13" font="10">16 horas </text>
<text top="840" left="293" width="55" height="13" font="10">24 horas </text>
<text top="884" left="54" width="194" height="13" font="10">Fonte: Elaborado pelos autores. </text>
<text top="920" left="108" width="316" height="16" font="1">Embora  as  cargas  horárias  aplicadas  nos </text>
<text top="941" left="54" width="370" height="16" font="1">cursos  sejam  diferentes,  há  uma  tendência  mais </text>
<text top="961" left="54" width="370" height="16" font="1">prática no plano de ensino do Senac. Segundo Gibb </text>
<text top="978" left="54" width="370" height="20" font="1">(1994, p.182), “o aluno aprende da seguinte forma: </text>
<text top="1003" left="59" width="365" height="16" font="1">solucionando  problemas;  fazendo  sob  pressão; </text>
<text top="1023" left="54" width="370" height="16" font="1">interagindo com os pares e outras pessoas; através </text>
<text top="1044" left="54" width="370" height="16" font="1">de  trocas  com  o  ambiente;  aproveitando </text>
<text top="1065" left="54" width="370" height="16" font="1">oportunidades;  copiando  outros  empreendedores; </text>
<text top="1085" left="54" width="370" height="16" font="1">pelos próprios erros: é uma área em que se podem </text>
<text top="1106" left="54" width="370" height="16" font="1">cometer  erros  (pequenos)  porque  há  liberdade; </text>
<text top="1127" left="54" width="370" height="16" font="1">através  do  <i>feedback</i>  dos  clientes”.  O  autor  ainda </text>
<text top="1148" left="54" width="370" height="16" font="1">complementa  que  para  se  encontrar  efetividade </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">didática na área de empreendedorismo é essencial </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">que o ensino seja inserido no contexto da pequena </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">empresa,  submetendo-o  a  situações  similares </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">àquelas em que encontraria com o negócio próprio, </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">em um processo baseado em ações que o permitam </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">praticar o uso das ferramentas aprendidas no curso. </text>
<text top="231" left="474" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="249" left="474" width="104" height="16" font="2"><b>5 Conclusões </b></text>
<text top="270" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="290" left="527" width="24" height="16" font="1">As </text>
<text top="290" left="595" width="87" height="16" font="1">instituições </text>
<text top="290" left="726" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="290" left="792" width="51" height="16" font="1">ensino </text>
<text top="311" left="474" width="370" height="16" font="1">profissionalizantes,  enquanto  preservadoras  e </text>
<text top="332" left="474" width="370" height="16" font="1">propagadoras  do  conhecimento,  devem  zelar  pelo </text>
<text top="352" left="474" width="370" height="16" font="1">aprimoramento e pela qualificação deste indivíduo </text>
<text top="373" left="474" width="370" height="16" font="1">que será inserido na nova ordem capitalista em que </text>
<text top="394" left="474" width="370" height="16" font="1">a  criatividade  e  o  planejamento  são  elementos </text>
<text top="414" left="474" width="370" height="16" font="1">essenciais para o sucesso profissional. A proposta </text>
<text top="435" left="474" width="370" height="16" font="1">pedagógica  empreendedora  pode  vir  a  facilitar  a </text>
<text top="456" left="474" width="370" height="16" font="1">inserção  do  aluno  neste  contexto,  uma  vez  que  a </text>
<text top="476" left="474" width="370" height="16" font="1">proposta é a de que o futuro empreendedor vivencie </text>
<text top="497" left="474" width="370" height="16" font="1">as  novas  descobertas  em  vários  campos,  seja  por </text>
<text top="518" left="474" width="370" height="16" font="1">meio  da  pesquisa,  do  ensino  e  da  própria </text>
<text top="538" left="474" width="370" height="16" font="1">experiência nas organizações. Este artigo mostrou, </text>
<text top="559" left="474" width="26" height="16" font="1">em </text>
<text top="559" left="520" width="53" height="16" font="1">termos </text>
<text top="559" left="594" width="52" height="16" font="1">gerais, </text>
<text top="559" left="665" width="30" height="16" font="1">que </text>
<text top="559" left="716" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="559" left="749" width="51" height="16" font="1">ensino </text>
<text top="559" left="821" width="23" height="16" font="1">do </text>
<text top="580" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo  pode  ser  associado  com  o </text>
<text top="601" left="474" width="370" height="16" font="1">ensino  profissionalizante.  Apesar  de  destacar  a </text>
<text top="621" left="474" width="370" height="16" font="1">importância do ensino empreendedor, ressalta-se o </text>
<text top="642" left="474" width="370" height="16" font="1">fator observado de orientar os jovens que querem </text>
<text top="663" left="474" width="370" height="16" font="1">criar  a  própria  empresa  ou  fazer  parte  de  uma </text>
<text top="683" left="474" width="252" height="16" font="1">organização como empreendedor.  </text>
<text top="704" left="527" width="317" height="16" font="1">Vivemos  em  uma  sociedade  que  vive </text>
<text top="725" left="474" width="370" height="16" font="1">constantes  mudanças  nos  comportamentos  dos </text>
<text top="745" left="474" width="366" height="16" font="1">jovens.  Seja  pela  mudança  nos  contextos  sócio-</text>
<text top="766" left="474" width="370" height="16" font="1">econômicos,  seja  pelo  próprio  perfil  do  jovem </text>
<text top="787" left="474" width="370" height="16" font="1">brasileiro  que  busca  autonomia  e  independência </text>
<text top="808" left="474" width="370" height="16" font="1">cada  vez  mais  cedo,  o  interesse  pela  carreira </text>
<text top="828" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedora,  seja  pela  atividade  autônoma  ou </text>
<text top="849" left="474" width="370" height="16" font="1">pela abertura do negócio próprio, vem aumentando </text>
<text top="870" left="474" width="370" height="16" font="1">a cada ano, fato que ressalta a urgência de debater </text>
<text top="890" left="474" width="370" height="16" font="1">o tema em nível nacional. Os crescentes custos que </text>
<text top="911" left="474" width="370" height="16" font="1">limitam o acesso ao ensino superior, a diminuição </text>
<text top="932" left="474" width="370" height="16" font="1">das perspectivas de emprego dos jovens formados </text>
<text top="952" left="474" width="370" height="16" font="1">nas  universidades  e  a  crescente  instabilidade  do </text>
<text top="973" left="474" width="370" height="16" font="1">núcleo familiar vem empurrando os jovens para a </text>
<text top="994" left="474" width="196" height="16" font="1">iniciativa empreendedora.  </text>
<text top="1015" left="527" width="317" height="16" font="1">O presente  estudo é um  pequeno passo  na </text>
<text top="1035" left="474" width="370" height="16" font="1">direção de uma compreensão maior sobre o papel </text>
<text top="1056" left="474" width="370" height="16" font="1">das escolas técnicas profissionalizantes na oferta de </text>
<text top="1077" left="474" width="370" height="16" font="1">uma  alternativa  ao  jovem  brasileiro  que  vai  além </text>
<text top="1097" left="474" width="370" height="16" font="1">do  emprego  formal.  Atendendo  os  anseios  e  a </text>
<text top="1118" left="474" width="66" height="16" font="1">urgência </text>
<text top="1118" left="562" width="42" height="16" font="1">desta </text>
<text top="1118" left="626" width="65" height="16" font="1">geração, </text>
<text top="1118" left="713" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="1118" left="748" width="51" height="16" font="1">ensino </text>
<text top="1118" left="822" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="1139" left="474" width="142" height="16" font="1">empreendedorismo </text>
<text top="1139" left="642" width="29" height="16" font="1">nas </text>
<text top="1139" left="698" width="57" height="16" font="1">escolas </text>
<text top="1139" left="781" width="62" height="16" font="1">técnicas </text>
</page>
<page number="17" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="21" size="16" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="818" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="825" width="19" height="18" font="1">17 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">profissionalizantes é fundamental e relevante para </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">o  momento  atual.  O  desenvolvimento  da </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">capacidade  empreendedora  é  um  dos  grandes </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">desafios econômicos dos dias de hoje, sobretudo à </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">sociedade atual, dada a necessidade de romper com </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">paradigmas consolidados desde o século retrasado, </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">período  de  pleno  domínio  de  uma  economia </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">industrial,  baseado  no  emprego  formal.  Ao </text>
<text top="264" left="54" width="74" height="16" font="1">promover </text>
<text top="264" left="155" width="12" height="16" font="1">a </text>
<text top="264" left="193" width="84" height="16" font="1">capacidade </text>
<text top="264" left="304" width="120" height="16" font="1">empreendedora, </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">proporcionamos opções de carreira aos jovens que </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">não  querem  um  emprego,  trazendo  novos  valores </text>
<text top="326" left="54" width="243" height="16" font="1">que dão mais opções aos jovens.  </text>
<text top="347" left="107" width="317" height="16" font="1">Os  programas  demonstrados  neste  estudo, </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">do Senac e da Etec, demonstram alinhamento com </text>
<text top="388" left="54" width="19" height="16" font="1">as </text>
<text top="388" left="103" width="93" height="16" font="1">expectativas </text>
<text top="388" left="227" width="30" height="16" font="1">dos </text>
<text top="388" left="287" width="51" height="16" font="1">jovens </text>
<text top="388" left="368" width="56" height="16" font="1">futuros </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedores,  provendo  o  conhecimento  e  a </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">capacitação  mínima,  cabível  à  maturidade  etária </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">desta geração e suficiente em termos de conteúdo </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">mínimo  que  equilibra  a  relação  entre  teoria  e </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">prática  e  o  domínio  de  ferramentas  de  gestão </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">essenciais  para  o  jovem  empreendedor  nas  fases </text>
<text top="533" left="54" width="243" height="16" font="1">iniciais de seu negócio nascente.  </text>
<text top="554" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="575" left="54" width="187" height="16" font="2"><b>6 Implicações do estudo </b></text>
<text top="595" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="616" left="107" width="317" height="16" font="1">Esta  transição  paradigmática  envolve  o </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">cultivo  de  novos  valores  na  base  da  formação  do </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">indivíduo  na  família  e  no  sistema  educacional. </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">Espera-se que este estudo desperte novas pesquisas </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">em  escolas  profissionalizantes  com  pesquisas  de </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">campo  quanto  a  funcionalidade  dos  programas. </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">Reforça-se  a  importância  das  instituições  de </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">ensino,  principalmente  dos  cursos  técnicos,  de </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">proverem  uma  formação  empreendedora  aos </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">estudantes que objetivem abrir seu próprio negócio </text>
<text top="823" left="54" width="17" height="16" font="1">e, </text>
<text top="823" left="97" width="110" height="16" font="1">paralelamente, </text>
<text top="823" left="234" width="70" height="16" font="1">incentive </text>
<text top="823" left="331" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="823" left="378" width="46" height="16" font="1">atuais </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedores  que  não  têm  educação  formal,  a </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">buscarem nas instituições de ensino, o aprendizado </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">que  servirá  de  guia  para  a  realidade  prática.  As </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">Instituições de ensino apresentam vários elementos </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">associados  ao  desenvolvimento  de  planos  de </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">negócios  e  a  abordagem  pode  ser  revista  com </text>
<text top="968" left="54" width="72" height="16" font="1">conceitos </text>
<text top="968" left="158" width="39" height="16" font="1">mais </text>
<text top="968" left="228" width="75" height="16" font="1">modernos </text>
<text top="968" left="335" width="43" height="16" font="1">sobre </text>
<text top="968" left="410" width="13" height="16" font="1">o </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">empreendedorismo, desta forma fazer com que eles </text>
<text top="1009" left="54" width="74" height="16" font="1">percebam </text>
<text top="1009" left="146" width="12" height="16" font="1">a </text>
<text top="1009" left="176" width="72" height="16" font="1">educação </text>
<text top="1009" left="265" width="52" height="16" font="1">formal </text>
<text top="1009" left="334" width="44" height="16" font="1">como </text>
<text top="1009" left="396" width="27" height="16" font="1">um </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">investimento que vai gerar informações essenciais </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">para  o  sucesso  de  seu  negócio  e,  de  acreditar  na </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">competência  das  instituições  de  ensino  de </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">proverem  uma  educação  empreendedora  para </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">aqueles que se dispõe a aprender. Cabe, então, ao </text>
<text top="1133" left="54" width="370" height="16" font="1">ensino  formal  mais  do  que  apenas  apresentar  aos </text>
<text top="1154" left="54" width="370" height="16" font="1">alunos  as  ferramentas  gerenciais,  mas  ensiná-los </text>
<text top="98" left="474" width="199" height="16" font="1">como utilizá-las na prática. </text>
<text top="137" left="474" width="99" height="16" font="2"><b>Referências  </b></text>
<text top="176" left="474" width="370" height="16" font="1">BOAVA,  D.  L.  T;  MACEDO,  F.  M.  F.  (2006). </text>
<text top="196" left="474" width="370" height="16" font="1">Estudo  sobre  a  essência  do  empreendedorismo. </text>
<text top="217" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>Anais Encontro Nacional da Anpad – ENANPAD, </i></text>
<text top="238" left="474" width="150" height="16" font="16"><i>30. 2006</i>, Salvador.  </text>
<text top="276" left="474" width="370" height="16" font="1">CALADO,  S.  D.  S.,  &amp;  FERREIRA,  S.  D.  R. </text>
<text top="297" left="474" width="370" height="16" font="1">(2013). <i>Análise de documentos: método de recolha </i></text>
<text top="318" left="474" width="143" height="16" font="16"><i>e análise de dados</i>. </text>
<text top="357" left="474" width="366" height="16" font="1">CANTILLON,  R.  (1755).  Essai  sur  la  nature  du </text>
<text top="377" left="474" width="367" height="16" font="1">commerce  en  général. <i>History  of  Economic </i></text>
<text top="398" left="474" width="118" height="16" font="16"><i>Thought Books</i>. </text>
<text top="437" left="474" width="367" height="16" font="1">DEGEN,  R.  (1989).  <i>O  Empreendedor  – </i></text>
<text top="457" left="474" width="367" height="16" font="16"><i>fundamentos da iniciativa empresarial.</i> São Paulo: </text>
<text top="478" left="474" width="107" height="16" font="1">McGraw-Hill. </text>
<text top="517" left="474" width="370" height="16" font="1">DUTRA, I. S. (2002). <i>O perfil do empreendedor e </i></text>
<text top="538" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>a  mortalidade  de  micro  e  pequenas  empresas </i></text>
<text top="558" left="474" width="101" height="16" font="16"><i>londrinenses. </i></text>
<text top="558" left="592" width="79" height="16" font="1">Dissertaçã </text>
<text top="558" left="690" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="558" left="721" width="78" height="16" font="1">(Mestrado </text>
<text top="558" left="817" width="26" height="16" font="1">em </text>
<text top="579" left="474" width="370" height="16" font="1">Administração)  -  Universidade  Estadual  de </text>
<text top="600" left="474" width="370" height="16" font="1">Maringá  e  Universidade  Estadual  de  Londrina </text>
<text top="620" left="474" width="236" height="16" font="1">consorciada, Maringá/Londrina. </text>
<text top="659" left="474" width="367" height="16" font="1">FAZENDA, I. C. (1995). <i>A interdisciplinaridade: </i></text>
<text top="680" left="474" width="367" height="16" font="16"><i>um  projeto  em  parceria.</i>  São  Paulo:  Edições </text>
<text top="700" left="474" width="60" height="16" font="1">Loyola. </text>
<text top="739" left="474" width="370" height="16" font="1">FILION,  L.  J.  (1999).  Empreendedorismo: </text>
<text top="760" left="474" width="370" height="16" font="1">empreendedores  e  proprietários  gerentes  de </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">pequenos negócios. <i>Revista de Administração<b>.</b></i><b> </b>São </text>
<text top="801" left="474" width="191" height="16" font="1">Paulo, v. 34, n. 2, p. 5-28. </text>
<text top="840" left="474" width="370" height="16" font="1">GIBB, A. A. (1994). Do we really teach (approach) </text>
<text top="861" left="474" width="370" height="16" font="1">small  business  the  way  we  should?  <i>Journal  of </i></text>
<text top="881" left="474" width="367" height="16" font="16"><i>Small Business &amp; Entrepreneurship</i>, <i>11</i>(2), 11-27. </text>
<text top="920" left="474" width="370" height="16" font="1">GIL, A. C. (1991). Como  elaborar pesquisas. <i>São </i></text>
<text top="941" left="474" width="100" height="16" font="16"><i>Paulo: Atlas</i>. </text>
<text top="979" left="474" width="370" height="16" font="1">GRISPUN,  M.  P.  S.  Z.  (2012).  <i>Educação </i></text>
<text top="1000" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>Tecnológica:  Desafios  e  Perspectivas<b>.</b></i>  2  ed.  São </text>
<text top="1021" left="474" width="165" height="16" font="1">Paulo: Cortez Editora. </text>
<text top="1059" left="474" width="370" height="16" font="1">HASHIMOTO, M. (2010).<b> </b><i>Espírito empreendedor </i></text>
<text top="1080" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>nas  organizações:<b>  </b>aumentando  a  competitividade </i></text>
<text top="1101" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>através  do  Intraempreendedorismo.</i>  2  ed.  São </text>
<text top="1121" left="474" width="113" height="16" font="1">Paulo: Saraiva. </text>
</page>
<page number="18" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="22" size="16" family="Times" color="#212121"/>
<text top="60" left="817" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="824" width="20" height="18" font="1">18 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="256" width="386" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 7-18, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="81" height="16" font="1">HISRICH, </text>
<text top="98" left="171" width="26" height="16" font="1">R., </text>
<text top="98" left="233" width="18" height="16" font="1">&amp; </text>
<text top="98" left="288" width="74" height="16" font="1">PETERS, </text>
<text top="98" left="399" width="25" height="16" font="1">M. </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">(2006). <i>Empreendedorismo:  teoria  e  prática</i>. </text>
<text top="140" left="54" width="208" height="16" font="1">Editora AMGH, São Paulo.  </text>
<text top="178" left="54" width="370" height="16" font="1">KOLB,  D.  A.  (1984)  <i>Experiential  learning.</i> </text>
<text top="199" left="54" width="370" height="16" font="1">Englewood  Cliffs,  New  Jersey:  Prentice  Hall.  p. </text>
<text top="220" left="54" width="27" height="16" font="1">42. </text>
<text top="258" left="54" width="370" height="16" font="1">LAKATOS,  E.  M.;  MARCONI,  M.  A.  (1991). </text>
<text top="279" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>Fundamentos  da  metodologia  científica.</i><b>  </b>São </text>
<text top="300" left="54" width="98" height="16" font="1">Paulo: Atlas. </text>
<text top="339" left="54" width="112" height="16" font="1">MARCARINI, </text>
<text top="339" left="203" width="27" height="16" font="1">A.; </text>
<text top="339" left="268" width="91" height="16" font="1">SILVEIRA, </text>
<text top="339" left="397" width="27" height="16" font="1">A.; </text>
<text top="359" left="54" width="370" height="16" font="1">HOELTGEBAUM, M. (2003). O desenvolvimento </text>
<text top="380" left="54" width="370" height="16" font="1">do  empreendedor  nas  universidades  como </text>
<text top="401" left="54" width="370" height="16" font="1">instrumento  de  geração  de  novos  negócios<i>.</i>  <i>Third </i></text>
<text top="421" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>International  Conference  of  the  Iberoamerican </i></text>
<text top="442" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>Academy of Management Proceedings</i>, São Paulo. </text>
<text top="463" left="54" width="90" height="16" font="1">v.1, p.1–28. </text>
<text top="502" left="54" width="370" height="16" font="1">MOREIRA, M. A. (1995). <i>Ensino Aprendizagem – </i></text>
<text top="522" left="54" width="357" height="16" font="16"><i>Enfoques teóricos.</i><b> </b>3ª ed. São Paulo: Ed. Moraes. </text>
<text top="561" left="54" width="370" height="16" font="1">OLIVEIRA,  R.  (2013).  A  divisão  de  tarefas  na </text>
<text top="582" left="54" width="370" height="16" font="1">educação  profissional  brasileira. <i>Cadernos  de </i></text>
<text top="602" left="54" width="191" height="16" font="16"><i>Pesquisa</i>, (112), 185-203. </text>
<text top="641" left="54" width="370" height="16" font="1">PIAGET,  J.  (1990).  <i>Epistemologia  Genética.</i> </text>
<text top="662" left="54" width="370" height="16" font="1">Coleção  Universidade  Hoje.  Martins  Fontes,  São </text>
<text top="682" left="54" width="50" height="16" font="1">Paulo. </text>
<text top="721" left="54" width="370" height="16" font="1">PIMENTEL, A. (2007) A teoria da aprendizagem </text>
<text top="742" left="54" width="370" height="16" font="1">experiencial  como  alicerce  de  estudos  sobre </text>
<text top="763" left="54" width="370" height="16" font="1">desenvolvimento  profissional.  <i>Revista  Estudos  de </i></text>
<text top="783" left="54" width="221" height="16" font="16"><i>Psicologia</i>, 12(2), p.159-168.  </text>
<text top="822" left="54" width="370" height="16" font="1">POLITIS, D. (2005) The process of entrepreneurial </text>
<text top="843" left="54" width="68" height="16" font="1">learning:<b> </b></text>
<text top="843" left="162" width="12" height="16" font="1">a </text>
<text top="843" left="214" width="82" height="16" font="1">conceptual </text>
<text top="843" left="336" width="88" height="16" font="1">framework. </text>
<text top="863" left="54" width="366" height="16" font="16"><i>Entrepreneurship theory and practice,</i> 18(2), p.31-</text>
<text top="884" left="54" width="27" height="16" font="1">45. </text>
<text top="923" left="54" width="370" height="16" font="1">PINCHOT,  G.  (1989)<b>  </b><i>Intrapreneuring:  por  que </i></text>
<text top="943" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>você não precisa deixar a empresa para tornar-se </i></text>
<text top="964" left="54" width="281" height="16" font="16"><i>um empreendedor.</i> São Paulo: Harbra. </text>
<text top="1003" left="54" width="370" height="16" font="1">RAE,  D.  (2004)  Entrepreneurial  learning:  a </text>
<text top="1023" left="54" width="370" height="16" font="1">practical  model.  <i>Education  &amp;  Training.</i>  V.  46.  n. </text>
<text top="1044" left="54" width="115" height="16" font="1">8/9, p.492-500. </text>
<text top="1083" left="54" width="370" height="16" font="13">ROCHA,  E.  L.  C.,  &amp;  FREITAS,  A.  A.  F.  (2014) </text>
<text top="1103" left="54" width="370" height="16" font="13">Avaliação  do  ensino  de  empreendedorismo  entre </text>
<text top="1124" left="54" width="370" height="16" font="13">estudantes  universitários  por  meio  do  perfil </text>
<text top="1145" left="54" width="370" height="16" font="13">empreendedor. <i>RAC-Revista  de  Administração </i></text>
<text top="98" left="474" width="173" height="16" font="22"><i>Contemporânea</i>, <i>18</i>(4). </text>
<text top="137" left="474" width="370" height="16" font="1">SAY,  J.  B.  (1997) <i>An  Economist  in  Troubled </i></text>
<text top="158" left="474" width="207" height="16" font="16"><i>Times: Writings</i>. Tor/Forge. </text>
<text top="196" left="474" width="370" height="16" font="1">SCHUMPETER,  J.  A.  (1983)  <i>Teoria  do </i></text>
<text top="217" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>desenvolvimento  econômico.</i>  São  Paulo:  Abril </text>
<text top="238" left="474" width="68" height="16" font="1">Cultural. </text>
<text top="276" left="474" width="370" height="16" font="1">SEBRAE (2001) Empreendedorismo presente nas </text>
<text top="297" left="474" width="182" height="16" font="1">escolas. <i>Revista Sebrae</i>.  </text>
<text top="336" left="474" width="370" height="16" font="1">SEVERINO, A. J. (2017) <i>Metodologia do trabalho </i></text>
<text top="357" left="474" width="187" height="16" font="16"><i>científico</i>. Cortez editora. </text>
<text top="395" left="474" width="69" height="16" font="1">SOUZA, </text>
<text top="395" left="565" width="20" height="16" font="1">E. </text>
<text top="395" left="608" width="21" height="16" font="1">C. </text>
<text top="395" left="651" width="20" height="16" font="1">L. </text>
<text top="395" left="694" width="52" height="16" font="1">(2004) </text>
<text top="395" left="769" width="74" height="16" font="1">Educação </text>
<text top="416" left="474" width="370" height="16" font="1">Empreendedora:  experiências  e  questões  para </text>
<text top="437" left="474" width="370" height="16" font="1">pesquisa.  <i>3ª  Conferencia  Internacional  de </i></text>
<text top="457" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>Pesquisa  em  Empreendedorismo  na  América </i></text>
<text top="478" left="474" width="272" height="16" font="16"><i>Latina,</i> Rio de janeiro. v. 1. p. 01-15. </text>
<text top="517" left="474" width="370" height="16" font="1">VANEVENHOVEN,  J.  (2013)  Advances  and </text>
<text top="538" left="474" width="370" height="16" font="1">Challenges in Entrepreneurship Education. <i>Journal </i></text>
<text top="558" left="474" width="345" height="16" font="16"><i>of Small Business Management, </i>51-3, 466-470. </text>
<text top="597" left="474" width="370" height="16" font="1">ZAMPIER, M. A.; TAKAHASHI, A. R. W. (2011) </text>
<text top="618" left="474" width="370" height="16" font="1">Competências  empreendedoras  e  processos  de </text>
<text top="638" left="474" width="370" height="16" font="1">aprendizagem  empreendedora:  modelo  conceitual </text>
<text top="659" left="474" width="370" height="16" font="1">de  pesquisa.  <i>Cadernos  Ebape,</i>  v.  9,  Edição </text>
<text top="680" left="474" width="333" height="16" font="1">Especial, artigo 6, Rio de Janeiro, p.564–585. </text>
<text top="718" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="752" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="773" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="794" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
</page>
<page number="19" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="23" size="10" family="Times" color="#000000"/>
<image top="417" left="298" width="575" height="399" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-19_1.png"/>
<image top="417" left="39" width="239" height="186" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-19_2.png"/>
<image top="-6" left="40" width="815" height="124" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-19_3.jpg"/>
<image top="706" left="50" width="132" height="47" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-19_4.png"/>
<text top="60" left="753" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="760" width="10" height="18" font="1">1 </text>
<text top="79" left="128" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="112" left="447" width="7" height="30" font="11"><b> </b></text>
<text top="160" left="182" width="590" height="27" font="3"><b>Simbolismo  e  Construção  da  Identidade  por </b></text>
<text top="193" left="182" width="508" height="27" font="3"><b>meio do Consumo de Cerveja Artesanal  </b></text>
<text top="233" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="255" left="128" width="163" height="18" font="1">Ana Cristina Ferreira</text>
<text top="254" left="291" width="4" height="12" font="23">1</text>
<text top="255" left="295" width="257" height="18" font="1">, Michele Morais Oliveira Pereira</text>
<text top="254" left="551" width="6" height="12" font="23">2</text>
<text top="255" left="557" width="163" height="18" font="1">, Daniel Carvalho de </text>
<text top="277" left="128" width="67" height="18" font="1">Rezende</text>
<text top="276" left="194" width="6" height="12" font="23">3</text>
<text top="277" left="200" width="202" height="18" font="1">, Alessandro Santos Vieira</text>
<text top="276" left="402" width="10" height="12" font="23">4 </text>
<text top="299" left="128" width="5" height="18" font="1"> </text>
<text top="320" left="128" width="4" height="12" font="23">1</text>
<text top="321" left="131" width="327" height="18" font="1"> Universidade Federal de Lavras (UFLA) -<a href="mailto:ana-cristina18@hotmail.com"> </a></text>
<text top="321" left="458" width="222" height="18" font="14"><a href="mailto:ana-cristina18@hotmail.com">ana-cristina18@hotmail.com</a></text>
<text top="321" left="680" width="9" height="18" font="1"><a href="mailto:ana-cristina18@hotmail.com"> </a> </text>
<text top="342" left="128" width="9" height="12" font="23">2 </text>
<text top="343" left="136" width="322" height="18" font="1">Universidade Federal de Lavras (UFLA) -<a href="mailto:mixmorais@gmail.com"> </a></text>
<text top="343" left="459" width="179" height="18" font="14"><a href="mailto:mixmorais@gmail.com">mixmorais@gmail.com</a></text>
<text top="343" left="638" width="9" height="18" font="1"><a href="mailto:mixmorais@gmail.com"> </a> </text>
<text top="364" left="128" width="6" height="12" font="23">3</text>
<text top="365" left="133" width="326" height="18" font="1"> Universidade Federal de Lavras (UFLA) -<a href="mailto:rezendedc@gmail.com"> </a></text>
<text top="365" left="460" width="178" height="18" font="14"><a href="mailto:rezendedc@gmail.com">rezendedc@gmail.com</a></text>
<text top="365" left="638" width="9" height="18" font="1"><a href="mailto:rezendedc@gmail.com"> </a> </text>
<text top="386" left="128" width="10" height="12" font="23">4 </text>
<text top="387" left="137" width="322" height="18" font="1">Universidade Federal de Lavras (UFLA) -<a href="mailto:allessandrosvieira@gmail.com"> </a></text>
<text top="387" left="459" width="235" height="18" font="14"><a href="mailto:allessandrosvieira@gmail.com">allessandrosvieira@gmail.com</a></text>
<text top="387" left="695" width="8" height="18" font="1"><a href="mailto:allessandrosvieira@gmail.com"> </a> </text>
<text top="409" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="431" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="453" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="475" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="497" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="519" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="541" left="54" width="8" height="15" font="10">  </text>
<text top="559" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="541" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="559" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="578" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="599" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="619" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="636" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="653" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="671" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="688" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="705" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="722" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="740" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="757" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="774" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="791" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="809" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="826" left="54" width="89" height="13" font="10">KEYWORDS </text>
<text top="843" left="54" width="4" height="13" font="17"><b> </b></text>
<text top="860" left="54" width="80" height="13" font="10">Symbolism,  </text>
<text top="878" left="54" width="58" height="13" font="10">Identity,  </text>
<text top="895" left="54" width="67" height="13" font="10">Craft Beer.</text>
<text top="893" left="121" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="893" left="337" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="420" left="309" width="66" height="15" font="10">RESUMO </text>
<text top="439" left="309" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="456" left="309" width="556" height="13" font="10">O mercado de cervejas artesanais tem crescido, no Brasil, mesmo em meio a instabilidades </text>
<text top="473" left="309" width="557" height="13" font="10">econômicas  e  políticas.  Assim,  esta  pesquisa  buscou  identificar  aspectos  simbólicos </text>
<text top="490" left="309" width="557" height="13" font="10">atribuídos  à  cerveja  artesanal  e  como  estes  contribuem  na  expressão  identitária  de  seus </text>
<text top="508" left="309" width="557" height="13" font="10">consumidores.  O  estudo  tem  caráter  qualitativo  e  utilizou-se,  para  a  coleta  de  dados, </text>
<text top="525" left="309" width="556" height="13" font="10">entrevistas  semiestruturadas  com  apreciadores  de  cerveja  artesanal.  Os  dados  foram </text>
<text top="542" left="309" width="557" height="13" font="10">submetidos  à  análise  de  conteúdo.  Identificaram-se,  nas  respostas,  aspectos  simbólicos </text>
<text top="560" left="309" width="557" height="13" font="10">quanto ao consumo da bebida relacionados a bem-estar, integração social, novas experiências </text>
<text top="577" left="309" width="556" height="13" font="10">e  requinte.  Quanto  aos  aspectos  identitários,  os  consumidores  se  veem  como  pessoas </text>
<text top="594" left="309" width="557" height="13" font="10">exigentes,  sofisticadas,  curiosas,  que  possuem  vínculos  sociais  e  de  adequado  poder </text>
<text top="611" left="309" width="556" height="13" font="10">aquisitivo  para  o  consumo  do  referido  produto.  Dessa  forma,  ao  considerar  que  a  cerveja </text>
<text top="629" left="309" width="556" height="13" font="10">artesanal  possui  significados,  por  meio  de  seu  consumo,  o  indivíduo  expressa  as  suas </text>
<text top="646" left="309" width="557" height="13" font="10">caraterísticas,  ou  seja,  os  bens  tornaram-se  símbolos  identitários,  ao  tornarem  visível  a </text>
<text top="663" left="309" width="556" height="13" font="10">identidade da pessoa. Sob o ponto de vista teórico, este trabalho é relevante, pois o estudo é </text>
<text top="680" left="309" width="556" height="13" font="10">pioneiro na identificação de relações entre aspectos simbólicos e identitários do consumo de </text>
<text top="697" left="309" width="557" height="13" font="10">cervejas artesanais. Em termos gerenciais, ao se analisar os significados e emoções atribuídos </text>
<text top="715" left="309" width="557" height="13" font="10">pelos  consumidores  às  cervejas  artesanais,  ao  ato  de  consumi-las  e  a  si  mesmos  como </text>
<text top="732" left="309" width="556" height="13" font="10">apreciadores e consumidores da bebida, foi possível identificar temáticas a serem abordadas </text>
<text top="749" left="309" width="556" height="13" font="10">em  campanhas  de  marketing  por  empresas  do  ramo.  Outros  estudos  comparando </text>
<text top="766" left="309" width="553" height="13" font="10">consumidores  de  diferentes  países  podem  identificar  diferentes  relações  simbólico-</text>
<text top="784" left="309" width="391" height="13" font="10">identitárias e relacioná-las com dimensões culturais mais amplas.</text>
<text top="783" left="700" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="420" left="50" width="134" height="15" font="10">PALAVRAS-CHAVE </text>
<text top="438" left="50" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="457" left="50" width="88" height="15" font="10">Simbolismo,  </text>
<text top="475" left="50" width="82" height="15" font="10">Identidade,  </text>
<text top="493" left="50" width="121" height="15" font="10">Cerveja Artesanal. </text>
<text top="512" left="50" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="530" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="561" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="592" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="824" left="310" width="82" height="13" font="10">ABSTRACT </text>
<text top="841" left="310" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="859" left="310" width="558" height="13" font="10">The craft beer Market in Brazil has grown, despite of the economics and politics instabilities. </text>
<text top="876" left="310" width="557" height="13" font="10">In this context, this research aimed to identify symbolic aspects attributed to craft beer and </text>
<text top="893" left="310" width="558" height="13" font="10">how they contribute for costumers´ identity construction. The study is qualitative, and data </text>
<text top="910" left="310" width="558" height="13" font="10">was collected through semi-structured interviews with craft beer lovers and explored through </text>
<text top="928" left="310" width="558" height="13" font="10">content analysis. Symbolic aspects about drinking consumption were related to well-being, </text>
<text top="945" left="310" width="558" height="13" font="10">social integration, new experiences and refinement. When it comes to the identity aspects, </text>
<text top="962" left="310" width="558" height="13" font="10">costumers see themselves as demanding, sophisticated, curious, social linked and owners of </text>
<text top="979" left="310" width="557" height="13" font="10">purchase  power  for  consumption  this  product.  In  this  sense,  they  consider  that  craft  beers </text>
<text top="997" left="310" width="558" height="13" font="10">have  signs,  by  means  of  the  consumption,  by  means  of  which  the  person  expresses  his </text>
<text top="1014" left="310" width="558" height="13" font="10">characteristics. Therefore, the goods become identity symbols, making the person´s identity </text>
<text top="1031" left="310" width="558" height="13" font="10">visible. From the theoretical point of view, this work is relevant because the study is a pioneer </text>
<text top="1049" left="310" width="558" height="13" font="10">in identifying the relations between symbolic and identity aspects of the consumption of craft </text>
<text top="1066" left="310" width="558" height="13" font="10">beers.  On  managerial  terms,  when  analyzing  the  meanings  and  emotions  attributed  by </text>
<text top="1083" left="310" width="558" height="13" font="10">consumers  to  craft  beers,  the  act  of  consuming  them  and  themselves  as  consumers  and </text>
<text top="1100" left="310" width="558" height="13" font="10">experts,  it  was  possible  to  identify  themes  to  be  addressed  in  marketing  campaigns  by </text>
<text top="1117" left="310" width="558" height="13" font="10">companies of this sector. Others studies comparing costumers from different countries are </text>
<text top="1135" left="310" width="558" height="13" font="10">recommended  in  order  to  identify  different  symbolic-identity  relations  and  relate  them  to </text>
<text top="1152" left="310" width="175" height="13" font="10">broader cultural dimensions. </text>
<text top="555" left="50" width="158" height="16" font="1">Recebido 15.08.2018 </text>
<text top="576" left="50" width="157" height="16" font="1">Revisado 24.10.2018 </text>
<text top="597" left="50" width="146" height="16" font="1">Acceito 05.12.2018 </text>
<text top="617" left="50" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="638" left="50" width="126" height="16" font="1">ISSN 1980-4431 </text>
<text top="659" left="50" width="152" height="16" font="1">Double blind review </text>
<text top="678" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="744" left="182" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="769" left="50" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="787" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="818" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="849" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="880" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="910" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="941" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="972" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1003" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1033" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1064" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1095" left="50" width="3" height="15" font="10"> </text>
</page>
<page number="20" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">20 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="99" left="54" width="104" height="16" font="2"><b>1 Introdução </b></text>
<text top="119" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="140" left="97" width="327" height="16" font="1">O  ato  de  consumir  um  bem  ou  um  serviço </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">está vinculado à várias representações por meio de </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">códigos ou símbolos, uma vez que a percepção e os </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">valores mudam de acordo com o ambiente cultural. </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">Esses valores não são apenas de caráter comercial </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">e  utilitário,  são  também  papéis  desempenhados  e </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">que  podem  construir  identidades  (Mccracken, </text>
<text top="285" left="54" width="55" height="16" font="1">2007).  </text>
<text top="305" left="97" width="327" height="16" font="1">Para  Cherrier  (2009)  a  identidade  é  uma </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">categoria  significativa  para  o  entendimento  dos </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">motivos  de  consumo.  O  consumo  proporciona </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>status</i>  e  prestígio,  suprimento  de  necessidades </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">físicas  e  emocionais,  reafirmação  da  identidade </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">social e expressão de forma material  de valores  e </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">atitudes (Ferla &amp; Silveira, 2008). Neste sentido, no </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">que  se  refere  ao  consumo  de  bebidas  alcoólicas, </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">Santos  (2013)  afirma  que  as  cervejas  são </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">apreciadas  por  muitos  e  responsáveis  por </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">transformar  as  relações  sociais  e  modificar  a </text>
<text top="533" left="54" width="349" height="16" font="1">dinâmica regional de onde elas estão presentes.  </text>
<text top="554" left="97" width="327" height="16" font="1">O crescimento  do número de cervejarias no </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">Brasil  tem  sido  exponencial,  sendo  um  processo </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">iniciado no ano de 2010 e que continua em ritmo </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">acelerado. O Ministério da Agricultura, Pecuária e </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">Abastecimento  (MAPA),  realizou  o  comparativo </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">entre os dados de dezembro de 2017 e setembro de </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">2018,  e  verificaram  que  o  crescimento  de </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">cervejarias artesanais é de 23% neste período, o que </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">representa  156  novos  estabelecimentos  (Brasil, </text>
<text top="740" left="54" width="51" height="16" font="1">2018). </text>
<text top="761" left="97" width="327" height="16" font="1">A  produção  de  cervejas  artesanais  se </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">caracteriza por produzir menor volume da bebida, </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">mas  com  elevado  valor  agregado.  Assim,  o </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">segmento  de  cervejas  artesanais  busca  atrair </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidores  que  apreciam  cervejas  de  alta </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">qualidade e que se atentam e valorizam a origem e </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">região  de  fabricação  do  produto.  O  propósito  das </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">empresas do setor é encantar os consumidores que </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">estão  dispostos  a  pagar  por  um  produto </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">diferenciado  em  aromas,  sabores,  cores  e  teor </text>
<text top="968" left="54" width="375" height="16" font="1">alcoólico (Kalnin, Casarotto Filho &amp; Castro, 2002).  </text>
<text top="988" left="97" width="323" height="16" font="1">De  acordo  com  Gómez-Corona,  Escalona-</text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">Buendía,  García,  Chollet  e  Valentin  (2016a),  os </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">apreciadores de cerveja artesanal a consomem pelo </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">o  que  ela  significa  e,  como  consequência,  eles </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">criam  uma  identidade,  percebida  como  mais </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">autêntica e única, em comparação com o consumo </text>
<text top="1112" left="54" width="260" height="16" font="1">convencional de cerveja industrial.  </text>
<text top="1133" left="97" width="327" height="16" font="1">Nesse  sentido,  o  presente  estudo  teve  como </text>
<text top="1154" left="54" width="370" height="16" font="1">público  os  apreciadores  de  cerveja  artesanal,  um </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">grupo que tem crescido no mercado brasileiro e em </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">um país onde as pesquisas sobre o tema ainda vêm </text>
<text top="140" left="474" width="46" height="16" font="1">sendo </text>
<text top="140" left="546" width="107" height="16" font="1">desenvolvidas </text>
<text top="140" left="678" width="81" height="16" font="1">(Carvalho, </text>
<text top="140" left="785" width="58" height="16" font="1">Minim, </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">Nascimento,  Ferreira,  &amp;  Minim,  2018).  Nessa </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">direção,  teve-se  como  pergunta  norteadora:  quais </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">os  aspectos  simbólicos  atribuídos  à  cerveja </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">artesanal e como eles influenciam na construção da </text>
<text top="243" left="474" width="87" height="16" font="1">identidade? </text>
<text top="264" left="516" width="327" height="16" font="1">Sob o ponto de vista teórico, este trabalho é </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">relevante, pois supre a lacuna de estudos que visam </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">compreender  os  fatores  simbólicos  referentes  ao </text>
<text top="326" left="474" width="74" height="16" font="1">consumo, </text>
<text top="326" left="565" width="120" height="16" font="1">relacionando-os </text>
<text top="326" left="702" width="12" height="16" font="1">à </text>
<text top="326" left="732" width="72" height="16" font="1">formação </text>
<text top="326" left="822" width="22" height="16" font="1">da </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">identidade  de  seus  consumidores.  Giorgi  (2015), </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">por  exemplo,  estudou  o  discurso  de  sujeitos </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">envolvidos  na  produção,  e  também  consumo,  da </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">cerveja  artesanal,  e  afirma  que  o  discurso  é </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">carregado,  muitas  vezes,  de  um  apelo  político,  e </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">que  as  cervejas  artesanais  são  significantes  para </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">resgatar  as  tradições  cervejeiras  e  legitimação  de </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">sua causa. Logo, os achados de Giorgi (2015) são </text>
<text top="509" left="474" width="370" height="20" font="1">referentes  a  “cultura  da  cervejeira”,  que  é </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">representativa simbolicamente para os envolvidos, </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">mas pouco foi explorado com relação à formação </text>
<text top="574" left="474" width="244" height="16" font="1">da identidade dos consumidores.  </text>
<text top="595" left="516" width="327" height="16" font="1">Por  sua  vez,  Koch  e  Sauerbronn  (2018) </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">analisaram  a  subcultura  do  consumo  de  cerveja </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">artesanal  e  descreveram  seu  <i>ethos</i>,  valores  e </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">estrutura  hierárquica.  Os  autores  desenvolveram </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">uma  tipologia  de  consumidores  de  cervejas </text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="1">artesanais,  em  que  apresentam  as  características </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">ligadas  a  valores  e  <i>status</i>  de  cada  um  dos  grupos </text>
<text top="740" left="474" width="96" height="16" font="1">encontrados, </text>
<text top="740" left="588" width="56" height="16" font="1">usando </text>
<text top="740" left="662" width="44" height="16" font="1">como </text>
<text top="740" left="726" width="44" height="16" font="1">apoio </text>
<text top="740" left="789" width="55" height="16" font="1">teórico </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">subculturas de consumo, devoção do consumidor e </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">apego  emocional  dos  membros  da  subcultura  de </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">consumo,  mas  não  aprofundaram  nos  aspectos </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">relacionados  à  formação  da  identidade  dos </text>
<text top="843" left="474" width="114" height="16" font="1">consumidores.  </text>
<text top="864" left="516" width="327" height="16" font="1">Diante  destas  considerações,  o  presente </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">estudo  se  justifica  por  relacionar  os  fatores </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">simbólicos  e  a  formação  da  identidade  de </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores  de  cerveja  artesanal,  ainda  não </text>
<text top="947" left="474" width="183" height="16" font="1">explorados na literatura.  </text>
<text top="968" left="516" width="327" height="16" font="1">Ademais,  justifica-se  estudar  acerca  do </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">consumo das cervejas artesanais, visto que este tem </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">aumentado  nos  últimos  anos,  como  mostram </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">pesquisas  do  MAPA.  Os  aspectos  simbólicos </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">encontrados  nesta  pesquisa  abrem  espaço  para </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">novos  estudos  que  verifiquem  a  possibilidade  de </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">elaboração  de  novos  produtos  que  atendam  ao </text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="1">público  que  busca  pelo  bem-estar,  promove </text>
<text top="1133" left="474" width="370" height="16" font="1">integração  social,  estimula  a  busca  por  novas </text>
<text top="1154" left="474" width="374" height="16" font="1">experiências e esperam por um produto requintado.  </text>
</page>
<page number="21" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="818" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="825" width="19" height="18" font="1">21 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="97" width="327" height="16" font="1">Quando  aos  aspectos  identitários,  novas </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">pesquisas podem explorar o perfil encontrado neste </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">trabalho, como forma de orientarem as cervejarias </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanais  a  buscarem  novos  apreciadores  de </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">cervejas artesanais, considerando as características </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">de serem pessoas exigentes, sofisticadas, curiosas, </text>
<text top="222" left="54" width="351" height="16" font="1">com vínculos sociais e de bom poder aquisitivo. </text>
<text top="243" left="97" width="327" height="16" font="1">Ademais,  esses  resultados  podem  ajudar  os </text>
<text top="264" left="54" width="102" height="16" font="1">gerentes  de </text>
<text top="264" left="172" width="82" height="16" font="1">cervejarias </text>
<text top="264" left="271" width="153" height="16" font="1">estabelecidas  criar </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">estratégias  para  aumentar  o  consumo  de  seus </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">produtos  mudando  ou  criando  novos  tipos  de </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">cerveja  para  servir  a  porção  que  ainda  tem  baixo </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">consumo  da  bebida.  Além  de  promover  seus </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">produtos através de ações de marketing, incluindo </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">anúncios  baseados  nas  principais  associações  e </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">fatores  motivadores,  a  fim  de  despertar  a </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">curiosidade  e  o  interesse  de  quem  ainda  não </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">consome produto e responder às novas expectativas </text>
<text top="471" left="54" width="239" height="16" font="1">e preferências dos consumidores.</text>
<text top="473" left="293" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="492" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="513" left="54" width="169" height="16" font="2"><b>2 Referencial Teórico </b></text>
<text top="533" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="554" left="54" width="179" height="16" font="1">2.1 Consumo Simbólico </text>
<text top="575" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="595" left="97" width="327" height="16" font="1">No contexto da cultura moderna, o consumo </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">determina  valores,  regula  e  classifica  as  relações </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">sociais e possui significados que vão além de seu </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">aspecto  utilitário  e  comercial,  uma  vez  que  está </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">impregnado  de  valores  culturais  (Rocha,  2008). </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">Assim,  a  sociedade  de  consumo  engloba  um </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">sistema  complexo  de  culturas  e  símbolos, </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">instituições,  mercados,  modelos  de  negócios  e </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">inúmeras formas de tecnologias imersas dentro de </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">um  modelo  que  acredita  no  crescimento  contínuo </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">do consumo alimentado por interesses comerciais, </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">políticos e individuais <a href="26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55.html#33">(Brown &amp; Vergragt, 2016)</a>.  </text>
<text top="843" left="97" width="327" height="16" font="1">Entre  os  estudos  envolvendo  o  consumo </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">simbólico,  os  produtos,  na  visão  de  Bourdieu </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">(1983),  são  a  expressão  simbólica  das  diferentes </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">posições  que  os  indivíduos  e  grupos  ocupam  no </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">espaço social de acordo com suas condições sociais </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">e econômicas. Portanto, o gosto e o estilo de vida </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">são  tomados  como  um  conjunto  de  preferências </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">distintas,  que  dependem  do  consumo  simbólico  e </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">material  de  determinados  bens,  que,  por  sua  vez, </text>
<text top="1030" left="54" width="353" height="16" font="1">exprimem as diferenças entre os grupos sociais.  </text>
<text top="1050" left="97" width="327" height="16" font="1">Nessa direção, McDonagh e Prothero (2005) </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">afirmam  que  a  comida  e  seu  consumo  são  muito </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">mais do que o simples ato de comer, e que se deve </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">também  considerar  as  várias  outras  facetas  deste </text>
<text top="1133" left="54" width="370" height="16" font="1">consumo.  Os  autores  afirmam  que  o  preparo,  a </text>
<text top="1154" left="54" width="370" height="16" font="1">ocasião  de  consumo  e  os  demais  rituais  que </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">envolvem  o  consumo  são  representativos  para </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">quem  está  envolvido  no  ato  de  consumo.  O </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">consumo  de  alimentos  e  bebidas  se  constitui </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">importante ocasião de socialização e assim, o que </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">esses  momentos  representam  são  tão  importantes </text>
<text top="202" left="474" width="311" height="16" font="1">quando o alimento em si (Marshall, 2005). </text>
<text top="222" left="516" width="327" height="16" font="1">Nessa  direção,  Cronin,  McCarthy  e  Collins </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">(2014)  postulam  que,  apesar  de  raramente  ser </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">investigada  por  sua  capacidade  simbólica  em </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">marketing,  a  comida  é  mais  do  que  apenas  uma </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">unidade  de  sustento  e  representa  uma  importante </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">expressão  das  representações  dos  indivíduos. </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">Assim, esses significados  moldam  as  identidades, </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">tanto individual como coletivamente. Dessa forma, </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">o  consumo  passou  a  constituir  um  sistema  de </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">significados,  onde  a  necessidade  social  a  ser </text>
<text top="426" left="474" width="370" height="20" font="1">suprida  é  a  simbólica,  ou  “consumo  de </text>
<text top="446" left="474" width="370" height="20" font="1">significados”  (Marshall,  2005;  Ransome,  2005; </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">Totaro  &amp;  Marinho,  2017),  e  não  somente  para </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">satisfazer  necessidades  e  desejos  cotidianos </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">(Ransome,  2005).  Assim,  ao  considerar  que  os </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">objetos (alimentos) possuem significados, por meio </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">do  uso  dos  produtos  (ou  da  alimentação),  o </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">indivíduo  expressa  as  suas  caraterísticas,  ou  seja, </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">os  bens  tornaram-se  símbolos  identitários,  ao </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">tornarem visível a identidade da pessoa (Totaro &amp; </text>
<text top="637" left="474" width="322" height="16" font="1">Marinho, 2017), tratada no próximo tópico.  </text>
<text top="657" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="678" left="474" width="374" height="16" font="1">2.2 A formação de identidade por meio do consumo  </text>
<text top="699" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="719" left="516" width="327" height="16" font="1">Na área de comportamento do consumidor, o </text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">conceito  de  identidade  é  um  dos  temas  centrais. </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">Uma  das  abordagens  adotadas  para  explicar  esse </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">conceito  é  a  teoria  de  que  objetos  são  utilizados </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">pelos consumidores para construir suas identidades </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">(Belk, 1988). Belk (1988) considera que as posses </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">refletem  a  identidade  da  pessoa,  ou  seja,  o </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">autoconceito  que  cada  indivíduo  tem  de  si  é </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">refletido em suas escolhas e suas posses passam a </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">fazer  parte  do  seu  eu,  e  assim,  o  comportamento </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">enquanto  consumidor  se  diferencia  no  sentido  de </text>
<text top="947" left="474" width="203" height="16" font="1">procurar por identificações. </text>
<text top="968" left="516" width="327" height="16" font="1">A  identidade,  de  forma  ampla,  pode  ser </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">compreendida como um conjunto de características </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">próprias  e  exclusivas  com  as  quais  se  podem </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">diferenciar pessoas, grupos sociais, manifestações </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">culturais. Ou seja, consiste num conjunto de signos, </text>
<text top="1071" left="474" width="83" height="16" font="1">referências </text>
<text top="1071" left="573" width="13" height="16" font="1">e </text>
<text top="1071" left="602" width="84" height="16" font="1">influências </text>
<text top="1071" left="703" width="31" height="16" font="1">que </text>
<text top="1071" left="750" width="64" height="16" font="1">definem </text>
<text top="1071" left="830" width="13" height="16" font="1">o </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">entendimento  relacional  de  determinada  entidade </text>
<text top="1112" left="474" width="113" height="16" font="1">(Viana, 2011).  </text>
<text top="1133" left="516" width="327" height="16" font="1">Nesse  sentido,  Castells  (2003)  e  Sekhon  e </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">Szmigin  (2011)  afirmam  que  a  construção  de </text>
</page>
<page number="22" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="22" height="18" font="1">22 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">identidade  se  relaciona  à  identificação  simbólica. </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">Mello e Fonsêca (2008) e Sekhon e Szmigin (2011) </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">alegam  que  o  estilo  de  vida,  as  crenças,  atitudes, </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">valores  e  traços  de  personalidade  são  fatores </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">significativos  para  definição  da  identidade  do </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidor. Gove e Watt (2004) assinalam que a </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">escolha identitária é moldada por fatores sociais e </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">culturais,  e  que  apesar  de  o  indivíduo  se  sentir </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">inteiramente livre na construção da sua identidade, </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">isso  não  acontece,  assim  como  alegam  Barbosa  e </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">Campbell (2006), pois até mesmo a escolha de uma </text>
<text top="326" left="54" width="50" height="16" font="1">roupa, </text>
<text top="326" left="121" width="56" height="16" font="1">hábitos </text>
<text top="326" left="194" width="87" height="16" font="1">alimentares </text>
<text top="326" left="299" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="326" left="328" width="67" height="16" font="1">culturais </text>
<text top="326" left="412" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">experiências de consumo se tornam relevantes para </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">a  construção  de  identidades.  As  identidades  são </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">recriadas a partir do esforço de ser reconhecido, de </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">possuir  bens  de  consumo  culturais  (Sekhon  &amp; </text>
<text top="430" left="54" width="125" height="16" font="1">Szmigin, 2011).  </text>
<text top="450" left="97" width="327" height="16" font="1">Neste  contexto  de  identidade,  têm-se  as </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">tribos  que,  segundo  Cova  e  Cova  (2002)  são </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">formadas  por  pessoas  que  se  aproximam  por  se </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">identificarem com rituais e elementos culturais em </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">comum.  Segundo  Moraes  e  Abreu  (2017), </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">geralmente,  os  membros  das  tribos  de  consumo </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">compartilham emoções, cultura e visão de mundo. </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">Isto  leva  a  um  envolvimento  individual  e  grupal </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">com  lugares,  indivíduos,  produtos  e  marcas </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">(Cooper,  Mcloughlin  &amp;  Keating,  2005).  Estas </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">coisas,  pessoas  e  lugares  possuem  um  papel </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">simbólico para estes membros das  tribos  (Moraes </text>
<text top="699" left="54" width="128" height="16" font="1">&amp; Abreu, 2017).  </text>
<text top="719" left="97" width="327" height="16" font="1">Diante destas considerações, a relação entre </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">identidade e consumo se tornou essencial, e leva a </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">necessidade  de  novos  estudos  para  aprofundar  o </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">conhecimento  sobre  esses  temas,  que  no  caso </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">referem-se  ao  consumo  de  cerveja  artesanal, </text>
<text top="823" left="54" width="200" height="16" font="1">abordado no item seguinte. </text>
<text top="843" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="864" left="54" width="156" height="16" font="1">2.3 Cerveja artesanal </text>
<text top="885" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="905" left="97" width="327" height="16" font="1">Segundo  a  Brewers  Association  (2013)  as </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">cervejas  artesanais  são  produzidas  em  pequena </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">escala,  por  um  processo  de  fermentação </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">relativamente lento e com algum outro diferencial </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">quando comparadas às cervejas industriais comuns, </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">como  por  exemplo,  sem  adição  de  estabilizantes, </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">corantes  ou  aromatizantes.  Contudo,  segundo </text>
<text top="1047" left="54" width="370" height="20" font="1">Brasil  (2018),  os  termos  “cerveja  especial”, </text>
<text top="1067" left="54" width="370" height="20" font="1">“cerveja artesanal” ou “cerveja gourmet” ainda não </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">possuem uma definição precisa ou um marco legal. </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">Segundo este órgão, também não existe definição </text>
<text top="1133" left="54" width="292" height="16" font="1">sob estes aspectos para microcervejaria. </text>
<text top="1154" left="97" width="327" height="16" font="1">Todavia,  Santos  (2013)  acredita  que  o </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">fenômeno  do  crescimento  no  número  de </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">microcervejarias  ocorreu  devido  ao  aumento  do </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">poder  de  compra  da  população  brasileira  nos </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">últimos  anos,  que  passou  a  consumir  produtos </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">diferenciados.  A  partir  disso,  estas  cervejarias </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">apostaram nas cervejas artesanais, que apresentam </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">maior  variedade  de  sabores  e  tipos  de  cerveja  e </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">pequena  produção.  Neste  contexto,  tem-se  a </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">afirmação de Fishler (1995), de que o consumo de </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">diferenciadas  bebidas  alcoólicas  permite  aos </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores  uma  ascensão  social  simbólica. </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">Segundo ele, as bebidas alcoólicas estão dentre os </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">produtos de consumo alimentar que mais provocam </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">essa  diferenciação  social.  Nessa  direção,  para </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">Giorgi (2015) a cerveja artesanal se apresenta agora </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">de  forma  nobre,  como  um  alimento  refinado  e </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">como  um  coerente  acompanhamento  de  pratos </text>
<text top="450" left="474" width="188" height="16" font="1">sofisticados ou <i>gourmets</i>. </text>
<text top="471" left="516" width="327" height="16" font="1">Diante destas  considerações,  alguns  estudos </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">já  buscaram  entender  as  preferências  de </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores  de  cervejas  artesanais,  com  os </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">autores Orth e Lopetcharat (2006) que pesquisaram </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">preferências de consumidores de cerveja artesanal </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">e  encontraram  que  há  preferência  pela  bebida  de </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">menor teor alcoólico e menos amargor, com mais </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">espuma  e  de  cor  escura.  Já  para  os  consumidores </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">pesquisados  por  Aquilani,  Laureti,  Poponi  &amp; </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">Secondi  (2015),  o  que  mais  chama  a  atenção  é  o </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">sabor  diferenciado  das  cervejas  artesanais  em </text>
<text top="699" left="474" width="350" height="16" font="1">comparação com as produzidas em larga escala. </text>
<text top="719" left="516" width="323" height="16" font="1">Gómez-Corona, Lelievre-Desmas, Escalona-</text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">Buendía, Chollet e Valentin (2016b) afirmam que </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">o consumo da cerveja artesanal é simbólico, e uma </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">das  principais  motivações  para  este  consumo  é  a </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">busca  de  autenticidade.  Estas  motivações  são </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">geradas por três fatores importantes: desejo de mais </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">conhecimento,  novas  experiências  de  sabor  e </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">afastamento  do  <i>mainstream</i>  de  consumo  de </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">cerveja.  Assim,  os  consumidores  preferem  este </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">produto  devido  o  significado  que  ele  carrega, </text>
<text top="922" left="474" width="370" height="20" font="1">enquanto  possibilidade  de  “adquirir”  uma </text>
<text top="947" left="474" width="210" height="16" font="1">identidade autêntica e única. </text>
<text top="968" left="516" width="327" height="16" font="1">Nesse  sentido,  tem-se  a  necessidade  de </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">compreender melhor os fatores que influenciam os </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores  a  optarem  pela  cerveja  artesanal. </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">Segundo  a  literatura,  há  atributos  sensoriais,  ou </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">seja,  aqueles  relacionados  ao  sabor,  à  cor,  ao </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">cheiro,  dentre  outros,  ligados  às  sensações </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">percebidas  pelo  indivíduo  durante  o  consumo. </text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="1">Destacam-se  também  os  fatores  extrínsecos,  tais </text>
<text top="1133" left="474" width="370" height="16" font="1">como a origem, o tipo de produto, a conveniência, </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">a  marca,  o  preço  e  os  aspectos  socioculturais,  a </text>
</page>
<page number="23" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="24" size="11" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="21" height="18" font="1">23 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">percepção  do  alimento  com  relação  à  saúde  do </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidor,  a  idade  do  consumidor,  a  renda  e  o </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">sexo  (Carrillo,  Varela  &amp;  Fiszman,  2012).  Assim, </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">este estudo visa ampliar a compreensão dos fatores </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">simbólicos  envolvidos  no  consumo  de  cerveja </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanal, e como estes impactam na construção da </text>
<text top="222" left="54" width="84" height="16" font="1">identidade. </text>
<text top="243" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="264" left="54" width="118" height="16" font="2"><b>3 Metodologia  </b></text>
<text top="285" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="305" left="97" width="327" height="16" font="1">Quanto  à  abordagem  de  pesquisa,  esta  se </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">classifica  como  qualitativa  (Bauer  &amp;  Gaskell, </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">2002), visto que no estudo buscou-se identificar os </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">aspectos simbólicos atribuídos à cerveja artesanal e </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">como  estes  impactam  na  expressão  identitária  de </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">seus  consumidores.  Ainda  se  caracteriza,  quanto </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">aos objetivos, como sendo descritiva, em que, por </text>
<text top="450" left="54" width="366" height="16" font="1">meio da coleta de dados, descreveu-se e analisou-</text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">se as informações coletadas (Cooper &amp; Schindler, </text>
<text top="492" left="54" width="51" height="16" font="1">2003). </text>
<text top="512" left="97" width="327" height="16" font="1">Para a coleta de dados utilizou-se a entrevista </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">semiestruturada  (Vergara,  2012).  O  roteiro  se </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">constituiu  de  três  partes,  a  saber:  Parte  I  – </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">caracterização  do  participante:  sexo,  idade,  renda </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">familiar  mensal,  escolaridade,  estado  civil,  tempo </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">de consumo de cerveja artesanal, frequência média </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">deste  consumo  e  preço  médio  pago  por  uma </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">garrada de cerveja artesanal; Parte II – Aspectos do </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">consumo  de  apreciadores  de  cerveja  artesanal: </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">características destes apreciadores; participação do </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">processo  produtivo;  participação  em  cursos, </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">eventos, festivais; quais as marcas preferidas; o que </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">prioriza  ao  escolher  uma  cerveja  artesanal; </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">associação da cerveja artesanal a categorias como </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">sexo,  classe  social  e  idade;  e  visão  que  as  outras </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">pessoas têm dos apreciadores de cerveja artesanal; </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">Parte  III  –  Sentenças  afirmativas  (técnica  de </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">complemento):  compreender,  por  meio  de </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">respostas rápidas do participante, como ele se sente </text>
<text top="905" left="54" width="274" height="16" font="1">com o consumo da cerveja artesanal.  </text>
<text top="926" left="97" width="327" height="16" font="1">Para  seleção  dos  participantes  utilizou-se  a </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">técnica  bola  de  neve,  um  critério  de  amostragem </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">não probabilística por conveniência. Optou-se por </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">alguns participantes iniciais, escolhidos devido ao </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">conhecimento prévio dos pesquisadores de que eles </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">se  adequariam  ao  perfil  da  amostra,  sendo </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidores  frequentes  de  cervejas  artesanais, </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">sendo  os  entrevistados  1,  2  e  3.  Posteriormente, </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">estes  entrevistados  indicaram  outros  participantes </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">que, por sua vez, indicaram  novos  participantes e </text>
<text top="1133" left="54" width="370" height="16" font="1">assim  sucessivamente  (Baldin  &amp;  Munhoz,  2011), </text>
<text top="1154" left="54" width="370" height="16" font="1">até que foi alcançado o ponto de saturação na 20ª </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">entrevista, em que as informações fornecidas pelos </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">novos entrevistados passam a repetir os conteúdos </text>
<text top="140" left="474" width="366" height="16" font="1">já  obtidos  em  entrevistas  anteriores  (Thiry-</text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">Cherques, 2009), contudo, optou-se por cumprir-se </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">as  últimas  9  entrevistas  agendadas.  Ademais,  os </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">participantes 6, 7, 9, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18 e 22 </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">manifestaram  interesse  em  participar  por  redes </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">sociais,  logo,  não  foram  indicações  e  tampouco </text>
<text top="264" left="474" width="341" height="16" font="1">indicaram outros participantes para a pesquisa. </text>
<text top="285" left="516" width="327" height="16" font="1">Dessa  forma,  participaram  29  apreciadores </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">de  cerveja  artesanal,  naturais  do  estado  de  Minas </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">Gerais, sendo 12 apreciadores residentes na região </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">do Alto Paranaíba, 7 do Sul de Minas, 3 da Zona da </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">Mata  e  2  do  Triângulo  Mineiro.  Ressalta-se  que, </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">atualmente, o entrevistado 28 reside no estado do </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">Paraná, e os participantes 14, 15, 19 e 23 residem </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">no  estado  de  São  Paulo,  todos  por  motivos </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">profissionais.  Decidiu-se  por  manter  estes </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">entrevistados  visto  terem  sido  indicações  de </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">participantes  anteriores,  pela  técnica  de  bola  de </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">neve, e serem apreciadores da bebida em questão a </text>
<text top="533" left="474" width="152" height="16" font="1">pelo menos 2 anos.   </text>
<text top="554" left="516" width="327" height="16" font="1">Dos participantes, 10 são do gênero feminino </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">e 19 do gênero masculino, identificados por F e M </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">na Tabela 1. Com relação a idade, 13 tinham de 21 </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">e 30 anos, 10 tinham de 31 a 40 anos e 6 de 41 a 50 </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">anos, representando um público jovem. Quanto ao </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">estado  civil,  14  eram  solteiros,  14  casados  e  1 </text>
<text top="678" left="474" width="366" height="16" font="1">divorciado.  Dos  participantes,  22  possuíam  pós-</text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="1">graduação,  sendo  que  apenas  4  não  concluíram  o </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">ensino  superior.  Quanto  à  renda,  12  recebiam  de </text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">R$3.748,00 a R$7.496,00, 9 o valor de R$7.496,00 </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">a R$14.055,00 e 4 valores acima de R$14.055,00. </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">Os  outros  4  entrevistados  possuíam  renda  de  até </text>
<text top="802" left="474" width="98" height="16" font="1">R$3.748,00.  </text>
<text top="823" left="516" width="327" height="16" font="1">A Tabela 1 apresenta informações referentes </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">ao tempo que o participante consome, a frequência </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">desse consumo e o valor médio pago por garrafa de </text>
<text top="885" left="474" width="129" height="16" font="1">cerveja artesanal. </text>
<text top="905" left="474" width="3" height="12" font="24"><b> </b></text>
<text top="921" left="474" width="263" height="13" font="17"><b>Tabela 1</b>.<b> </b>Caracterização dos entrevistados </text>
<text top="956" left="483" width="87" height="13" font="17"><b>Participante  </b></text>
<text top="939" left="579" width="67" height="13" font="17"><b>Tempo de </b></text>
<text top="956" left="582" width="64" height="13" font="17"><b>consumo  </b></text>
<text top="939" left="661" width="76" height="13" font="17"><b>Frequência </b></text>
<text top="956" left="659" width="83" height="13" font="17"><b>de consumo  </b></text>
<text top="939" left="762" width="48" height="13" font="17"><b>R$ por </b></text>
<text top="956" left="760" width="52" height="13" font="17"><b>garrafa </b></text>
<text top="974" left="481" width="90" height="13" font="10">Participante 1  </text>
<text top="991" left="511" width="27" height="13" font="10">(M) </text>
<text top="974" left="581" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="991" left="597" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="974" left="665" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="991" left="674" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="974" left="762" width="48" height="13" font="10">20,01 a </text>
<text top="991" left="767" width="38" height="13" font="10">30,00 </text>
<text top="1009" left="481" width="90" height="13" font="10">Participante 2  </text>
<text top="1026" left="514" width="22" height="13" font="10">(F) </text>
<text top="1009" left="581" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="1026" left="597" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="1018" left="675" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="1009" left="762" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="1026" left="767" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="1044" left="481" width="90" height="13" font="10">Participante 3  </text>
<text top="1061" left="511" width="27" height="13" font="10">(M) </text>
<text top="1044" left="581" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="1061" left="597" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="1053" left="666" width="65" height="13" font="10">Quinzenal </text>
<text top="1044" left="762" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="1061" left="767" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="1079" left="481" width="87" height="13" font="10">Participante 4 </text>
<text top="1097" left="511" width="27" height="13" font="10">(M) </text>
<text top="1088" left="580" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="1079" left="665" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="1097" left="674" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="1079" left="762" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="1097" left="767" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="1115" left="481" width="87" height="13" font="10">Participante 5 </text>
<text top="1132" left="514" width="22" height="13" font="10">(F) </text>
<text top="1115" left="581" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="1132" left="597" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="1115" left="665" width="68" height="13" font="10">3 a 5 x por </text>
<text top="1132" left="674" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="1115" left="762" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="1132" left="767" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
</page>
<page number="24" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">24 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="116" left="64" width="87" height="13" font="17"><b>Participante  </b></text>
<text top="99" left="159" width="67" height="13" font="17"><b>Tempo de </b></text>
<text top="116" left="163" width="64" height="13" font="17"><b>consumo  </b></text>
<text top="99" left="241" width="76" height="13" font="17"><b>Frequência </b></text>
<text top="116" left="239" width="83" height="13" font="17"><b>de consumo  </b></text>
<text top="99" left="342" width="48" height="13" font="17"><b>R$ por </b></text>
<text top="116" left="341" width="52" height="13" font="17"><b>garrafa </b></text>
<text top="134" left="62" width="87" height="13" font="10">Participante 6 </text>
<text top="151" left="91" width="27" height="13" font="10">(M) </text>
<text top="142" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="134" left="245" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="151" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="134" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="151" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="169" left="62" width="87" height="13" font="10">Participante 7 </text>
<text top="186" left="94" width="26" height="13" font="10">(F)  </text>
<text top="169" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="186" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="178" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="169" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="186" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="204" left="62" width="87" height="13" font="10">Participante 8 </text>
<text top="221" left="94" width="22" height="13" font="10">(F) </text>
<text top="204" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="221" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="213" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="204" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="221" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="239" left="62" width="87" height="13" font="10">Participante 9 </text>
<text top="257" left="91" width="27" height="13" font="10">(M) </text>
<text top="248" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="239" left="245" width="68" height="13" font="10">3 a 5 x por </text>
<text top="257" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="239" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="257" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="275" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="292" left="82" width="46" height="13" font="10">10 (M) </text>
<text top="283" left="159" width="68" height="13" font="10"> 1 a 2 anos </text>
<text top="275" left="245" width="68" height="13" font="10">3 a 5 x por </text>
<text top="292" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="275" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="292" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="310" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="327" left="82" width="46" height="13" font="10">11 (M) </text>
<text top="319" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="319" left="246" width="65" height="13" font="10">Quinzenal </text>
<text top="310" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="327" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="345" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="362" left="85" width="41" height="13" font="10">12 (F) </text>
<text top="354" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="345" left="245" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="362" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="345" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="362" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="380" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="398" left="82" width="46" height="13" font="10">13 (M) </text>
<text top="380" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="398" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="380" left="245" width="68" height="13" font="10">3 a 5 x por </text>
<text top="398" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="380" left="343" width="48" height="13" font="10">30,01 a </text>
<text top="398" left="348" width="38" height="13" font="10">50,00 </text>
<text top="416" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="433" left="82" width="46" height="13" font="10">14 (M) </text>
<text top="424" left="161" width="64" height="13" font="10">1 a 2 anos </text>
<text top="424" left="246" width="65" height="13" font="10">Quinzenal </text>
<text top="416" left="343" width="48" height="13" font="10">20,01 a </text>
<text top="433" left="348" width="38" height="13" font="10">30,00 </text>
<text top="451" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="468" left="82" width="46" height="13" font="10">15 (M) </text>
<text top="451" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="468" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="459" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="451" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="468" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="486" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="503" left="85" width="41" height="13" font="10">16 (F) </text>
<text top="495" left="162" width="62" height="13" font="10">Até 1 ano </text>
<text top="495" left="246" width="65" height="13" font="10">Quinzenal </text>
<text top="486" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="503" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="521" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="539" left="82" width="46" height="13" font="10">17 (M) </text>
<text top="521" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="539" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="530" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="521" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="539" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="557" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="574" left="85" width="41" height="13" font="10">18 (F) </text>
<text top="565" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="565" left="246" width="65" height="13" font="10">Quinzenal </text>
<text top="557" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="574" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="592" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="609" left="82" width="46" height="13" font="10">19 (M) </text>
<text top="600" left="161" width="64" height="13" font="10">3 a 4 anos </text>
<text top="600" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="592" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="609" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="627" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="644" left="82" width="46" height="13" font="10">20 (M) </text>
<text top="627" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="644" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="627" left="245" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="644" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="627" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="644" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="662" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="680" left="85" width="41" height="13" font="10">21 (F) </text>
<text top="662" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="680" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="662" left="245" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="680" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="662" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="680" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="698" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="715" left="82" width="46" height="13" font="10">22 (M) </text>
<text top="698" left="161" width="63" height="13" font="10">Mais de 4 </text>
<text top="715" left="177" width="31" height="13" font="10">anos </text>
<text top="698" left="245" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="715" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="698" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="715" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="733" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="750" left="82" width="46" height="13" font="10">23 (M) </text>
<text top="742" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="742" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="733" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="750" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="768" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="785" left="85" width="41" height="13" font="10">24 (F) </text>
<text top="777" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="777" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="768" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="785" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="803" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="821" left="82" width="46" height="13" font="10">25 (M) </text>
<text top="812" left="161" width="64" height="13" font="10">3 a 4 anos </text>
<text top="812" left="246" width="65" height="13" font="10">Quinzenal </text>
<text top="803" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="821" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="839" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="856" left="82" width="46" height="13" font="10">26 (M) </text>
<text top="847" left="161" width="64" height="13" font="10">2 a 3 anos </text>
<text top="847" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="847" left="335" width="63" height="13" font="10">Até 10,00 </text>
<text top="874" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="891" left="85" width="41" height="13" font="10">27 (F) </text>
<text top="883" left="162" width="62" height="13" font="10">Até 1 ano </text>
<text top="874" left="245" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="891" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="874" left="343" width="48" height="13" font="10">20,01 a </text>
<text top="891" left="348" width="38" height="13" font="10">30,00 </text>
<text top="909" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="926" left="82" width="46" height="13" font="10">28 (M) </text>
<text top="918" left="161" width="64" height="13" font="10">1 a 2 anos </text>
<text top="909" left="245" width="68" height="13" font="10">1 a 2 x por </text>
<text top="926" left="255" width="49" height="13" font="10">semana </text>
<text top="909" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="926" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="944" left="67" width="75" height="13" font="10">Participante </text>
<text top="962" left="82" width="46" height="13" font="10">29 (M) </text>
<text top="953" left="162" width="62" height="13" font="10">Até 1 ano </text>
<text top="953" left="255" width="48" height="13" font="10">Mensal </text>
<text top="944" left="343" width="48" height="13" font="10">10,01 a </text>
<text top="962" left="348" width="38" height="13" font="10">20,00 </text>
<text top="980" left="54" width="157" height="13" font="10">Fonte:<b> </b>Dados da pesquisa.</text>
<text top="979" left="211" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1010" left="97" width="327" height="16" font="1">As  entrevistas  ocorreram  nos  meses  de </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">agosto  a  novembro  de  2017.  O  contato  com  os </text>
<text top="1051" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidores se deu por meio de telefonemas e de </text>
<text top="1072" left="54" width="370" height="16" font="1">redes  sociais.  As  entrevistas  foram  realizadas  em </text>
<text top="1093" left="54" width="370" height="16" font="1">local  adequado,  que  permitisse  tranquilidade  para </text>
<text top="1113" left="54" width="370" height="16" font="1">condução  das  conversas,  bem  como  foram </text>
<text top="1134" left="54" width="370" height="16" font="1">gravadas com o consentimento dos participantes, e </text>
<text top="1155" left="54" width="333" height="16" font="1">foram, posteriormente, transcritas na íntegra.  </text>
<text top="98" left="516" width="327" height="16" font="1">Após  a  transcrição  das  entrevistas  e </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">organização  dos  dados,  os  mesmos  foram </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">analisados por meio da análise de conteúdo, usando </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">da  análise  temática,  que  consiste  em  descobrir  os </text>
<text top="181" left="474" width="59" height="16" font="1">núcleos </text>
<text top="181" left="551" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="181" left="591" width="57" height="16" font="1">sentido </text>
<text top="181" left="665" width="30" height="16" font="1">que </text>
<text top="181" left="714" width="75" height="16" font="1">compõem </text>
<text top="181" left="808" width="36" height="16" font="1">uma </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">comunicação cuja presença ou frequência tenham </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">significado para o objeto em análise. Essa análise </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">seguiu  os  preceitos  de  Bardin  (2016):  Pré-análise </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">das  transcrições:  leitura  rápida,  identificação </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">prévia,  ordenação  e  classificação  do  material; </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">descrição  do  significado  de  cada  elemento; </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">categorização, em que as unidades de registro são </text>
<text top="347" left="474" width="190" height="16" font="1">agrupadas em categorias.  </text>
<text top="367" left="516" width="327" height="16" font="1">Optou-se  pela  grade  de  análise  aberta,  em </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">que  as  categorias  de  análise  surgiram  ao </text>
<text top="409" left="474" width="374" height="16" font="1">pesquisador no decorrer da pesquisa (a <i>posteriori</i>).  </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">As  categorias  de  análise  foram  divididas  em </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">consumo  simbólico  (bem-estar,  integração  social, </text>
<text top="471" left="474" width="46" height="16" font="1">novas </text>
<text top="471" left="539" width="99" height="16" font="1">experiências, </text>
<text top="471" left="657" width="69" height="16" font="1">requinte) </text>
<text top="471" left="746" width="13" height="16" font="1">e </text>
<text top="471" left="778" width="65" height="16" font="1">aspectos </text>
<text top="492" left="474" width="85" height="16" font="1">identitários </text>
<text top="492" left="579" width="76" height="16" font="1">(exigente, </text>
<text top="492" left="674" width="87" height="16" font="1">sofisticado, </text>
<text top="492" left="781" width="62" height="16" font="1">curioso, </text>
<text top="512" left="474" width="259" height="16" font="1">vínculos sociais, poder aquisitivo).  </text>
<text top="533" left="516" width="17" height="16" font="1">A </text>
<text top="533" left="554" width="98" height="16" font="1">interpretação </text>
<text top="533" left="673" width="25" height="16" font="1">foi </text>
<text top="533" left="718" width="69" height="16" font="1">realizada </text>
<text top="533" left="808" width="36" height="16" font="1">com </text>
<text top="554" left="474" width="103" height="16" font="1">embasamento </text>
<text top="554" left="596" width="30" height="16" font="1">nos </text>
<text top="554" left="646" width="70" height="16" font="1">materiais </text>
<text top="554" left="736" width="76" height="16" font="1">empíricos </text>
<text top="554" left="831" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">referenciais  teóricos,  para  estabelecer  relações, </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">verificar  contradições,  compreender  fenômenos, </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">conforme a próxima sessão. Ao final, apresenta-se </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">a  relação  entre  os  aspectos  simbólicos  e </text>
<text top="657" left="474" width="90" height="16" font="1">identitários. </text>
<text top="678" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="699" left="474" width="298" height="16" font="2"><b>4 Análises e Discussão dos Resultados  </b></text>
<text top="720" left="516" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="740" left="516" width="327" height="16" font="1">Esta  seção  se  divide  em  três  momentos: </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">primeiro  se  analisa  as  categorias  que  sugiram </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">referente  ao  consumo  simbólico  da  cerveja </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">artesanal;  posteriormente,  se  avalia  os  aspectos </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">identitários dos apreciadores da bebida, e por fim, </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">apresenta-se a relação entre os aspectos simbólicos </text>
<text top="864" left="474" width="102" height="16" font="1">e identitários.<b> </b></text>
<text top="885" left="516" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="905" left="474" width="322" height="16" font="1">4.1 Consumo simbólico de cerveja artesanal </text>
<text top="927" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="927" left="528" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="947" left="516" width="42" height="16" font="1">Após </text>
<text top="947" left="576" width="12" height="16" font="1">a </text>
<text top="947" left="607" width="55" height="16" font="1">análise </text>
<text top="947" left="679" width="29" height="16" font="1">das </text>
<text top="947" left="725" width="70" height="16" font="1">respostas </text>
<text top="947" left="814" width="30" height="16" font="1">dos </text>
<text top="968" left="474" width="370" height="16" font="1">participantes,  delinearam-se  quatro  categorias </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">referentes  ao  simbolismo  do  produto  cerveja </text>
<text top="1009" left="474" width="235" height="16" font="1">artesanal, apresentadas a seguir. </text>
<text top="1029" left="474" width="3" height="12" font="15"> </text>
<text top="1045" left="474" width="119" height="16" font="16"><i>4.1.1 Bem-estar </i></text>
<text top="1066" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1087" left="516" width="327" height="16" font="1">Essa  categoria  se  relaciona  ao  que  os </text>
<text top="1107" left="474" width="370" height="16" font="1">respondentes  disseram  sobre  a  cerveja  artesanal, </text>
<text top="1128" left="474" width="370" height="16" font="1">que para eles é um produto de qualidade superior, </text>
<text top="1149" left="474" width="370" height="16" font="1">com sabor diferenciado, e, assim, o bebem melhor </text>
</page>
<page number="25" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="22" height="18" font="1">25 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">e  se  sentem  satisfeitos  com  o  produto.  Nesse </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">sentido, o Participante 28 afirma que o consumidor </text>
<text top="136" left="54" width="370" height="20" font="1">de cerveja artesanal “<i>não importa muito com preço </i></text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>e quantidade, mas sim com qualidade do produto e </i></text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>é  um  consumidor  que  tá  procurando  sabores </i></text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>diferentes</i>”.  Já  o  Entrevistado  9  relaciona  os </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">sabores  à  satisfação  com  o  produto,  pois  busca </text>
<text top="239" left="54" width="370" height="20" font="1">“<i>agradar mesmo o paladar, por questão de gosto, </i></text>
<text top="264" left="54" width="253" height="16" font="16"><i>de paixão pela cerveja artesanal</i>”. </text>
<text top="285" left="97" width="327" height="16" font="1">Nesse  contexto,  a  Participante  18  reafirma </text>
<text top="302" left="54" width="370" height="20" font="1">que a cerveja artesanal “<i>não é uma bebida que você </i></text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>vai tomando, tomando... ela é pra degustar mesmo, </i></text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>é a qualidade</i>”. Esses relatos vão ao encontro das </text>
<text top="364" left="54" width="370" height="20" font="1">alegações  de  Murray  e  O’neill  (2012)  e  Moreira </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">(2015),  de  que  os  consumidores  de  cerveja </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanal valorizam cervejas de qualidade superior </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">e sabores diferenciados. Dessa maneira, o sabor é </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">um dos aspectos mais significativos para a escolha </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">da cerveja que se deseja tomar, assim como é um </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">fator importante para a satisfação do apreciador. O </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">Participante  22  ilustra  essa  sensação,  como </text>
<text top="533" left="54" width="66" height="16" font="1">descrito: </text>
<text top="553" left="224" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="570" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Uma  experiência  interessante  que  eu </i></text>
<text top="587" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>tive  com  cerveja  foi  tomando  duas </i></text>
<text top="605" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>cervejas  que  eu  tinha  muito  desejo  de </i></text>
<text top="622" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>tomar. Uma é belga, chama Deus, uma </i></text>
<text top="639" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>garrafa  custa  R$200,00;  eu  tomei, </i></text>
<text top="657" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>fantástica,  maravilhosa  a  cerveja.  E </i></text>
<text top="674" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>uma  outra,  uma  cerveja  do  estilo </i></text>
<text top="691" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Trapista,  que  são  feitas  por  monges </i></text>
<text top="708" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>trapistas,  são  cervejas  incríveis,  uns </i></text>
<text top="726" left="182" width="50" height="13" font="19"><i>sabores </i></text>
<text top="726" left="252" width="38" height="13" font="19"><i>muito </i></text>
<text top="726" left="309" width="56" height="13" font="19"><i>exóticos, </i></text>
<text top="726" left="385" width="38" height="13" font="19"><i>muito </i></text>
<text top="743" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>deliciosos,  que  eu  cheguei  a  beber  até </i></text>
<text top="760" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>de  joelhos  de  tão  boa  que  é </i></text>
<text top="777" left="182" width="111" height="13" font="19"><i>(Participante 22). </i></text>
<text top="795" left="224" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="812" left="97" width="327" height="16" font="1">Assim, pode-se afirmar que a qualidade dos </text>
<text top="833" left="54" width="370" height="16" font="1">ingredientes que compõem a cerveja é fundamental </text>
<text top="854" left="54" width="370" height="16" font="1">para assegurar a qualidade do produto final. Nesse </text>
<text top="874" left="54" width="312" height="16" font="1">sentido, os Entrevistados 19 e 22 afirmam: </text>
<text top="895" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="912" left="182" width="54" height="13" font="19"><i>Priorizo</i> </text>
<text top="912" left="254" width="32" height="13" font="19"><i>mais </i></text>
<text top="912" left="305" width="11" height="13" font="19"><i>a </i></text>
<text top="912" left="335" width="44" height="13" font="19"><i>pureza </i></text>
<text top="912" left="399" width="24" height="13" font="19"><i>dos </i></text>
<text top="929" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>ingredientes,  pensando  no  geral  que  é </i></text>
<text top="946" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>vendido, dos cereais não maltados e tal. </i></text>
<text top="964" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Então  eu  tenho  uma  preocupação  que </i></text>
<text top="981" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>seja uma receita sem conservantes, uma </i></text>
<text top="998" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>receita  a  mais  pura  possível,  mais </i></text>
<text top="1015" left="182" width="212" height="13" font="19"><i>natural possível</i> (Participante 19).  </text>
<text top="1033" left="224" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="1050" left="182" width="241" height="13" font="10">É<i>  muito  melhor  tomar  uma  cerveja </i></text>
<text top="1067" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>artesanal, do que tomar uma industrial, </i></text>
<text top="1084" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>muito mais saudável, inclusive (...). Eu </i></text>
<text top="1102" left="182" width="33" height="13" font="19"><i>acho </i></text>
<text top="1102" left="232" width="32" height="13" font="19"><i>ruim </i></text>
<text top="1102" left="281" width="49" height="13" font="19"><i>mesmo, </i></text>
<text top="1102" left="348" width="33" height="13" font="19"><i>meio </i></text>
<text top="1102" left="398" width="25" height="13" font="19"><i>que </i></text>
<text top="1119" left="182" width="79" height="13" font="19"><i>insuportável </i></text>
<text top="1119" left="276" width="18" height="13" font="19"><i>de </i></text>
<text top="1119" left="310" width="38" height="13" font="19"><i>beber </i></text>
<text top="1119" left="364" width="59" height="13" font="19"><i>[cervejas </i></text>
<text top="1136" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>comuns].  Procuro  sabores  e  não  tem, </i></text>
<text top="1153" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>não  acho,  dá  ressaca,  não  faz  muito </i></text>
<text top="98" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>bem  e  as  cervejas  artesanais  eu  não </i></text>
<text top="115" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>bebo  em  muita  quantidade  e  elas  não </i></text>
<text top="132" left="601" width="184" height="13" font="19"><i>dão ressaca</i> (Participante 22). </text>
<text top="149" left="516" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="167" left="516" width="327" height="16" font="1">Esses  relatos  corroboram  os  resultados  de </text>
<text top="188" left="474" width="370" height="16" font="1">Aquilani et al. (2015) que evidenciaram que o sabor </text>
<text top="209" left="474" width="370" height="16" font="1">e a qualidade da cerveja artesanal,  em detrimento </text>
<text top="229" left="474" width="370" height="16" font="1">das cervejas comuns, são aspectos que determinam </text>
<text top="250" left="474" width="248" height="16" font="1">a escolha por cervejas artesanais.  </text>
<text top="271" left="516" width="327" height="16" font="1">Ademais, Aquilani et al. (2015) confirmaram </text>
<text top="291" left="474" width="370" height="16" font="1">que  a  matéria-prima  de  qualidade  interfere  na </text>
<text top="312" left="474" width="370" height="16" font="1">satisfação com a bebida, proporcionando bem-estar </text>
<text top="333" left="474" width="370" height="16" font="1">ao degustar o produto. Desse modo, o Participante </text>
<text top="353" left="474" width="370" height="16" font="1">1  afirma  que  se  sente  satisfeito  ao  consumir  a </text>
<text top="374" left="474" width="370" height="16" font="1">cerveja  artesanal  por  que  “<i>é  um  momento  onde </i></text>
<text top="395" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>normalmente  a  gente  tá  relaxando  ou  buscando </i></text>
<text top="416" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>algum tipo de comemoração. Então, normalmente </i></text>
<text top="436" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>são  momentos  bons,  né</i>?!”.  Esse  bem-estar </text>
<text top="457" left="474" width="370" height="16" font="1">proporcionado  por  esses  momentos  de  consumo, </text>
<text top="478" left="474" width="370" height="16" font="1">para  a  Entrevistada  16,  leva  a  um  momento  de </text>
<text top="498" left="474" width="87" height="16" font="1">realização:  </text>
<text top="519" left="516" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="536" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>Ah,  eu  me  sinto  satisfeita  e  realizada </i></text>
<text top="553" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>com  aquele  momento,  porque  é  uma </i></text>
<text top="570" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>coisa  prazerosa.  Não  é  só  o  fato  de </i></text>
<text top="587" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>beber uma cerveja, tem muita coisa por </i></text>
<text top="605" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>trás  de  degustar.  Então  eu  acho  que é </i></text>
<text top="622" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>um sentimento de felicidade mesmo, de </i></text>
<text top="639" left="601" width="182" height="13" font="19"><i>realização (Participante 16)</i>.  </text>
<text top="657" left="516" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="674" left="516" width="327" height="16" font="1">Gómez-Corona et al. (2016a) alegam, nesse </text>
<text top="695" left="474" width="370" height="16" font="1">sentido, que o sentimento de auto  realização  e de </text>
<text top="716" left="474" width="370" height="16" font="1">prazer  ao  consumir  uma  cerveja  artesanal  são </text>
<text top="736" left="474" width="370" height="16" font="1">fatores  que influenciam  o interesse pelo  consumo </text>
<text top="757" left="474" width="78" height="16" font="1">da bebida. </text>
<text top="778" left="516" width="327" height="16" font="1">Além  disso,  a  Participante  16  afirma  que </text>
<text top="795" left="474" width="370" height="20" font="1">busca “<i>entretenimento,  eu busco prazer porque a </i></text>
<text top="819" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>cerveja é boa, então o paladar, tipo assim, o gosto </i></text>
<text top="840" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>dela,  é  uma  coisa  que  traz  prazer,  você  vai </i></text>
<text top="861" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>degustando, entendeu?!</i>”. O Participante 22 cita a </text>
<text top="878" left="474" width="370" height="20" font="1">busca  por  “<i>momentos  de  relaxamento,  de  prazer, </i></text>
<text top="902" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>em boas companhias</i>”. Esses achados corroboram </text>
<text top="923" left="474" width="370" height="16" font="1">os  resultados  encontrados  por  Jaeger,  Cardello, </text>
<text top="943" left="474" width="370" height="16" font="1">Chheang,  Beresford,  Hedderley  e  Pineau  (2017), </text>
<text top="964" left="474" width="370" height="16" font="1">que  descobriram  que  as  associações  emocionais </text>
<text top="985" left="474" width="370" height="16" font="1">que se relacionam ao consumo de cerveja artesanal </text>
<text top="1002" left="474" width="370" height="20" font="1">são  os  sentimentos  de  “felicidade/satisfação”  e </text>
<text top="1023" left="474" width="370" height="20" font="1">“relaxamento/calma”, como forma de experienciar </text>
<text top="1047" left="474" width="203" height="16" font="1">um consumo de bem-estar.  </text>
<text top="1068" left="516" width="327" height="16" font="1">Em suma, a Entrevistada 2 faz uma ressalva </text>
<text top="1088" left="474" width="370" height="16" font="1">quanto  ao  significado  do  ato  de  beber  cerveja </text>
<text top="1109" left="474" width="73" height="16" font="1">artesanal: </text>
<text top="1129" left="644" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="1146" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>Acho  que  o  ato  de  beber  não  é </i></text>
</page>
<page number="26" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">26 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>simplesmente só beber por beber, acho </i></text>
<text top="115" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>que existe todo um rito pra quem bebe. </i></text>
<text top="132" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Às  vezes  você  tá  ali  bebendo  pra </i></text>
<text top="149" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>relaxar, pra esquecer de um problema, </i></text>
<text top="167" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>pra  pensar  melhor  numa  decisão  que </i></text>
<text top="184" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>você  quer  tomar  (...).  Beber  não  é </i></text>
<text top="201" left="182" width="84" height="13" font="19"><i>simplesmente </i></text>
<text top="201" left="292" width="42" height="13" font="19"><i>beber, </i></text>
<text top="201" left="360" width="26" height="13" font="19"><i>não </i></text>
<text top="201" left="413" width="10" height="13" font="19"><i>é </i></text>
<text top="218" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>simplesmente  consumir,  é  conhecer </i></text>
<text top="236" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>outros produtos e se sentir bem fazendo </i></text>
<text top="253" left="182" width="146" height="13" font="19"><i>aquilo (Participante 2). </i></text>
<text top="270" left="224" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="288" left="97" width="327" height="16" font="1">Desta  maneira,  o  bem-estar  proporcionado </text>
<text top="309" left="54" width="370" height="16" font="1">pelos momentos de degustação da cerveja artesanal </text>
<text top="329" left="54" width="370" height="16" font="1">é caracterizado pela busca da satisfação do paladar </text>
<text top="350" left="54" width="370" height="16" font="1">com  sabores  diferenciados  e  relaxamento.  Esse </text>
<text top="371" left="54" width="370" height="16" font="1">bem-estar  se  relaciona  também  às  pessoas  que </text>
<text top="392" left="54" width="370" height="16" font="1">estão juntas para apreciar a bebida, como o tópico </text>
<text top="412" left="54" width="141" height="16" font="1">seguinte descreve.  </text>
<text top="433" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="454" left="54" width="172" height="16" font="16"><i>4.1.2 Integração social </i></text>
<text top="474" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="495" left="97" width="327" height="16" font="1">Outro  ponto  exposto  pelos  participantes </text>
<text top="516" left="54" width="370" height="16" font="1">como representativo da cerveja artesanal é que esta </text>
<text top="536" left="54" width="370" height="16" font="1">promove  integração  social,  ou  seja,  ela  está </text>
<text top="557" left="54" width="370" height="16" font="1">presente  em  reuniões  familiares  e  em  encontros </text>
<text top="578" left="54" width="370" height="16" font="1">com  amigos.  Nesse  sentido,  o  Participante  3 </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="20" font="1">afirmou  que  “<i>se  eu  vou  ter  visita  que  eu  sei  que </i></text>
<text top="619" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>gosta, aí eu vou e compro</i>”, ou seja, o entrevistado </text>
<text top="640" left="54" width="370" height="16" font="1">vê  esse  momento  como  possibilidade  de </text>
<text top="661" left="54" width="370" height="16" font="1">compartilhar  um  hábito  de  consumo  e  trocas </text>
<text top="681" left="54" width="370" height="16" font="1">simbólicas,  como  afirmam  Sester,  Dacremont, </text>
<text top="702" left="54" width="185" height="16" font="1">Deroy e Valentin (2013). </text>
<text top="723" left="97" width="327" height="16" font="1">Ademais,  o  Participante  14  aponta  que  “<i>eu </i></text>
<text top="743" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>saio com meu pai aí é um jeito de unir bastante eu, </i></text>
<text top="764" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>ele,  o  meu  irmão,  os  primos.  Junta  as  gerações, </i></text>
<text top="785" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>né?!  Todo  mundo  conversa,  faz  a  comida  junto</i>”. </text>
<text top="806" left="54" width="370" height="16" font="1">Esse aspecto da cerveja artesanal com familiares é </text>
<text top="826" left="54" width="370" height="16" font="1">verificado  por  Aquilani  et  al.  (2015)  como  sendo </text>
<text top="847" left="54" width="42" height="16" font="1">umas </text>
<text top="847" left="114" width="28" height="16" font="1">das </text>
<text top="847" left="160" width="92" height="16" font="1">preferências </text>
<text top="847" left="270" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="847" left="308" width="69" height="16" font="1">consumo </text>
<text top="847" left="395" width="28" height="16" font="1">por </text>
<text top="868" left="54" width="370" height="16" font="1">apreciadores  italianos.  Ainda  neste  sentido,  a </text>
<text top="888" left="54" width="370" height="16" font="1">Participante  12  também  relaciona  o  produto  a </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="20" font="1">momentos  de  integração:  “<i>social  e  até </i></text>
<text top="930" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>gastronômico. De uma certa forma une pessoas. Já </i></text>
<text top="950" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>comecei a conversar com muita gente, com assunto </i></text>
<text top="971" left="54" width="70" height="16" font="16"><i>cerveja</i>”. </text>
<text top="992" left="97" width="76" height="16" font="1">Relevante </text>
<text top="992" left="193" width="66" height="16" font="1">observar </text>
<text top="992" left="280" width="30" height="16" font="1">que </text>
<text top="992" left="331" width="51" height="16" font="1">ambos </text>
<text top="992" left="403" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="1013" left="54" width="167" height="16" font="1">entrevistados  14  e </text>
<text top="1013" left="237" width="187" height="16" font="1">12  citam  o  aspecto </text>
<text top="1033" left="54" width="370" height="16" font="1">gastronômico, ou seja, reunir as pessoas para tomar </text>
<text top="1054" left="54" width="370" height="16" font="1">a  cerveja  artesanal,  mas  também  preparar  uma </text>
<text top="1075" left="54" width="370" height="16" font="1">refeição  para  acompanhamento.  Sobre  isso,  o </text>
<text top="1095" left="54" width="370" height="16" font="1">Participante 1 afirmou que a melhor ocasião para o </text>
<text top="1116" left="54" width="370" height="16" font="1">consumo  da  cerveja  artesanal  é  quanto  está </text>
<text top="1133" left="54" width="277" height="20" font="1">“<i>cozinhando, ou recebendo em casa</i>”. </text>
<text top="98" left="516" width="327" height="16" font="1">Esses  momentos  são  propícios,  como </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">afirmam os Participantes 6 e 14, para se conversar </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">sobre  a  cerveja  artesanal,  trocar  experiências, </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">indicações  de  produtos,  de  harmonização  ou </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">mesmo curiosidades sobre a bebida. Para Marshall </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">(2005), as trocas advindas do ato de consumo são </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">significativas  tanto  quanto  o  produto.  Nesse </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">sentido,  o  Participante  19  reafirma  a  troca  de </text>
<text top="264" left="474" width="343" height="16" font="1">informação quando diz que a cerveja artesanal  </text>
<text top="284" left="516" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="301" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>Junta  pessoas  que  tenham  o  mesmo </i></text>
<text top="318" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>interesse e permite que elas não bebam </i></text>
<text top="336" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>por  beber,  que  não  seja  algo  pra </i></text>
<text top="353" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>embriagar,  mas  que  seja  algo  pra </i></text>
<text top="370" left="601" width="242" height="13" font="19"><i>degustar, e acredito que isso seja muito </i></text>
<text top="387" left="601" width="169" height="13" font="19"><i>saudável</i> (Participante 19).  </text>
<text top="405" left="516" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="422" left="516" width="327" height="16" font="1">Nessa direção, Gómez-Corona et al. (2016b) </text>
<text top="443" left="474" width="370" height="16" font="1">afirmam  que  a  ocasião  do  consumo  propicia  a </text>
<text top="464" left="474" width="370" height="16" font="1">integração social dos apreciadores da bebida, pela </text>
<text top="485" left="474" width="370" height="16" font="1">interação  e  troca  de  experiência.  Ademais,  como </text>
<text top="505" left="474" width="53" height="16" font="1">mostra </text>
<text top="505" left="546" width="43" height="16" font="1">Koch </text>
<text top="505" left="609" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="505" left="640" width="87" height="16" font="1">Sauerbronn </text>
<text top="505" left="747" width="57" height="16" font="1">(2018), </text>
<text top="505" left="823" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="526" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores de cerveja artesanal não querem ser </text>
<text top="547" left="474" width="370" height="16" font="1">confundidos  com  consumidores  de  cerveja </text>
<text top="567" left="474" width="65" height="16" font="1">comuns, </text>
<text top="567" left="577" width="44" height="16" font="1">como </text>
<text top="567" left="661" width="63" height="16" font="1">também </text>
<text top="567" left="762" width="81" height="16" font="1">desprezam </text>
<text top="588" left="474" width="370" height="16" font="1">comportamentos  associados  à  embriaguez  e </text>
<text top="609" left="474" width="370" height="16" font="1">violência, ou seja, querem que o momento seja uma </text>
<text top="629" left="474" width="180" height="16" font="1">experiência satisfatória.  </text>
<text top="650" left="516" width="327" height="16" font="1">  Essa troca de experiências e de informações </text>
<text top="671" left="474" width="370" height="16" font="1">com  os  amigos  e  familiares  é  ressaltada  pela </text>
<text top="692" left="474" width="370" height="16" font="1">Participante  5,  que  diz  que  as  informações  sobre </text>
<text top="709" left="474" width="370" height="20" font="1">cervejas  artesanais  surgem  de  “<i>conversas  com </i></text>
<text top="733" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>pessoas que são apreciadoras, então sempre sigo </i></text>
<text top="754" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>indicações delas</i>”. O Participante 4 ainda ressalta a </text>
<text top="774" left="474" width="370" height="16" font="1">troca  de  rótulos  entre  ele  e  seus  amigos,  como </text>
<text top="795" left="474" width="370" height="16" font="1">forma de indicação de produtos que se tem apreço. </text>
<text top="816" left="474" width="370" height="16" font="1">O  Participante  22  afirma  que  a  cerveja  artesanal </text>
<text top="833" left="474" width="370" height="20" font="1">“<i>significa  um  barato,  assim,  que  eu  curto.  Um </i></text>
<text top="857" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>estilo de vida. Eu faço questão de seguir e de até </i></text>
<text top="878" left="474" width="82" height="16" font="16"><i>apresentar </i></text>
<text top="878" left="572" width="37" height="16" font="16"><i>pros </i></text>
<text top="878" left="626" width="63" height="16" font="16"><i>outros</i>”. </text>
<text top="874" left="705" width="138" height="20" font="1">Esses  resultados </text>
<text top="899" left="474" width="370" height="16" font="1">corroboram os achados de Sester et al. (2013), em </text>
<text top="919" left="474" width="370" height="16" font="1">que  afirmam  que  as  associações  baseadas  em </text>
<text top="940" left="474" width="370" height="16" font="1">experiências  são  um  componente-chave  para </text>
<text top="961" left="474" width="370" height="16" font="1">explicar a representação que os consumidores têm </text>
<text top="981" left="474" width="370" height="16" font="1">da cerveja artesanal. Ou seja, se torna um campo de </text>
<text top="1002" left="474" width="370" height="16" font="1">significados  e  trocas  simbólicas  que  influencia  a </text>
<text top="1023" left="474" width="370" height="16" font="1">construção  da  identidade  do  consumidor,  ao </text>
<text top="1044" left="474" width="96" height="16" font="1">compartilhar </text>
<text top="1044" left="586" width="35" height="16" font="1">esse </text>
<text top="1044" left="637" width="89" height="16" font="1">simbolismo </text>
<text top="1044" left="742" width="35" height="16" font="1">com </text>
<text top="1044" left="794" width="49" height="16" font="1">outros </text>
<text top="1064" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores de cerveja artesanal. Nesse sentido, </text>
<text top="1085" left="474" width="370" height="16" font="1">Marshall (2005) alega que o contexto em que um </text>
<text top="1106" left="474" width="370" height="16" font="1">alimento  é  consumido  desempenha  um  papel </text>
<text top="1126" left="474" width="370" height="16" font="1">importante  de  significado  para  a  ocasião  do </text>
<text top="1147" left="474" width="370" height="16" font="1">encontro, em que o alimento não é o único aspecto </text>
</page>
<page number="27" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="22" height="18" font="1">27 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">importante,  mas  as  trocas  advindas  do  encontro </text>
<text top="119" left="54" width="196" height="16" font="1">também são significativas. </text>
<text top="140" left="97" width="327" height="16" font="1">Como mencionado, a interação com amigos </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">e  familiares  também  acontece  como  forma  de </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">trocar experiências e informações, como mostra o </text>
<text top="202" left="54" width="120" height="16" font="1">próximo tópico. </text>
<text top="222" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="243" left="54" width="185" height="16" font="16"><i>4.1.3 Novas experiências </i></text>
<text top="264" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="285" left="97" width="327" height="16" font="1">A cerveja artesanal é vista pelos participantes </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">como  algo  que  proporciona  a  eles  novas </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">experiências.  Isso  se  evidencia  quando  o </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">Participante  4  afirma:  “<i>Eu  procuro  ler,  procuro </i></text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>pesquisar, eu procuro me inteirar</i>”. Nesse sentido, </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">a Participante 2 afirma que prioriza “<i>a novidade de </i></text>
<text top="409" left="54" width="83" height="16" font="16"><i>conhecer</i>”, </text>
<text top="405" left="154" width="270" height="20" font="1">quando  vai  consumir  cervejas </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanais, assim como o participante 26 afirma que </text>
<text top="446" left="54" width="370" height="20" font="1">“<i>gosto  de  experimentar.  Eu  só  decido  não </i></text>
<text top="471" left="54" width="317" height="16" font="16"><i>consumir mais só depois de experimentar</i>”. </text>
<text top="492" left="97" width="327" height="16" font="1">Considerando  essas  afirmações,  Marshall </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">(2005) alega que a busca por contato com produtos </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">que  significam  e  simbolizam  algo  para  o </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidor  se  intensifica  ao  simbolizar  um </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">aprendizado sobre determinado item. Dessa forma, </text>
<text top="595" left="54" width="276" height="16" font="1">os Participantes 22 e 13 afirmam que  </text>
<text top="615" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="632" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Tem muita coisa pra aprender, porque </i></text>
<text top="650" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>é,  assim,  um  poço  sem  fundo  de </i></text>
<text top="667" left="182" width="87" height="13" font="19"><i>conhecimento </i></text>
<text top="667" left="286" width="27" height="13" font="19"><i>isso </i></text>
<text top="667" left="330" width="23" height="13" font="19"><i>daí </i></text>
<text top="667" left="369" width="54" height="13" font="19"><i>[cerveja </i></text>
<text top="684" left="182" width="70" height="13" font="19"><i>artesanal]. </i></text>
<text top="684" left="290" width="41" height="13" font="19"><i>Tenho </i></text>
<text top="684" left="369" width="54" height="13" font="19"><i>buscado </i></text>
<text top="701" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>informações, leitura. Tô planejando um </i></text>
<text top="719" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>curso de sommelier de cerveja e aí vêm </i></text>
<text top="736" left="182" width="188" height="13" font="19"><i>essas coisas</i> (Participante 22).  </text>
<text top="753" left="182" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="770" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Sobre  as  cervejas,  eu  tenho  livros, </i></text>
<text top="788" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>biografias,  participei  de  cursos  de </i></text>
<text top="805" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>formação  de  cerveja,  de  formação  de </i></text>
<text top="822" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>blenders  de  cerveja.  Já  participei  de </i></text>
<text top="839" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>curso de sommelier de cervejas. Então </i></text>
<text top="857" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>eu procuro aprofundar naquilo que eu </i></text>
<text top="874" left="182" width="196" height="13" font="19"><i>gosto de fazer</i> (Participante 13). </text>
<text top="891" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="909" left="97" width="327" height="16" font="1">Outra  forma  de  buscar  informações  sobre  o </text>
<text top="930" left="54" width="370" height="16" font="1">produto  é  por  meio  da  participação  em  festivais. </text>
<text top="950" left="54" width="370" height="16" font="1">Nessa perspectiva, o Participante 6 e a Entrevistada </text>
<text top="971" left="54" width="370" height="16" font="1">12 mencionaram o festival de cerveja artesanal em </text>
<text top="992" left="54" width="370" height="16" font="1">Uberlândia, em que foi possível conversar com os </text>
<text top="1013" left="54" width="370" height="16" font="1">cervejeiros  sobre  o  processo  produtivo  e  as </text>
<text top="1033" left="54" width="198" height="16" font="1">características do produto.<b>  </b></text>
<text top="1054" left="97" width="327" height="16" font="1">  Ademais,  os  Participante  27  e  10 </text>
<text top="1075" left="54" width="370" height="16" font="1">mencionam  acerca  da  resistência  que  algumas </text>
<text top="1095" left="54" width="370" height="16" font="1">pessoas  têm  em  relação  à  cerveja  artesanal,  pois </text>
<text top="1116" left="54" width="370" height="16" font="1">alguns tendem a não apreciar novas experiências ou </text>
<text top="1137" left="54" width="178" height="16" font="1">produtos diferenciados:  </text>
<text top="1157" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="98" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>Pessoas resistentes eu acho mais difícil </i></text>
<text top="115" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>elas  quererem  consumir,  por  exemplo </i></text>
<text top="132" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>meu  pai,  meu  avô,  eles  não gostam  de </i></text>
<text top="149" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>trocar  de  cerveja,  eles  têm  menos </i></text>
<text top="167" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>vontade,  menos  inclinação  a  tentar </i></text>
<text top="184" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>experimentar.  Então,  eu  acho  que  um </i></text>
<text top="201" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>público  mais  jovem,  que  está  mais </i></text>
<text top="218" left="601" width="237" height="13" font="19"><i>aberto às mudanças</i> (Participante 27);  </text>
<text top="236" left="644" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="253" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>Acho  que  o  povo  jovem  gosta  mais  de </i></text>
<text top="270" left="601" width="242" height="13" font="19"><i>artesanal.  O  povo  mais  velho  gosta </i></text>
<text top="287" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>mais é da tradicional. Os jovens têm a </i></text>
<text top="305" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>mente  mais  aberta  pra  experimentar </i></text>
<text top="322" left="601" width="188" height="13" font="19"><i>novas coisas</i> (Participante 10). </text>
<text top="339" left="516" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="357" left="516" width="327" height="16" font="1">  Nesse  sentido,  a  busca  por  experiências </text>
<text top="378" left="474" width="370" height="16" font="1">com  cervejas  artesanais  significa,  para  eles,  se </text>
<text top="398" left="474" width="370" height="16" font="1">inteirar sobre a bebida e se tornarem conhecedores </text>
<text top="419" left="474" width="370" height="16" font="1">do  produto.  Marshall  (2005)  afirma  que  o  ato  de </text>
<text top="440" left="474" width="370" height="16" font="1">consumir  está  relacionado  às  experiências  e  às </text>
<text top="460" left="474" width="370" height="16" font="1">transformações  dessas  experiências  ao  buscar  por </text>
<text top="481" left="474" width="370" height="16" font="1">novos  contatos  com  produtos,  em  detrimento  aos </text>
<text top="502" left="474" width="226" height="16" font="1">aspectos puramente sensoriais. </text>
<text top="523" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="543" left="474" width="109" height="16" font="16"><i>4.1.4 Requinte </i></text>
<text top="564" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="585" left="516" width="327" height="16" font="1">Um  dos  aspectos  das  cervejas  artesanais, </text>
<text top="605" left="474" width="370" height="16" font="1">apontado  pelos  participantes,  é  o  requinte,  onde </text>
<text top="622" left="474" width="370" height="20" font="1">estes  relacionam  o  produto  ao  “cuidado”  ao </text>
<text top="647" left="474" width="370" height="16" font="1">apresentar  ou  servir  a  bebida  aos  convidados. </text>
<text top="667" left="474" width="370" height="16" font="1">Nesse  sentido,  a  Participante  27  afirma  que,  ao </text>
<text top="688" left="474" width="370" height="16" font="1">convidar alguém para degustar a cerveja artesanal, </text>
<text top="705" left="474" width="370" height="20" font="1">“<i>você oferece pra outra pessoa um produto melhor, </i></text>
<text top="730" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>diferenciado</i>”, “<i>eu não tô servindo qualquer coisa</i>” </text>
<text top="750" left="474" width="129" height="16" font="1">(Participante 16). </text>
<text top="771" left="516" width="327" height="16" font="1">Ademais, a cerveja artesanal se apresenta de </text>
<text top="792" left="474" width="370" height="16" font="1">uma  forma  diferenciada,  que  os  entrevistados </text>
<text top="812" left="474" width="370" height="16" font="1">afirmaram que somente a oferecem a pessoas que </text>
<text top="833" left="474" width="370" height="16" font="1">são  amigos  (Participante  25),  pessoas  pelas  quais </text>
<text top="854" left="474" width="370" height="16" font="1">se tem apreço (Participante 20) e pessoas que têm </text>
<text top="871" left="474" width="370" height="20" font="1">“moral”  com  o  participante  (Participante  5).  Ou </text>
<text top="891" left="474" width="370" height="20" font="1">seja, simboliza um “cuidado” com os convidados, </text>
<text top="916" left="474" width="370" height="16" font="1">em oferecer um produto de bom gosto (Participante </text>
<text top="937" left="474" width="37" height="16" font="1">11).  </text>
<text top="957" left="516" width="327" height="16" font="1">Nessa  direção,  Esposti,  Fastigi  e  Viganò </text>
<text top="978" left="474" width="370" height="16" font="1">(2017)  afirmam  que  as  cervejas  mais  saborosas, </text>
<text top="999" left="474" width="370" height="16" font="1">distintas  e  diferenciadas  são  para  suprir  a </text>
<text top="1019" left="474" width="370" height="16" font="1">necessidade de produtos sofisticados e requintados, </text>
<text top="1040" left="474" width="370" height="16" font="1">assim  como  outros  participantes  afirmaram  que </text>
<text top="1061" left="474" width="370" height="16" font="1">oferecer  cerveja  artesanal  para  os  convidados </text>
<text top="1078" left="474" width="370" height="20" font="1">simboliza uma “<i>sofisticação</i>” (Participante 2), “<i>um </i></text>
<text top="1102" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>momento de luxo</i>” (Participante 24) e que “<i>é muito </i></text>
<text top="1123" left="474" width="194" height="16" font="16"><i>chique</i>” (Participante 18).  </text>
</page>
<page number="28" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">28 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="97" width="327" height="16" font="1">Nessa direção, Giorgi (2015), em seu estudo </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">sobre  a  cerveja  artesanal  no  Brasil,  afirma  que  a </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">cerveja  se  apresenta  de  forma  nobre,  como  um </text>
<text top="160" left="54" width="67" height="16" font="1">alimento </text>
<text top="160" left="139" width="64" height="16" font="1">refinado </text>
<text top="160" left="221" width="13" height="16" font="1">e </text>
<text top="160" left="251" width="44" height="16" font="1">como </text>
<text top="160" left="313" width="28" height="16" font="1">um </text>
<text top="160" left="358" width="65" height="16" font="1">coerente </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">acompanhamento  de  pratos  sofisticados.  Gaytán </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">(2017),  ao  analisar  o  simbolismo  de  bebidas, </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">afirma  que  quando  a  bebida  apresenta  um  <i>status</i> </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">elevado,  como  o  caso  da  cerveja  artesanal </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">atualmente,  proporciona  um  momento  simbólico </text>
<text top="285" left="54" width="102" height="16" font="1">de alto nível.  </text>
<text top="305" left="97" width="327" height="16" font="1">Esses  aspectos  simbólicos  relacionados  à </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">cerveja artesanal se ligam diretamente à formação </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">da  identidade  dos  consumidores.  Gaytán  (2017) </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">afirma  que  os  produtos  não  apenas  refletem,  mas </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">criam e sustentam significados que são atribuídos a </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">grupos  de  pessoas,  importantes  na  transformação </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">das  identidades  dos  envolvidos,  como  tratado  a </text>
<text top="450" left="54" width="62" height="16" font="1">seguir.   </text>
<text top="471" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">4.2  Aspectos  identitários  dos  consumidores  de </text>
<text top="512" left="54" width="125" height="16" font="1">cerveja artesanal </text>
<text top="533" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="533" left="108" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="554" left="97" width="327" height="16" font="1">A  seguir  são  apresentadas  as  características </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">de identidade dos participantes da pesquisa, em que </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">estes  fazem  uma  autodefinição  do  que  é  ser </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidor de cervejas artesanais, baseando-se no </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">que os consumidores pensavam sobre si mesmos e </text>
<text top="657" left="54" width="327" height="16" font="1">como achavam que eram vistos pelos outros. </text>
<text top="678" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="699" left="54" width="115" height="16" font="16"><i>4.2.1 Exigentes </i></text>
<text top="719" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="719" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="740" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="740" left="97" width="327" height="16" font="1">Quando  questionados  sobre  como  se </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">caracteriza um consumidor de cervejas artesanais, </text>
<text top="781" left="54" width="222" height="16" font="1">a Participante 21 afirmou que  </text>
<text top="801" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="819" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Primeiro  ele  é  um  apreciador  de </i></text>
<text top="836" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>cerveja. Ele tem que gostar do gosto da </i></text>
<text top="853" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>cerveja, qualquer que seja a cerveja. O </i></text>
<text top="870" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>que  eu  acho  é  que  o  paladar  da  gente </i></text>
<text top="888" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>vai  ficando  mais  exigente,  então,  você </i></text>
<text top="905" left="182" width="218" height="13" font="19"><i>gosta mais, né?! (Participante 21)</i>.  </text>
<text top="922" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="940" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="936" left="97" width="327" height="20" font="1">Nesse  sentido,  Murray  e  O’neill  (2012)  e </text>
<text top="961" left="54" width="62" height="16" font="1">Moreira </text>
<text top="961" left="134" width="53" height="16" font="1">(2015) </text>
<text top="961" left="205" width="56" height="16" font="1">alegam </text>
<text top="961" left="279" width="30" height="16" font="1">que </text>
<text top="961" left="328" width="57" height="16" font="1">quando </text>
<text top="961" left="403" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="981" left="54" width="370" height="16" font="1">consumidores  de  cervejas  artesanais  se  tornam </text>
<text top="1002" left="54" width="370" height="16" font="1">mais  conscientes  do  produto,  também  se  tornam </text>
<text top="1023" left="54" width="218" height="16" font="1">mais exigentes e sofisticados. </text>
<text top="1044" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1044" left="97" width="47" height="16" font="1">Dessa </text>
<text top="1044" left="166" width="67" height="16" font="1">maneira, </text>
<text top="1044" left="256" width="53" height="16" font="1">grande </text>
<text top="1044" left="331" width="40" height="16" font="1">parte </text>
<text top="1044" left="394" width="30" height="16" font="1">dos </text>
<text top="1064" left="54" width="370" height="16" font="1">respondentes  caracterizou  este  consumidor  como </text>
<text top="1085" left="54" width="370" height="16" font="1">sendo  uma  pessoa  exigente,  que  irá  procurar  por </text>
<text top="1106" left="54" width="370" height="16" font="1">bebidas  de  qualidade,  feitas  com  ingredientes </text>
<text top="1126" left="54" width="370" height="16" font="1">diferenciados  e  que  são  criteriosos  na  escolha  do </text>
<text top="1147" left="54" width="370" height="16" font="1">produto.  Nesse  segmento,  o  Participante  1  afirma </text>
<text top="98" left="474" width="319" height="16" font="1">que os consumidores são exigentes quando: </text>
<text top="118" left="644" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="136" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>Acaba  levando  em  consideração  a </i></text>
<text top="153" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>própria  forma  de  apresentação  da </i></text>
<text top="170" left="601" width="242" height="13" font="19"><i>cerveja,  o  rótulo,  a  aparência  dela,  se </i></text>
<text top="187" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>aparenta ser um produto bem feito, com </i></text>
<text top="205" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>cuidado,  higiene.  Na  hora  de  fazer </i></text>
<text top="222" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>degustação  da  cerveja,  você  não  pode </i></text>
<text top="239" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>servir a cerveja estupidamente gelada, </i></text>
<text top="256" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>né?! Porque você não vai sentir o sabor </i></text>
<text top="274" left="601" width="207" height="13" font="19"><i>dela, os aromas (Participante 1).  </i></text>
<text top="291" left="644" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="309" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="309" left="516" width="327" height="16" font="1">Nessa  direção,  a  Participante  16  estende  a </text>
<text top="329" left="474" width="370" height="16" font="1">exigência para não somente a qualidade da bebida </text>
<text top="350" left="474" width="370" height="16" font="1">ou aos ingredientes que a compõe, mas também ao </text>
<text top="371" left="474" width="370" height="16" font="1">ambiente em que ocorrerá o consumo e à possível </text>
<text top="392" left="474" width="256" height="16" font="1">harmonização da cerveja artesanal. </text>
<text top="412" left="644" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="429" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>De  um  modo  geral  são  pessoas </i></text>
<text top="446" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>criteriosas, que gostam de comida boa </i></text>
<text top="463" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>e  de  cerveja  boa,  porque  uma  pessoa </i></text>
<text top="481" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>que  consome  cerveja  artesanal,  ela </i></text>
<text top="498" left="601" width="83" height="13" font="19"><i>normalmente </i></text>
<text top="498" left="723" width="59" height="13" font="19"><i>demanda </i></text>
<text top="498" left="821" width="22" height="13" font="19"><i>um </i></text>
<text top="515" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>acompanhamento  muito  bom  pra </i></text>
<text top="532" left="601" width="45" height="13" font="19"><i>aquela </i></text>
<text top="532" left="660" width="48" height="13" font="19"><i>comida </i></text>
<text top="532" left="723" width="10" height="13" font="19"><i>e </i></text>
<text top="532" left="747" width="22" height="13" font="19"><i>um </i></text>
<text top="532" left="784" width="59" height="13" font="19"><i>ambiente </i></text>
<text top="549" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>agradável.  Você  não  pode  botar  um </i></text>
<text top="567" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>cara  que  é  um  consumidor  de  cerveja </i></text>
<text top="584" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>artesanal  pra  tomar  cerveja  num  bar </i></text>
<text top="601" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>cheio de tonto, com música ao vivo alta </i></text>
<text top="619" left="601" width="223" height="13" font="19"><i>pra caramba e tal (Participante 16). </i></text>
<text top="636" left="644" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="656" left="474" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="654" left="516" width="327" height="16" font="1">Essa  característica  de  serem  consumidores </text>
<text top="674" left="474" width="370" height="16" font="1">exigentes  se  apresenta  na  fala  do  Participante  1 </text>
<text top="691" left="474" width="370" height="20" font="1">sobre  os  apreciadores  de  cerveja  artesanal:  “<i>são </i></text>
<text top="716" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>pessoas  que  têm  opinião  própria,  que  têm </i></text>
<text top="736" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>personalidade, que gostam de escolher aquilo que </i></text>
<text top="757" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>vão  consumir.  Não  aceitam  aquilo  que  vem  do </i></text>
<text top="778" left="474" width="151" height="16" font="16"><i>mercado de massa</i>”. </text>
<text top="799" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="799" left="516" width="327" height="16" font="1">Diante  destas  considerações,  ao  serem </text>
<text top="819" left="474" width="370" height="16" font="1">exigentes para escolher a bebida a ser degustada, os </text>
<text top="840" left="474" width="370" height="16" font="1">entrevistados  também  afirmam  que  se  tratam  de </text>
<text top="861" left="474" width="370" height="16" font="1">pessoas  sofisticadas,  como  o  próximo  tópico </text>
<text top="881" left="474" width="77" height="16" font="1">descreve.  </text>
<text top="902" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="923" left="474" width="132" height="16" font="16"><i>4.2.2 Sofisticados </i></text>
<text top="943" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="964" left="516" width="327" height="16" font="1">Ser  uma  pessoa  sofisticada  é  outra </text>
<text top="985" left="474" width="370" height="16" font="1">característica  atribuída  pelos  respondentes  aos </text>
<text top="1006" left="474" width="370" height="16" font="1">apreciadores de cerveja artesanal. São vistos como </text>
<text top="1026" left="474" width="364" height="16" font="1">pessoas de bom gosto, <i>cult</i>, refinadas, criteriosas.  </text>
<text top="1046" left="644" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="1064" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>São  pessoas  que  têm  bom  gosto,  são </i></text>
<text top="1081" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>pessoas que tão à procura de produtos </i></text>
<text top="1098" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>novos.  Posso  resumir  isso  em  pessoas </i></text>
<text top="1115" left="601" width="242" height="13" font="19"><i>que  são  um  pouco  mais  refinadas </i></text>
<text top="1133" left="601" width="104" height="13" font="19"><i>(Participante 2). </i></text>
<text top="1150" left="601" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
</page>
<page number="29" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">29 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>Quem  gosta  de  cerveja,  ela  dá  um  ar </i></text>
<text top="115" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>cult pra algumas pessoas (Participante </i></text>
<text top="132" left="182" width="27" height="13" font="19"><i>29). </i></text>
<text top="149" left="182" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="167" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Eu acho que são pessoas que gostam de </i></text>
<text top="184" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>desenvolver bom gosto, que gostam do </i></text>
<text top="201" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>prazer  na  alimentação.  Gostam  de </i></text>
<text top="218" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>conhecer novos aromas, novos sabores, </i></text>
<text top="236" left="182" width="142" height="13" font="19"><i>né?! (Participante 22). </i></text>
<text top="253" left="224" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="271" left="97" width="327" height="16" font="1">Nessa  direção,  Giorgi  (2015)  afirma  que  a </text>
<text top="291" left="54" width="370" height="16" font="1">cerveja artesanal  ganhou  <i>status</i>, ou seja, tem esse </text>
<text top="312" left="54" width="370" height="16" font="1">caráter distintivo de seus apreciadores, além de ter </text>
<text top="333" left="54" width="370" height="16" font="1">se tornado uma bebida sofisticada e, para muitos, </text>
<text top="353" left="54" width="370" height="16" font="1">apropriada  para  acompanhamento  gastronômico. </text>
<text top="374" left="54" width="370" height="16" font="1">Logo,  seus  apreciadores  incorporam  essas </text>
<text top="391" left="54" width="370" height="20" font="1">características, já que a cerveja artesanal “escapa” </text>
<text top="416" left="54" width="370" height="16" font="1">do consumo <i>mainstream</i> ao proporcionar produtos </text>
<text top="436" left="54" width="370" height="16" font="1">diferenciados  e  requintados.  Oleschuk  (2017) </text>
<text top="457" left="54" width="370" height="16" font="1">afirma  que  os  produtos,  quando  são  apresentados </text>
<text top="474" left="54" width="370" height="20" font="1">como  de  “bom  gosto”,  são  ligados  a  produtos </text>
<text top="498" left="54" width="370" height="16" font="1">simbólicos  e  de  distinção  daqueles  que  o </text>
<text top="519" left="54" width="370" height="16" font="1">consomem, relacionados a pessoas autênticas, que </text>
<text top="540" left="54" width="370" height="16" font="1">buscam por produtos puros, com conexão pessoal e </text>
<text top="561" left="54" width="79" height="16" font="1">identidade </text>
<text top="561" left="162" width="44" height="16" font="1">local, </text>
<text top="561" left="234" width="30" height="16" font="1">que </text>
<text top="561" left="293" width="68" height="16" font="1">possuem </text>
<text top="561" left="388" width="35" height="16" font="1">uma </text>
<text top="581" left="54" width="370" height="16" font="1">história/tradição. Entretanto, como afirma a autora, </text>
<text top="602" left="54" width="370" height="16" font="1">os  indivíduos  somente  identificam  estes  atributos </text>
<text top="623" left="54" width="370" height="16" font="1">se  possuírem  conhecimento  sobre  o  produto  em </text>
<text top="643" left="54" width="68" height="16" font="1">questão.  </text>
<text top="664" left="97" width="327" height="16" font="1">Contudo,  há  relatos  que  demonstram  a </text>
<text top="685" left="54" width="370" height="16" font="1">preocupação dos apreciadores de cerveja artesanal </text>
<text top="705" left="54" width="370" height="16" font="1">serem vistos pelos outros consumidores de cervejas </text>
<text top="726" left="54" width="370" height="16" font="1">comuns  como  esnobes.  Nesse  sentido,  os </text>
<text top="747" left="54" width="246" height="16" font="1">Participantes 1 e 22 afirmam que  </text>
<text top="767" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="784" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>Tem gente que acha que é uma pessoa </i></text>
<text top="801" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>mais sofisticada, alternativa. Tem gente </i></text>
<text top="819" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>que acha que é um pouco de esnobe. Eu </i></text>
<text top="836" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>acho  que  é  uma  mistura  nessas </i></text>
<text top="853" left="182" width="172" height="13" font="19"><i>avaliações</i> (Participante 1).  </text>
<text top="870" left="182" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="888" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Tem  gente  que  me  considera  enjoado, </i></text>
<text top="905" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>muito  exigente  e  tem  outros  que  me </i></text>
<text top="922" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>consideram uma pessoa de bom gosto. </i></text>
<text top="939" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Eu  preferia  que  as  pessoas  me  vissem </i></text>
<text top="957" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>como  alguém  que  apenas  gosta  de  um </i></text>
<text top="974" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>produto  de  qualidade  e  que  tem  bom </i></text>
<text top="991" left="182" width="144" height="13" font="19"><i>gosto</i> (Participante 22). </text>
<text top="1008" left="182" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="1026" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1026" left="108" width="316" height="16" font="1">Esses relatos demonstram o desejo se serem </text>
<text top="1047" left="54" width="370" height="16" font="1">vistos  como  consumidores  sofisticados  (Giorgi, </text>
<text top="1068" left="54" width="370" height="16" font="1">2015), muito embora não descartam que as outras </text>
<text top="1088" left="54" width="370" height="16" font="1">pessoas  podem  fazer  uma  avaliação  em  outro </text>
<text top="1109" left="54" width="370" height="16" font="1">sentido.  Independente  da  percepção  dos  próprios </text>
<text top="1130" left="54" width="370" height="16" font="1">entrevistados  sobre  o  consumo  da  cerveja </text>
<text top="1150" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanal, ou da percepção dos outros, o desejo de </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">distinção fica evidente, conforme Oleschuk (2017) </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">alega que são consumidores em busca de produtos </text>
<text top="140" left="474" width="324" height="16" font="1">diferenciados e de uma identidade autêntica. </text>
<text top="160" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="181" left="474" width="110" height="16" font="16"><i>4.2.3 Curiosos </i></text>
<text top="202" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="222" left="516" width="327" height="16" font="1">Além  de  exigentes  e  sofisticados,  os </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">participantes  caracterizaram  os  consumidores  de </text>
<text top="264" left="474" width="56" height="16" font="1">cerveja </text>
<text top="264" left="551" width="68" height="16" font="1">artesanal </text>
<text top="264" left="641" width="45" height="16" font="1">como </text>
<text top="264" left="707" width="59" height="16" font="1">pessoas </text>
<text top="264" left="787" width="56" height="16" font="1">felizes, </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">interessantes,  curiosas  e  que  proporcionam  bons </text>
<text top="305" left="474" width="79" height="16" font="1">momentos </text>
<text top="305" left="569" width="244" height="16" font="1">de  conversa.  Assim  sendo, </text>
<text top="305" left="830" width="14" height="16" font="1">o </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">Participante  23  afirma  que  o  que  define  um </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">apreciador  de  cerveja  artesanal  é  a  “<i>Curiosidade. </i></text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>Uma  pessoa  curiosa  pra  poder  provar  outras </i></text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>coisas</i>”,  e  ainda,  “<i>pessoas  interessadas  em </i></text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>descobrir  sabores  e  histórias  diferentes,  pessoas </i></text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>curiosas  em  fugir  daquele  universo  comum</i>” </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">(Participante 19); “<i>querer sair do mesmo sempre, </i></text>
<text top="471" left="474" width="241" height="16" font="16"><i>sair do óbvio</i>” (Participante 23).  </text>
<text top="492" left="516" width="327" height="16" font="1">Nesse sentido, Gómez-Corona et al. (2016b) </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">descobriram que, para consumidores mexicanos, o </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">consumo  da  cerveja  artesanal  é  valorizado  pela </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">característica  da  descoberta  de  possibilidades  e </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">pela bebida ser um produto interessante. Essa busca </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">por  novas  cervejas  artesanais,  como  afirma </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">Oleschuk  (2017)  sobre  o  consumo  de  alimentos, </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">liga-se a busca por “educar-se” sobre as qualidades, </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">histórias e condições do produto a ser consumido. </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">A  autora  ainda  alega  que  essa  busca  por </text>
<text top="695" left="474" width="370" height="20" font="1">“educação”  culmina  em  identidade,  em  como  o </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">produto  expressa  como  as  pessoas  são  e  no  que </text>
<text top="740" left="474" width="307" height="16" font="1">acreditam e, por esse motivo, consomem.  </text>
<text top="761" left="516" width="327" height="16" font="1">Essa possibilidade de ter novas experiências </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">proporciona  à  entrevistada  Participante  27,  por </text>
<text top="798" left="474" width="370" height="20" font="1">exemplo,  “<i>como  se  tivesse  acessando  novos </i></text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>horizontes, novos conhecimentos. Eu me sinto um </i></text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>pouquinho  mais  culta,  de  estar  conhecendo  uma </i></text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>coisa nova mesmo</i>”, assim como o Participante 17, </text>
<text top="881" left="474" width="370" height="20" font="1">que se sente uma “<i>pessoa mais inteligente</i>”. Nessa </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">direção, Gómez-Corona et al. (2016a) afirmam que </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">o  desejo  de  mais  conhecimento  e  novas </text>
<text top="947" left="474" width="370" height="16" font="1">experiências  são  aspectos  motivadores  para  se </text>
<text top="968" left="474" width="370" height="16" font="1">beber  cerveja  artesanal,  bem  como  o  desejo  de </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">afastamento  do  <i>mainstream</i>  de  consumo  dessa </text>
<text top="1009" left="474" width="62" height="16" font="1">bebida.  </text>
<text top="1030" left="516" width="327" height="16" font="1">Esses  aspectos  citados  são  colocados  como </text>
<text top="1050" left="474" width="106" height="16" font="1">características </text>
<text top="1050" left="598" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="1050" left="638" width="60" height="16" font="1">pessoas </text>
<text top="1050" left="716" width="96" height="16" font="1">interessantes </text>
<text top="1050" left="831" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="1067" left="474" width="370" height="20" font="1">diferenciadas,  que  ouvem  “<i>um  estilo  de  música </i></text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>diferente,  que  geralmente  tá  associado,  com  um </i></text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>pouco  de  rock</i>”  (Participante  7),  e  “<i>normalmente, </i></text>
<text top="1133" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>lugares  que  têm  cerveja  artesanal  tocam  rock, </i></text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>então, juntam duas coisas que eu gosto bastante</i>” </text>
</page>
<page number="30" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="22" height="18" font="1">30 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">(Participante  20).  Além  de  interessantes,  a </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">Participante 12 aponta que uma característica é que </text>
<text top="136" left="54" width="370" height="20" font="1">os apreciadores de cerveja artesanal são “<i>bons de </i></text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>papo</i>”  e  a  “<i>sensação  de  uma  pessoa  mais </i></text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>descontraída.  (...)  Ah,  eu  acho  que  essa  forma  é </i></text>
<text top="202" left="54" width="322" height="16" font="16"><i>uma forma boa de ser vista: Descontraída</i>”. </text>
<text top="222" left="97" width="327" height="16" font="1">Com esses relatos, os apreciadores de cerveja </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanal  se  veem  como  pessoas  que  procuram </text>
<text top="264" left="54" width="46" height="16" font="1">novas </text>
<text top="264" left="128" width="99" height="16" font="1">experiências, </text>
<text top="264" left="254" width="86" height="16" font="1">frequentam </text>
<text top="264" left="367" width="56" height="16" font="1">lugares </text>
<text top="285" left="54" width="250" height="16" font="1">interessantes e são descontraídos.  </text>
<text top="305" left="59" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="326" left="54" width="165" height="16" font="16"><i>4.2.4 Vínculos Sociais </i></text>
<text top="347" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="347" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="367" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="367" left="97" width="327" height="16" font="1">Os  vínculos  sociais  reforçam  o  significado </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">que tem a integração social para os apreciadores de </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">cerveja artesanal. Além do aspecto de proporcionar </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">informações  e  indicações  sobre  a  bebida,  como </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">afirma  Participante  8  “<i>você  tem  amigos  que </i></text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>consomem, eles podem te mostrar esse outro lado </i></text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>da cerveja artesanal também</i>”, os vínculos sociais </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">são reforçados  no momento  de consumo envoltos </text>
<text top="529" left="54" width="370" height="20" font="1">por  “<i>uma  boa  conversa</i>”  (Participante  5).  A </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">Participante  7  afirma  que  as  pessoas  “<i>que  estão </i></text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>consumindo  comigo,  eu  acho  que  elas  me  veem </i></text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>como  uma  parceira  pra  fazer  aquilo  que  elas </i></text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>também  gostam.  Uma  companheira  pra  beber </i></text>
<text top="637" left="54" width="59" height="16" font="16"><i>junto</i>”.  </text>
<text top="657" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="657" left="97" width="327" height="16" font="1">Dessa  maneira,  Jaeger  et  al.  (2017) </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">consideraram as cervejas artesanais versáteis, com </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">alta  percepção  de  adequação  situacional  para </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">ocasiões sociais junto com amigos e família. Nesse </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">sentido,  os  Entrevistados  1  e  14  reforçam  os </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">vínculos  sociais  quando  afirmam  que  os </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">apreciadores  de  cerveja  artesanal  gostam  de  estar </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">entre  amigos  e  familiares,  e  preparar  um </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">acompanhamento para a cerveja artesanal. Sekhon </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">e Szmigin (2011) afirmam que os laços familiares </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">são  influenciadores  da  identidade  dos  indivíduos, </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">em  que  as  pessoas  se  identificam  com  os  grupos, </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">com  aquilo  que  se  consome  ou  não  e  com  as </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">condutas. Dessa forma, é como se fossem criados </text>
<text top="947" left="54" width="227" height="16" font="1">grupos de consumo, ou tribos:  </text>
<text top="967" left="224" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="984" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>De certa forma, é uma tribo. A gente vai </i></text>
<text top="1002" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>vivendo hoje um mundo onde as pessoas </i></text>
<text top="1019" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>vão se organizando em tribos, né?! (...) </i></text>
<text top="1036" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>E  tem  os  bebedores  de  cerveja.  Então </i></text>
<text top="1053" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>acho  que  as  pessoas  acabam  se </i></text>
<text top="1070" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>organizando nesse sentido (...). Galera </i></text>
<text top="1088" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>quer  fazer  parte  de  um  grupo  que </i></text>
<text top="1105" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>compartilha esse mesmo estilo de vida, </i></text>
<text top="1122" left="182" width="217" height="13" font="19"><i>vamos dizer assim (Participante 1). </i></text>
<text top="1140" left="182" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="1157" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Muitas das amizades que eu tenho são </i></text>
<text top="98" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>que eu conheci num bar e hoje a gente </i></text>
<text top="115" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>se  encontra  pelo  menos  todo  mês  pra </i></text>
<text top="132" left="601" width="40" height="13" font="19"><i>tomar </i></text>
<text top="132" left="661" width="30" height="13" font="19"><i>uma </i></text>
<text top="132" left="711" width="48" height="13" font="19"><i>cerveja </i></text>
<text top="132" left="779" width="64" height="13" font="19"><i>artesanal, </i></text>
<text top="149" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>entendeu?!  Eu  acho  que  vai  criando </i></text>
<text top="167" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>uma  panelinha,  entendeu?!  Querendo </i></text>
<text top="184" left="601" width="156" height="13" font="19"><i>ou não (Participante 16). </i></text>
<text top="201" left="644" width="4" height="13" font="19"><i> </i></text>
<text top="219" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="219" left="516" width="327" height="16" font="1">De  acordo  com  Giorgi  (2015)  é  importante </text>
<text top="240" left="474" width="370" height="16" font="1">destacar o crescente número de confrarias<i> </i>que vêm </text>
<text top="260" left="474" width="370" height="16" font="1">se formando no país, reunindo amigos ou pessoas </text>
<text top="281" left="474" width="370" height="16" font="1">interessadas em degustar rótulos diversos, além de </text>
<text top="302" left="474" width="370" height="16" font="1">trocar  experiências  e  informações  a  respeito  da </text>
<text top="323" left="474" width="370" height="16" font="1">bebida e sua história. Esses fortes vínculos sociais </text>
<text top="343" left="474" width="366" height="16" font="1">são  considerados,  por  Gómez-Corona,  Escalona-</text>
<text top="364" left="474" width="370" height="16" font="1">Buendía,  Chollet  e  Valentin  (2017),  como </text>
<text top="384" left="474" width="370" height="16" font="1">experiências  afetivas,  que  tem  potencial  de </text>
<text top="405" left="474" width="370" height="16" font="1">influenciar  o  comportamento  de  consumo.  Os </text>
<text top="426" left="474" width="370" height="16" font="1">autores  ainda  apontam  que  as  experiências </text>
<text top="447" left="474" width="75" height="16" font="1">sensoriais </text>
<text top="447" left="568" width="52" height="16" font="1">devem </text>
<text top="447" left="639" width="25" height="16" font="1">ser </text>
<text top="447" left="683" width="97" height="16" font="1">consideradas </text>
<text top="447" left="799" width="45" height="16" font="1">como </text>
<text top="467" left="474" width="290" height="16" font="1">complemento das experiências afetivas. </text>
<text top="488" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="488" left="516" width="327" height="16" font="1">Diante  destas  alegações,  é  como  se  os </text>
<text top="509" left="474" width="370" height="16" font="1">apreciadores de cerveja artesanal criassem vínculos </text>
<text top="529" left="474" width="370" height="16" font="1">sociais  fortes  de  pertencimento,  como  afirma  o </text>
<text top="550" left="474" width="122" height="16" font="1">Participante 19:  </text>
<text top="570" left="474" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="587" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>Eu acredito até que seja uma forma de </i></text>
<text top="605" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>estar no grupo, de pertencer ao grupo, </i></text>
<text top="622" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>um  sentimento  de  pertencimento.  Pra </i></text>
<text top="639" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>outros fora do meu grupo, eu não acho </i></text>
<text top="657" left="601" width="241" height="13" font="19"><i>nem  interessante  que  saibam  [que </i></text>
<text top="674" left="601" width="57" height="13" font="19"><i>consumo </i></text>
<text top="674" left="694" width="48" height="13" font="19"><i>cerveja </i></text>
<text top="674" left="777" width="66" height="13" font="19"><i>artesanal] </i></text>
<text top="691" left="601" width="115" height="13" font="19"><i>(Participante 19)</i>.  </text>
<text top="708" left="474" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="726" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="726" left="516" width="327" height="16" font="1">Nesse  sentido,  para  Cronin,  McCarthy  e </text>
<text top="747" left="474" width="370" height="16" font="1">Collins  (2014),  as  atividades  de  consumo </text>
<text top="768" left="474" width="370" height="16" font="1">fomentam  identificações  coletivas  baseadas  em </text>
<text top="788" left="474" width="370" height="16" font="1">crenças, sistemas de valores, rituais e sistemas de </text>
<text top="809" left="474" width="370" height="16" font="1">significado  onde  os  consumidores  desenvolvem </text>
<text top="830" left="474" width="370" height="16" font="1">ligações emocionais entre si. Gómez-Corona et al. </text>
<text top="850" left="474" width="370" height="16" font="1">(2016a) e Donadini e Porretta (2017) ressaltam que </text>
<text top="871" left="474" width="370" height="16" font="1">os  sentimentos  de  pertencimento  e  de  identidade </text>
<text top="892" left="474" width="96" height="16" font="1">caracterizam </text>
<text top="892" left="588" width="21" height="16" font="1">os </text>
<text top="892" left="627" width="95" height="16" font="1">apreciadores </text>
<text top="892" left="740" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="892" left="780" width="63" height="16" font="1">cervejas </text>
<text top="912" left="474" width="80" height="16" font="1">artesanais. </text>
<text top="933" left="506" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="954" left="474" width="167" height="16" font="16"><i>4.2.5 Poder Aquisitivo </i></text>
<text top="975" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="995" left="516" width="327" height="16" font="1">O  poder  aquisitivo  também  foi  apontado </text>
<text top="1016" left="474" width="370" height="16" font="1">pelos  entrevistados  como  uma  característica  do </text>
<text top="1037" left="474" width="370" height="16" font="1">público  consumidor  de  cerveja  artesanal.  Os </text>
<text top="1057" left="474" width="370" height="16" font="1">participantes  alegaram  que  esta  bebida  apresenta </text>
<text top="1078" left="474" width="370" height="16" font="1">um  preço  acima  do  preço  das  cervejas  comuns,  e </text>
<text top="1099" left="474" width="370" height="16" font="1">que,  por  isso,  como  afirma  a  Participante  7,  os </text>
<text top="1116" left="474" width="370" height="20" font="1">apreciadores  são  pessoas  “<i>que  estão  dispostas  a </i></text>
<text top="1140" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>gastar um pouco mais</i>”. O Participante 15 afirma, </text>
</page>
<page number="31" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<image top="155" left="473" width="369" height="158" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-31_1.png"/>
<text top="60" left="818" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="825" width="18" height="18" font="1">31 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="94" left="54" width="370" height="20" font="1">também,  que  são  pessoas  que  “<i>que  gostam  de </i></text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>cerveja,  que  quer  tomar  uma  cerveja  melhor,  de </i></text>
<text top="140" left="54" width="145" height="16" font="16"><i>melhor qualidade</i>”. </text>
<text top="160" left="97" width="327" height="16" font="1">Nesse  sentido,  o  Participante  1  afirma  que </text>
<text top="177" left="54" width="370" height="20" font="1">“<i>de  certa  forma,  o  preço  da  cerveja  acaba </i></text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>elitizando a bebida um pouco</i>”, e, assim, de acordo </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">com  Participante  17,  o  consumo  desta  bebida </text>
<text top="243" left="54" width="134" height="16" font="1">acontece também  </text>
<text top="263" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="281" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>Pra  reforçar  um  status  social  que  eles </i></text>
<text top="298" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>já têm, inclusive econômico, um padrão </i></text>
<text top="315" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>de  consumo  elevado  ou  acima  da </i></text>
<text top="332" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>média.  (...)  O  consumo  de  cerveja </i></text>
<text top="349" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>artesanal ele tá muito marcado por uma </i></text>
<text top="367" left="182" width="242" height="13" font="19"><i>ideia  de  distinção  socioeconômica </i></text>
<text top="384" left="182" width="111" height="13" font="19"><i>(Participante 17)</i>. </text>
<text top="401" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="419" left="97" width="327" height="16" font="1">Donadini  e  Porretta  (2017),  referente  ao </text>
<text top="440" left="54" width="370" height="16" font="1">preço de cervejas artesanais, descobriram que este </text>
<text top="460" left="54" width="370" height="16" font="1">não  é  um  quesito  significativo  para  escolha  e </text>
<text top="481" left="54" width="370" height="16" font="1">consumo  da  bebida,  sendo  os  pontos  mais </text>
<text top="502" left="54" width="370" height="16" font="1">relevantes  o  tipo  da  cerveja,  as  matérias-primas </text>
<text top="523" left="54" width="370" height="16" font="1">usadas, bem como o processo produtivo. Contudo, </text>
<text top="543" left="54" width="370" height="16" font="1">para  Koch  e  Sauerbronn  (2018),  o  preço  é  o </text>
<text top="564" left="54" width="370" height="16" font="1">influenciador  mais  importante  para  consumidores </text>
<text top="585" left="54" width="370" height="16" font="1">menos  comprometidos  do  que  para  aqueles </text>
<text top="605" left="54" width="330" height="16" font="1">engajados na apreciação da cerveja artesanal. </text>
<text top="626" left="97" width="327" height="16" font="1">Ademais,  reforçando  essa  questão  do  poder </text>
<text top="647" left="54" width="370" height="16" font="1">aquisitivo, o Participante 4 afirma que o apreciador </text>
<text top="667" left="54" width="151" height="16" font="1">da cerveja artesanal  </text>
<text top="688" left="97" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="705" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>É  aquela  pessoa  que  já  teve  mais </i></text>
<text top="722" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>experiência de viagens, de contato com </i></text>
<text top="739" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>outras  culturas,  outros  estados,  com </i></text>
<text top="757" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>comidas,  com  outros  níveis,  e  contato </i></text>
<text top="774" left="182" width="241" height="13" font="19"><i>com  outras  pessoas  que  tenham  essa </i></text>
<text top="791" left="182" width="190" height="13" font="19"><i>sensibilidade (Participante 4)</i>.  </text>
<text top="808" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="808" left="107" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="826" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="826" left="97" width="327" height="16" font="1">Em  suma,  os  entrevistados  entendem  que  a </text>
<text top="847" left="54" width="370" height="16" font="1">cerveja artesanal se apresenta com um preço acima </text>
<text top="868" left="54" width="370" height="16" font="1">das cervejas comuns porque também é uma bebida </text>
<text top="888" left="54" width="370" height="16" font="1">mais elaborada tanto em seu processo de produção, </text>
<text top="909" left="54" width="370" height="16" font="1">matéria-prima  utilizada,  variedades  de  sabores  e </text>
<text top="930" left="54" width="370" height="16" font="1">estilos.  Assim,  o  preço  mais  elevado  da  cerveja </text>
<text top="950" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanal se mostra como uma forma de distinção, </text>
<text top="971" left="54" width="370" height="16" font="1">de  degustação  de  um  produto  diferenciado </text>
<text top="992" left="54" width="134" height="16" font="1">(Oleschuk, 2017). </text>
<text top="1013" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1033" left="54" width="370" height="16" font="1">4.3  Relação  entre  os  aspectos  simbólicos  e </text>
<text top="1054" left="54" width="86" height="16" font="1">identitários </text>
<text top="1075" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1075" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1095" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1095" left="97" width="327" height="16" font="1">Na  Figura  1  se  apresenta  uma  relação  dos </text>
<text top="1116" left="54" width="370" height="16" font="1">aspectos  simbólicos  com  a  expressão  identitária </text>
<text top="1137" left="54" width="370" height="16" font="1">dos  entrevistados,  com  relação  ao  consumo  de </text>
<text top="98" left="474" width="129" height="16" font="1">cerveja artesanal. </text>
<text top="119" left="474" width="4" height="13" font="17"><b> </b></text>
<text top="139" left="474" width="349" height="13" font="17"><b>Figura 1.</b> Relação entre aspectos simbólicos e identitários</text>
<text top="136" left="823" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="301" left="843" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="317" left="474" width="193" height="13" font="10">Fonte: Elaborada pelos autores. </text>
<text top="334" left="656" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="352" left="516" width="327" height="16" font="1">Considerando a Figura 1, o significado que o </text>
<text top="372" left="474" width="370" height="16" font="2"><b>Bem-estar</b>  apresenta  para  os  apreciadores  está </text>
<text top="393" left="474" width="370" height="16" font="1">relacionado  aos  aspectos  de  satisfação  com  o </text>
<text top="414" left="474" width="370" height="16" font="1">consumo do produto, em que a busca por produtos </text>
<text top="435" left="474" width="370" height="16" font="1">de  qualidade  e  momentos  de  prazer  se  sobressai. </text>
<text top="455" left="474" width="370" height="16" font="1">Esse aspecto liga-se ao fato de serem consumidores </text>
<text top="476" left="474" width="370" height="16" font="2"><b>Exigentes</b>,  uma  vez  que  se  denominam  como </text>
<text top="497" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores criteriosos, que analisam os produtos </text>
<text top="517" left="474" width="370" height="16" font="1">que  irão  consumir,  buscando  um  produto  de </text>
<text top="538" left="474" width="370" height="16" font="1">qualidade  e  com  as  características  necessárias. </text>
<text top="559" left="474" width="370" height="16" font="1">Assim,  estão  sempre  em  busca  de  <b>Novas </b></text>
<text top="579" left="474" width="370" height="16" font="2"><b>Experiências</b> com a bebida, e por isso se designam </text>
<text top="600" left="474" width="370" height="16" font="1">como  <b>Curiosos</b>,  ou  seja,  gostam  de  novas </text>
<text top="621" left="474" width="370" height="16" font="1">experiências  para  se  inteirar  sobre  a  bebida  e  se </text>
<text top="642" left="474" width="276" height="16" font="1">tornarem conhecedores/especialistas.  </text>
<text top="662" left="516" width="44" height="16" font="1">Além </text>
<text top="662" left="577" width="231" height="16" font="1">de  Exigentes  e  Curiosos, </text>
<text top="662" left="824" width="19" height="16" font="1">se </text>
<text top="683" left="474" width="370" height="16" font="1">denominam  <b>Sofisticados</b>,  visto  que  enxergam  a </text>
<text top="704" left="474" width="56" height="16" font="1">cerveja </text>
<text top="704" left="548" width="68" height="16" font="1">artesanal </text>
<text top="704" left="635" width="45" height="16" font="1">como </text>
<text top="704" left="698" width="28" height="16" font="1">um </text>
<text top="704" left="743" width="60" height="16" font="1">produto </text>
<text top="704" left="822" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="724" left="474" width="370" height="16" font="1">características  diferenciadas  e  requintado,  ideal </text>
<text top="745" left="474" width="370" height="16" font="1">para  ser  servido  a  convidados  especiais.  Dessa </text>
<text top="766" left="474" width="370" height="16" font="1">forma,  <b>Requinte</b>  tem  conexão  com  o  aspecto </text>
<text top="786" left="474" width="370" height="16" font="1">identitário,  assim  como  o  <b>Poder  Aquisitivo</b>, </text>
<text top="807" left="474" width="75" height="16" font="1">destacado </text>
<text top="807" left="567" width="42" height="16" font="1">pelos </text>
<text top="807" left="628" width="99" height="16" font="1">entrevistados </text>
<text top="807" left="745" width="44" height="16" font="1">como </text>
<text top="807" left="808" width="35" height="16" font="1">uma </text>
<text top="828" left="474" width="370" height="16" font="1">característica dos apreciadores da cerveja artesanal, </text>
<text top="849" left="474" width="362" height="16" font="1">visto que seu valor é acima das cervejas comuns.  </text>
<text top="869" left="516" width="327" height="16" font="1">Sobre  receber  convidados  e  servir  cerveja </text>
<text top="890" left="474" width="370" height="16" font="1">artesanal,  essa  <b>Integração  Social</b>  que  o  produto </text>
<text top="911" left="474" width="370" height="16" font="1">carrega por ser consumido majoritariamente entre </text>
<text top="931" left="474" width="370" height="16" font="1">amigos  e  familiares,  propicia  o  reforço  de </text>
<text top="952" left="474" width="370" height="16" font="1">pertencimento  e  os  <b>Vínculos  Sociais</b>  em  que </text>
<text top="973" left="474" width="370" height="16" font="1">grupos  de  consumidores,  denominados  por  eles </text>
<text top="990" left="474" width="370" height="20" font="1">mesmos de “tribos”, compartilham experiências e </text>
<text top="1014" left="474" width="370" height="16" font="1">identidades  comuns.  Esses  achados  corroboram </text>
<text top="1035" left="474" width="370" height="16" font="1">Marshall  (2005),  que  alega  que  os  produtos  são </text>
<text top="1056" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidos pelo seu significado e são importantes </text>
<text top="1076" left="474" width="370" height="16" font="1">marcadores  de  posição  social.  McDonagh  e </text>
<text top="1097" left="474" width="370" height="16" font="1">Prothero  (2005)  afirmam  que  os  significados  e </text>
<text top="1118" left="474" width="370" height="16" font="1">representações  por  trás  dos  alimentos  moldam  as </text>
<text top="1138" left="474" width="256" height="16" font="1">identidades individuais e coletivas. </text>
</page>
<page number="32" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="21" height="18" font="1">32 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="97" width="327" height="16" font="1">Em suma, os aspectos simbólicos referentes </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">ao consumo da cerveja artesanal contribuem para a </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">expressão identitária de seus consumidores, assim </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">como afirmam Cronin, McCarthy e Collins (2014), </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">que quando se escolhe o que comer e/ou beber, se </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">comunica  significados  e  se  projeta  identidades, </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">expressando  valores,  crenças  e  afiliações  sociais. </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">Assim, esses significados  moldam  as  identidades, </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">tanto individual como coletivamente. Dessa forma, </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">ao  considerar  que  a  cerveja  artesanal  possui </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">significados  (bem-estar,  integração  social,  novas </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">experiências e requinte), por meio de seu consumo, </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">o indivíduo expressa as suas caraterísticas, ou seja, </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">os  bens  tornaram-se  símbolos  identitários,  ao </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">tornarem visível a identidade da pessoa (Totaro &amp; </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">Marinho,  2017).  Gómez-Corona  et  al.  (2016a) </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">afirmam que os apreciadores de cerveja artesanal a </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">consomem  pelo  o  que  ela  significa,  criando  uma </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">identidade, percebida como mais autêntica e única, </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">ou  nos  termos  dos  entrevistados,  exigentes, </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">sofisticados  e  curiosos,  com  vínculos  sociais  e </text>
<text top="533" left="54" width="302" height="16" font="1">consumidores com alto poder aquisitivo.  </text>
<text top="553" left="54" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="571" left="54" width="181" height="16" font="2"><b>5 Considerações Finais </b></text>
<text top="592" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="612" left="97" width="327" height="16" font="1">Este  estudo  buscou  identificar  os  aspectos </text>
<text top="633" left="54" width="370" height="16" font="1">simbólicos  do  consumo  de  cerveja  artesanal  e </text>
<text top="654" left="54" width="370" height="16" font="1">como  estes  impactam  na  expressão  identitária  de </text>
<text top="674" left="54" width="370" height="16" font="1">seus  consumidores.  Respondendo  a  este  objetivo </text>
<text top="695" left="54" width="370" height="16" font="1">tem-se:  Quais  os  significados  do  atribuídos  à </text>
<text top="716" left="54" width="370" height="16" font="1">cerveja  artesanal  pelos  seus  consumidores?    Para </text>
<text top="736" left="54" width="370" height="16" font="1">eles,  a  cerveja  artesanal  é  um  produto  que </text>
<text top="757" left="54" width="370" height="16" font="1">proporciona bem-estar, promove integração social, </text>
<text top="778" left="54" width="370" height="16" font="1">estimula  a  busca  por  novas  experiências  e  é  um </text>
<text top="799" left="54" width="370" height="16" font="1">requinte.  Como  são  os  apreciadores  de  cerveja </text>
<text top="819" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanal? Estes se veem como pessoas exigentes, </text>
<text top="840" left="54" width="370" height="16" font="1">sofisticadas,  curiosas,  com  vínculos  sociais  e  de </text>
<text top="861" left="54" width="162" height="16" font="1">bom poder aquisitivo. </text>
<text top="881" left="97" width="327" height="16" font="1">Sob o ponto de vista teórico, este trabalho é </text>
<text top="902" left="54" width="370" height="16" font="1">relevante, pois o estudo é pioneiro na identificação </text>
<text top="923" left="54" width="370" height="16" font="1">de relações entre aspectos simbólicos e identitários </text>
<text top="943" left="54" width="370" height="16" font="1">do  consumo  de  cervejas  artesanais.  Dessa  forma, </text>
<text top="964" left="54" width="370" height="16" font="1">foi possível compreender melhor acerca das razões </text>
<text top="985" left="54" width="370" height="16" font="1">pelas  quais  os  consumidores  optam  pela  cerveja </text>
<text top="1006" left="54" width="370" height="16" font="1">artesanal em relação à cerveja comum, os valores </text>
<text top="1026" left="54" width="370" height="16" font="1">simbólicos associados à bebida e ao seu consumo, </text>
<text top="1047" left="54" width="370" height="16" font="1">bem  como  a  forma  como  estes  consumidores  se </text>
<text top="1068" left="54" width="370" height="16" font="1">veem, ou seja, a maneira como formam identidade </text>
<text top="1088" left="54" width="370" height="16" font="1">a  partir  do  consumo  da  cerveja  artesanal, </text>
<text top="1109" left="54" width="134" height="16" font="1">especificamente.   </text>
<text top="1130" left="97" width="327" height="16" font="1">Em  termos  gerenciais,  ao  se  analisar  os </text>
<text top="1150" left="54" width="91" height="16" font="1">significados </text>
<text top="1150" left="165" width="13" height="16" font="1">e </text>
<text top="1150" left="198" width="67" height="16" font="1">emoções </text>
<text top="1150" left="285" width="76" height="16" font="1">atribuídos </text>
<text top="1150" left="381" width="43" height="16" font="1">pelos </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores  às  cervejas  artesanais,  ao  ato  de </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">consumi-las  e  a  si  mesmos  como  apreciadores  e </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores  da  bebida,  foi  possível  identificar </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">temáticas  a  serem  abordadas  em  campanhas  de </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">marketing por parte das empresas do ramo, sejam </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">elas  grandes  ou  pequenas  cervejarias,  como  por </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">exemplo: a bebida relacionada ao bem-estar e aos </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">relacionamentos  familiares  e  entre  amigos;  ao </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>status</i>  e  requinte  diferenciado  que  o  consumo  de </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">cerveja artesanal proporciona aos consumidores; às </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">novas  experiências  e  sensações  que  podem  ser </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">proporcionadas  por  este  consumo;  os  fatores  que </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">influenciam  os  consumidores  a  optarem  pela </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">cerveja  artesanal  em  relação  à  cerveja  comum; </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">assim como aspectos ligados a atributos sensoriais </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">e  fatores  extrínsecos.  Estes  aspectos  podem  ser </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">indicativos, quando trabalhados gerencialmente, de </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">um aumento de consumidores e aumento de novos </text>
<text top="471" left="474" width="347" height="16" font="1">empreendimentos no ramo cervejeiro no Brasil. </text>
<text top="492" left="516" width="327" height="16" font="1">Este  estudo  apresenta  como  limitações  a </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">impossibilidade  de  generalizações,  visto  a </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">abordagem qualitativa, e a restrição das localidades </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">em  que  os  dados  foram  coletados.  Dessa  forma, </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">estudos  futuros  que  analisem  o  consumo,  e  sua </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">representação, para aqueles que se encontram nas </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">regiões Sul e Sudeste do Brasil, regiões em que se </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">concentra  a  maioria  de  cervejarias  artesanais, </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">podem  ser  realizados.  Ademais,  pode-se  realizar </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">um  comparativo  por  regiões  do  país  ou  entre </text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidores  de  diferentes  países,  em  que  se </text>
<text top="719" left="474" width="366" height="16" font="1">poderá  realçar  as  diferentes  relações  simbólico-</text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">identitárias  e  relacioná-las  com  dimensões </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">culturais  mais  amplas.  Pode-se,  ainda,  abordar  os </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">significados  simbólicos  do  consumo  da  cerveja </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">artesanal e a relação do envolvimento emocional e </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">de  consumo  com  o  fato  dos  consumidores </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">pertencerem  a  grupos  e  tribos  a  partir  das  redes </text>
<text top="864" left="474" width="58" height="16" font="1">sociais. </text>
<text top="864" left="548" width="15" height="16" font="1">É </text>
<text top="864" left="581" width="68" height="16" font="1">possível, </text>
<text top="864" left="666" width="67" height="16" font="1">também, </text>
<text top="864" left="750" width="56" height="16" font="1">estudar </text>
<text top="864" left="823" width="20" height="16" font="1">os </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">significados  simbólicos  e  formação  de  identidade </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">em outras categorias de produtos, como alimentos, </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">bebidas,  dietas  restritivas,  produtos  de  luxo, </text>
<text top="947" left="474" width="339" height="16" font="1">vestuário, bem como estudar outros contextos. </text>
<text top="968" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="989" left="474" width="99" height="16" font="2"><b>Referências  </b></text>
<text top="1009" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">Aquilani, B., Laureti, T., Poponi, S., &amp; Secondi, L. </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">(2015). Beer choice and consumption determinants </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">when craft beers are tasted:  An exploratory study </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">of  consumer  preferences. <i>Food  quality  and </i></text>
<text top="1112" left="474" width="182" height="16" font="16"><i>preference</i>, <i>41</i>, 214-224. </text>
<text top="1151" left="474" width="370" height="16" font="1">Baldin, N., &amp; Munhoz, E. M. B. (2011) Snowball </text>
</page>
<page number="33" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="816" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="823" width="21" height="18" font="1">33 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">(bola  de  neve):  uma  técnica  metodológica  para </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">pesquisa  em  educação  ambiental  comunitária.  In: </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>Anais  do  X  Congresso  Nacional  de  Educação</i>,  <i>I </i></text>
<text top="160" left="54" width="78" height="16" font="16"><i>Seminário </i></text>
<text top="160" left="149" width="102" height="16" font="16"><i>Internacional </i></text>
<text top="160" left="268" width="21" height="16" font="16"><i>de </i></text>
<text top="160" left="306" width="117" height="16" font="16"><i>Representações </i></text>
<text top="181" left="54" width="198" height="16" font="16"><i>Sociais. </i>Curitiba, 329-341. </text>
<text top="220" left="54" width="370" height="16" font="1">Barbosa, L., &amp; Campbell, C. (2006) (org). <i>Cultura, </i></text>
<text top="240" left="54" width="325" height="16" font="16"><i>consumo e identidade.</i><b> </b>Rio de Janeiro: FGV. </text>
<text top="279" left="54" width="370" height="16" font="1">Bardin, L. (2016). <i>Análise de conteúdo</i>. São Paulo: </text>
<text top="300" left="54" width="89" height="16" font="1">Edições 70. </text>
<text top="339" left="54" width="370" height="16" font="1">Bauer,  M.  W.,  &amp;  Gaskell,  G.  (2002).  <i>Pesquisa </i></text>
<text top="359" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>qualitativa com texto, imagem e som:</i> Um manual </text>
<text top="380" left="54" width="227" height="16" font="1">prático. Rio de Janeiro: Vozes. </text>
<text top="419" left="54" width="370" height="16" font="1">Belk, R. W. (1988). Possessions and the extended </text>
<text top="439" left="54" width="366" height="16" font="1">self. <i>Journal  of  consumer  research</i>, <i>15</i>(2),  139-</text>
<text top="460" left="54" width="36" height="16" font="1">168. </text>
<text top="499" left="54" width="370" height="16" font="1">Bourdieu,  P.  (1983).  Gosto  de  classe  e  estilo  de </text>
<text top="520" left="54" width="370" height="16" font="1">vida.  In:  Ortiz,  R.  <i>Pierre  Bourdieu</i>.  São  Paulo: </text>
<text top="540" left="54" width="108" height="16" font="1">Ática, 82-121. </text>
<text top="579" left="54" width="370" height="16" font="1">BRASIL.  Ministério  da  Agricultura,  Pecuária  e </text>
<text top="600" left="54" width="370" height="16" font="1">Abastecimento  –  MAPA.  <i>MAPA  Informa</i>:  As </text>
<text top="620" left="54" width="370" height="16" font="1">Cervejarias Continuam A Crescer<i>.</i> Disponível em: </text>
<text top="641" left="54" width="365" height="16" font="1">&lt;http://www.agricultura.gov.br/assuntos/inspecao/</text>
<text top="662" left="54" width="69" height="16" font="1">produtos-</text>
<text top="682" left="54" width="361" height="16" font="1">vegetal/arquivos/ASCERVEJARIASCONTINUA</text>
<text top="703" left="54" width="370" height="16" font="1">MACRESCER.pdf/view&gt;.  Acesso  em:  15  out </text>
<text top="724" left="54" width="45" height="16" font="1">2018. </text>
<text top="763" left="54" width="370" height="16" font="1">Brewers  Association.  <i>Craft  brewer  defined.</i><b> </b></text>
<text top="783" left="54" width="83" height="16" font="1">Disponível </text>
<text top="783" left="393" width="31" height="16" font="1">em: </text>
<text top="804" left="54" width="258" height="16" font="1">&lt;http://www.brewersassociation.or </text>
<text top="825" left="54" width="370" height="16" font="1">g/statistics/craft-brewer-defined/&gt;.  Acesso  em:  10 </text>
<text top="845" left="54" width="73" height="16" font="1">jun 2018. </text>
<text top="884" left="54" width="370" height="16" font="1">Brown,  H.  S.,  &amp;  Vergragt,  P.  J.  (2016).  From </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">consumerism  to  wellbeing:  toward  a  cultural </text>
<text top="925" left="54" width="370" height="16" font="1">transition?. <i>Journal  of  Cleaner  Production</i>, <i>132</i>, </text>
<text top="946" left="54" width="73" height="16" font="1">308-317.  </text>
<text top="985" left="54" width="370" height="16" font="1">Carrillo,  E.,  Varela,  P.,  &amp;  Fiszman,  S.  (2012). </text>
<text top="1005" left="54" width="370" height="16" font="1">Effects  of  food  package  information  and  sensory </text>
<text top="1026" left="54" width="370" height="16" font="1">characteristics on the perception of healthiness and </text>
<text top="1047" left="54" width="370" height="16" font="1">the  acceptability  of  enriched  biscuits. <i>Food </i></text>
<text top="1067" left="54" width="297" height="16" font="16"><i>Research International</i>, <i>48</i>(1), 209-216.  </text>
<text top="1106" left="54" width="370" height="16" font="1">Carvalho,  N.  B.,  Minim,  L.  A.,  Nascimento,  M., </text>
<text top="1127" left="54" width="370" height="16" font="1">Ferreira, G. H. D. C.,  &amp;  Minim,  V. P. R. (2018). </text>
<text top="1148" left="54" width="370" height="16" font="1">Characterization  of  the  consumer  market  and </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">motivations  for  the  consumption  of  craft </text>
<text top="119" left="474" width="327" height="16" font="1">beer. <i>British Food Journal</i>, <i>120</i>(2), 378-391. </text>
<text top="158" left="474" width="370" height="16" font="1">Castells,  M.  (2003).  <i>A  era  da  informação</i>: </text>
<text top="178" left="474" width="370" height="16" font="1">economia,  sociedade  e  cultura  –  O  poder  da </text>
<text top="199" left="474" width="261" height="16" font="1">identidade. São Paulo: Paz e Terra.  </text>
<text top="238" left="474" width="370" height="16" font="1">Cherrier,  H.  (2009).  Anti-consumption  discourses </text>
<text top="258" left="474" width="370" height="16" font="1">and  consumer-resistant  identities. <i>Journal  of </i></text>
<text top="279" left="474" width="261" height="16" font="16"><i>Business Research</i>, <i>62</i>(2), 181-190. </text>
<text top="318" left="474" width="370" height="16" font="1">Cooper, D. R., &amp; Schindler, P. S. (2003) <i>Métodos </i></text>
<text top="339" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>de  pesquisa  em  administração</i>.  7  ed.  São  Paulo: </text>
<text top="359" left="474" width="79" height="16" font="1">Bookman. </text>
<text top="398" left="474" width="370" height="16" font="1">Cooper, S., McLoughlin, D., &amp; Keating, A. (2005). </text>
<text top="419" left="474" width="135" height="16" font="1">Individual and neo</text>
<text top="418" left="609" width="235" height="18" font="1">‐tribal consumption: Tales from </text>
<text top="440" left="474" width="370" height="16" font="1">the Simpsons of Springfield. <i>Journal of Consumer </i></text>
<text top="460" left="474" width="85" height="16" font="16"><i>Behaviour: </i></text>
<text top="460" left="589" width="24" height="16" font="16"><i>An </i></text>
<text top="460" left="643" width="100" height="16" font="16"><i>International </i></text>
<text top="460" left="772" width="71" height="16" font="16"><i>Research </i></text>
<text top="481" left="474" width="169" height="16" font="16"><i>Review</i>, <i>4</i>(5), 330-344. </text>
<text top="520" left="474" width="370" height="16" font="1">Cova,  B.,  &amp;  Cova,  V.  (2002).  Tribal  marketing: </text>
<text top="541" left="474" width="370" height="16" font="1">The  tribalisation  of  society  and  its  impact  on  the </text>
<text top="561" left="474" width="370" height="16" font="1">conduct  of  marketing. <i>European  journal  of </i></text>
<text top="582" left="474" width="213" height="16" font="16"><i>marketing</i>, <i>36</i>(5/6), 595-620. </text>
<text top="621" left="474" width="370" height="16" font="1">Cronin, J. M., McCarthy, M. B., &amp; Collins, A. M. </text>
<text top="641" left="474" width="370" height="16" font="1">(2014).  Covert  distinction:  how  hipsters  practice </text>
<text top="662" left="474" width="370" height="16" font="1">food-based  resistance  strategies  in  the  production </text>
<text top="683" left="474" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="683" left="528" width="165" height="16" font="1">identity. <i>Consumption </i></text>
<text top="683" left="727" width="63" height="16" font="16"><i>Markets </i></text>
<text top="683" left="825" width="18" height="16" font="16"><i>&amp; </i></text>
<text top="703" left="474" width="154" height="16" font="16"><i>Culture</i>, <i>17</i>(1), 2-28. </text>
<text top="742" left="474" width="370" height="16" font="1">Donadini,  G.,  &amp;  Porretta,  S.  (2017).  Uncovering </text>
<text top="763" left="474" width="370" height="16" font="1">patterns  of  consumers'  interest  for  beer:  A  case </text>
<text top="784" left="474" width="43" height="16" font="1">study </text>
<text top="784" left="541" width="37" height="16" font="1">with </text>
<text top="784" left="601" width="37" height="16" font="1">craft </text>
<text top="784" left="663" width="89" height="16" font="1">beers. <i>Food </i></text>
<text top="784" left="776" width="67" height="16" font="16"><i>research </i></text>
<text top="804" left="474" width="199" height="16" font="16"><i>international</i>, <i>91</i>, 183-198. </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">Esposti,  R.,  Fastigi,  M.,  &amp;  Viganò,  E.  (2017). </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">Italian  craft  beer  revolution:  do  spatial  factors </text>
<text top="884" left="474" width="370" height="16" font="1">matter?. <i>Journal of Small Business and Enterprise </i></text>
<text top="905" left="474" width="221" height="16" font="16"><i>Development</i>, <i>24</i>(3), 503-527. </text>
<text top="944" left="474" width="370" height="16" font="1">Ferla, D. A., &amp; Silveira, T. (2008). A Relação entre </text>
<text top="965" left="474" width="370" height="16" font="1">os  Benefícios  Simbólicos  do  Consumo  e  a </text>
<text top="985" left="474" width="370" height="16" font="1">Formação da Identidade dos Jovens Consumidores </text>
<text top="1006" left="474" width="370" height="16" font="1">através  de  uma  Abordagem  Metodológica  Mista. </text>
<text top="1027" left="474" width="370" height="16" font="1">In:  <i>Anais  do  Encontro  de  Marketing  da  ANPAD</i>. </text>
<text top="1047" left="474" width="118" height="16" font="1">Curitiba: EMA. </text>
<text top="1086" left="474" width="370" height="16" font="1">Fishler,  C.  (1995).  <i>El  homnivoro:</i><b>  </b>el  gusto,  la </text>
<text top="1107" left="474" width="370" height="16" font="1">cocina  y  el  cuerpo.    Barcelona:  Editorial </text>
<text top="1127" left="474" width="84" height="16" font="1">Anagrama. </text>
</page>
<page number="34" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="22" height="18" font="1">34 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">Gaytán,  M.  S.  (2017).  The  transformation  of </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">tequila:  From  hangover  to  highbrow. <i>Journal  of </i></text>
<text top="140" left="54" width="246" height="16" font="16"><i>Consumer Culture</i>, <i>17</i>(1), 62-84.  </text>
<text top="175" left="54" width="370" height="20" font="1">Giorgi,  V.  V.  (2015).  “Cultos  em  cerveja”: </text>
<text top="199" left="54" width="71" height="16" font="1">discursos </text>
<text top="199" left="145" width="43" height="16" font="1">sobre </text>
<text top="199" left="207" width="13" height="16" font="1">a </text>
<text top="199" left="239" width="56" height="16" font="1">cerveja </text>
<text top="199" left="314" width="69" height="16" font="1">artesanal </text>
<text top="199" left="401" width="22" height="16" font="1">no </text>
<text top="220" left="54" width="330" height="16" font="1">Brasil. <i>Sociedade e Cultura</i>, <i>18</i>(1), 101-111.  </text>
<text top="258" left="54" width="120" height="16" font="1">Gómez-Corona, </text>
<text top="258" left="195" width="26" height="16" font="1">C., </text>
<text top="258" left="242" width="132" height="16" font="1">Lelievre-Desmas, </text>
<text top="258" left="395" width="29" height="16" font="1">M., </text>
<text top="279" left="54" width="370" height="16" font="1">Buendía,  H.  B.  E.,  Chollet,  S.,  &amp;  Valentin,  D. </text>
<text top="300" left="54" width="370" height="16" font="1">(2016). Craft beer  representation  amongst  men in </text>
<text top="321" left="54" width="32" height="16" font="1">two </text>
<text top="321" left="105" width="66" height="16" font="1">different </text>
<text top="321" left="191" width="109" height="16" font="1">cultures. <i>Food </i></text>
<text top="321" left="319" width="55" height="16" font="16"><i>quality </i></text>
<text top="321" left="393" width="31" height="16" font="16"><i>and </i></text>
<text top="341" left="54" width="164" height="16" font="16"><i>preference</i>, <i>53</i>, 19-28. </text>
<text top="380" left="54" width="370" height="16" font="1">Gómez-Corona,  C.,  Escalona-Buendía,  H.  B., </text>
<text top="401" left="54" width="370" height="16" font="1">García,  M.,  Chollet,  S.,  &amp;  Valentin,  D.  (2016). </text>
<text top="421" left="54" width="370" height="16" font="1">Craft  vs.  industrial:  Habits,  attitudes  and </text>
<text top="442" left="54" width="90" height="16" font="1">motivations </text>
<text top="442" left="161" width="61" height="16" font="1">towards </text>
<text top="442" left="239" width="35" height="16" font="1">beer </text>
<text top="442" left="291" width="98" height="16" font="1">consumption </text>
<text top="442" left="405" width="18" height="16" font="1">in </text>
<text top="463" left="54" width="234" height="16" font="1">Mexico. <i>Appetite</i>, <i>96</i>, 358-367.  </text>
<text top="502" left="54" width="370" height="16" font="1">Gómez-Corona,  C.,  Escalona-Buendía,  H.  B., </text>
<text top="522" left="54" width="370" height="16" font="1">Chollet,  S.,  &amp;  Valentin,  D.  (2017).  The  building </text>
<text top="543" left="54" width="370" height="16" font="1">blocks  of  drinking  experience  across  men  and </text>
<text top="564" left="54" width="370" height="16" font="1">women:  A  case  study  with  craft  and  industrial </text>
<text top="584" left="54" width="221" height="16" font="1">beers. <i>Appetite</i>, <i>116</i>, 345-356. </text>
<text top="623" left="54" width="370" height="16" font="1">Gove,  J.,  &amp;  Watt, S.  (2004).  Identity  and  gender. </text>
<text top="644" left="54" width="370" height="16" font="1">In:  Woodward,  K.  <i>Questioning  identity:  </i>gender, </text>
<text top="664" left="54" width="327" height="16" font="1">class, ethnicity. Londres: Routledge, 43-772. </text>
<text top="703" left="54" width="370" height="16" font="1">Jaeger,  S.  R.,  Cardello,  A.  V.,  Chheang,  S.  L., </text>
<text top="724" left="54" width="370" height="16" font="1">Beresford,  M.  K.,  Hedderley,  D.  I.,  &amp;  Pineau,  B. </text>
<text top="745" left="54" width="370" height="16" font="1">(2017).  Holistic  and  consumer-centric  assessment </text>
<text top="765" left="54" width="370" height="16" font="1">of  beer:  A  multi-measurement  approach. <i>Food </i></text>
<text top="786" left="54" width="272" height="16" font="16"><i>Research International</i>, <i>99</i>, 287-297. </text>
<text top="825" left="54" width="370" height="16" font="1">Kalnin, J. L., Casarotto Filho, N., &amp; Castro, J. E. E. </text>
<text top="845" left="54" width="370" height="16" font="1">(2002).  Análise  estratégica  para  implantação  de </text>
<text top="866" left="54" width="71" height="16" font="1">empresas </text>
<text top="866" left="146" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="866" left="188" width="66" height="16" font="1">pequeno </text>
<text top="866" left="274" width="46" height="16" font="1">porte: </text>
<text top="866" left="342" width="82" height="16" font="1">cervejarias </text>
<text top="887" left="54" width="310" height="16" font="1">artesanais. <i>Revista Produção Online</i>, <i>2</i>(1). </text>
<text top="925" left="54" width="370" height="16" font="1">Koch,  E.  S.,  &amp;  Sauerbronn,  J.  F.  R.  (2018).  “To </text>
<text top="942" left="54" width="370" height="20" font="1">love  beer  above  all  things”:  An  analysis  of </text>
<text top="967" left="54" width="70" height="16" font="1">Brazilian </text>
<text top="967" left="156" width="37" height="16" font="1">craft </text>
<text top="967" left="225" width="35" height="16" font="1">beer </text>
<text top="967" left="293" width="80" height="16" font="1">subculture </text>
<text top="967" left="404" width="20" height="16" font="1">of </text>
<text top="987" left="54" width="163" height="16" font="1">consumption. <i>Journal </i></text>
<text top="987" left="242" width="19" height="16" font="16"><i>of </i></text>
<text top="987" left="287" width="42" height="16" font="16"><i>Food </i></text>
<text top="987" left="355" width="69" height="16" font="16"><i>Products </i></text>
<text top="1008" left="54" width="126" height="16" font="16"><i>Marketing</i>, 1-25. </text>
<text top="1047" left="54" width="370" height="16" font="1">Marshall,  D.  (2005).  Food  as  ritual,  routine  or </text>
<text top="1067" left="54" width="190" height="16" font="1">convention. <i>Consumption </i></text>
<text top="1067" left="293" width="63" height="16" font="16"><i>Markets </i></text>
<text top="1067" left="406" width="18" height="16" font="16"><i>&amp; </i></text>
<text top="1088" left="54" width="154" height="16" font="16"><i>Culture</i>, <i>8</i>(1), 69-85. </text>
<text top="1127" left="54" width="370" height="16" font="1">McCracken,  G.  (2007).  Cultura  e  consumo:  uma </text>
<text top="1148" left="54" width="370" height="16" font="1">explicação teórica da estrutura e do movimento do </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">significado cultural dos bens de consumo. <i>Revista </i></text>
<text top="119" left="474" width="342" height="16" font="16"><i>de Administração de Empresas</i>, <i>47</i>(1), 99-115. </text>
<text top="158" left="474" width="370" height="16" font="1">McDonagh,  P.,  &amp;  Prothero,  A.  (2005).  Food, </text>
<text top="178" left="474" width="370" height="16" font="1">markets  &amp;  culture:  The  representation  of  food  in </text>
<text top="199" left="474" width="70" height="16" font="1">everyday </text>
<text top="199" left="572" width="134" height="16" font="1">life. <i>Consumption </i></text>
<text top="199" left="734" width="63" height="16" font="16"><i>Markets </i></text>
<text top="199" left="825" width="18" height="16" font="16"><i>&amp; </i></text>
<text top="220" left="474" width="136" height="16" font="16"><i>Culture</i>, <i>8</i>(1), 1-5. </text>
<text top="258" left="474" width="370" height="16" font="1">Mello,  S.  B.,  &amp;  Fonsêca,  F.  R.  B.  (2008). </text>
<text top="279" left="474" width="366" height="16" font="1">Revisitando a identidade do relacionamento marca-</text>
<text top="300" left="474" width="370" height="16" font="1">consumidor:  repensando  as  estruturas  nessas </text>
<text top="321" left="474" width="370" height="16" font="1">relações  comerciais. <i>Cadernos  EBAPE.  BR</i>, <i>6</i>(3), </text>
<text top="341" left="474" width="42" height="16" font="1">1-19. </text>
<text top="380" left="474" width="370" height="16" font="1">Moraes, T. A., &amp; de Abreu, N. R. (2017). Tribos de </text>
<text top="401" left="474" width="74" height="16" font="1">consumo: </text>
<text top="401" left="565" width="110" height="16" font="1">representações </text>
<text top="401" left="693" width="53" height="16" font="1">sociais </text>
<text top="401" left="764" width="26" height="16" font="1">em </text>
<text top="401" left="808" width="35" height="16" font="1">uma </text>
<text top="421" left="474" width="370" height="16" font="1">comunidade  virtual  de  marca. <i>Organizações  &amp; </i></text>
<text top="442" left="474" width="140" height="16" font="16"><i>Sociedade</i>, <i>24</i>(81). </text>
<text top="481" left="474" width="370" height="16" font="1">Moreira, I. (2015). <i>Geladas que valem ouro</i>.  Veja </text>
<text top="502" left="474" width="216" height="16" font="1">BH . Editora Abril, 8, 22-27.  </text>
<text top="540" left="474" width="370" height="16" font="1">Murray,  D.  W.,  &amp;  O'Neill,  M.  A.  (2012).  Craft </text>
<text top="561" left="474" width="370" height="16" font="1">beer:  Penetrating  a  niche  market. <i>British  Food </i></text>
<text top="582" left="474" width="191" height="16" font="16"><i>Journal</i>, <i>114</i>(7), 899-909. </text>
<text top="620" left="474" width="77" height="16" font="1">Oleschuk, </text>
<text top="620" left="567" width="25" height="16" font="1">M. </text>
<text top="620" left="609" width="57" height="16" font="1">(2017). </text>
<text top="620" left="683" width="61" height="16" font="1">Foodies </text>
<text top="620" left="761" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="620" left="797" width="46" height="16" font="1">color: </text>
<text top="641" left="474" width="370" height="16" font="1">Authenticity  and  exoticism  in  omnivorous  food </text>
<text top="662" left="474" width="322" height="16" font="1">culture. <i>Cultural Sociology</i>, <i>11</i>(2), 217-233. </text>
<text top="700" left="474" width="366" height="16" font="1">Orth, U. R., &amp; Lopetcharat, K. (2006). Consumer-</text>
<text top="721" left="474" width="370" height="16" font="1">based brand equity versus product-attribute utility: </text>
<text top="742" left="474" width="370" height="16" font="1">a  comparative  approach  for  craft  beer. <i>Journal  of </i></text>
<text top="763" left="474" width="295" height="16" font="16"><i>Food Products Marketing</i>, <i>11</i>(4), 77-90. </text>
<text top="801" left="474" width="370" height="16" font="1">Ransome,  P.  (2005).  <i>Work,  consumption  and </i></text>
<text top="822" left="474" width="366" height="16" font="16"><i>culture:</i> affluence and social change in the twenty-</text>
<text top="843" left="474" width="208" height="16" font="1">first century. Londres, Sage. </text>
<text top="881" left="474" width="370" height="16" font="1">Rocha,  E.  (2008).  Culpa  e  prazer:  imagens  do </text>
<text top="902" left="474" width="370" height="16" font="1">consumo na cultura de massa. <i>Comunicação Mídia </i></text>
<text top="923" left="474" width="207" height="16" font="16"><i>e Consumo</i>, <i>2</i>(3), 123-138.   </text>
<text top="961" left="474" width="57" height="16" font="1">Santos, </text>
<text top="961" left="552" width="21" height="16" font="1">R. </text>
<text top="961" left="594" width="57" height="16" font="1">(2013). </text>
<text top="961" left="672" width="23" height="16" font="16"><i>As </i></text>
<text top="961" left="716" width="127" height="16" font="16"><i>microcervejarias </i></text>
<text top="982" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>catarinenses:</i><b>  </b>da  gênese  à  dinâmica  atual. </text>
<text top="1003" left="474" width="370" height="16" font="1">Dissertação  (mestrado)  -Universidade  Federal  de </text>
<text top="1023" left="474" width="370" height="16" font="1">Santa  Catarina,  Centro  de  Filosofia  e  Ciências </text>
<text top="1044" left="474" width="370" height="16" font="1">Humanas.  Programa  de  Pós-Graduação  em </text>
<text top="1065" left="474" width="253" height="16" font="1">Geografia. Florianópolis, SC, 198. </text>
<text top="1103" left="474" width="370" height="16" font="1">Sekhon, Y. K., &amp; Szmigin, I. (2011). Acculturation </text>
<text top="1125" left="474" width="283" height="16" font="1">and  identity:  Insights  from  second</text>
<text top="1123" left="757" width="86" height="18" font="1">‐generation </text>
<text top="1145" left="474" width="322" height="16" font="1">Indian  Punjabis. <i>Consumption,  Markets </i></text>
<text top="1145" left="812" width="32" height="16" font="16"><i>and </i></text>
</page>
<page number="35" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="816" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="21" height="18" font="1">35 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="252" width="394" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 19-35, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="163" height="16" font="16"><i>Culture</i>, <i>14</i>(1), 79-98. </text>
<text top="137" left="54" width="370" height="16" font="1">Sester, C., Dacremont, C., Deroy, O., &amp; Valentin, </text>
<text top="154" left="54" width="22" height="20" font="1">D. </text>
<text top="154" left="111" width="57" height="20" font="1">(2013). </text>
<text top="154" left="203" width="98" height="20" font="1">Investigating </text>
<text top="154" left="336" width="87" height="20" font="1">consumers’ </text>
<text top="178" left="54" width="370" height="16" font="1">representations of beers through a free association </text>
<text top="199" left="54" width="370" height="16" font="1">task:  A  comparison  between  packaging  and  blind </text>
<text top="220" left="54" width="370" height="16" font="1">conditions. <i>Food  Quality  and  Preference</i>, <i>28</i>(2), </text>
<text top="240" left="54" width="69" height="16" font="1">475-483. </text>
<text top="279" left="54" width="370" height="16" font="1">Thiry-Cherques,  H.  R.  (2009).  Saturação  em </text>
<text top="300" left="54" width="370" height="16" font="1">pesquisa  qualitativa:  estimativa  empírica  de </text>
<text top="321" left="54" width="342" height="16" font="1">dimensionamento. <i>Revista PMKT</i>, 3(2), 20-27. </text>
<text top="359" left="54" width="370" height="16" font="1">Totaro, P., &amp; Marinho, T. A. (2017) The duality of </text>
<text top="380" left="54" width="370" height="16" font="1">social self-categorization in consumption. <i>Journal </i></text>
<text top="401" left="54" width="161" height="16" font="16"><i>of Consumer Culture</i>. </text>
<text top="439" left="54" width="370" height="16" font="1">Vergara,  S.  C.  (2012).  <i>Métodos  de  pesquisa  em </i></text>
<text top="460" left="54" width="242" height="16" font="16"><i>administração</i>. São Paulo: Atlas. </text>
<text top="499" left="54" width="370" height="16" font="1">Viana,  M.  dos  S.  (2011).  Múltiplos  aspectos  da </text>
<text top="520" left="54" width="370" height="16" font="1">identidade  na  era  da  comunicação.  <i>Espaço </i></text>
<text top="540" left="54" width="290" height="16" font="16"><i>Acadêmico</i>. Maringá,10(118), 176-179. </text>
</page>
<page number="36" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="25" size="25" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="26" size="13" family="Times" color="#000000"/>
<image top="-6" left="40" width="815" height="124" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-36_1.jpg"/>
<image top="422" left="274" width="608" height="358" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-36_2.png"/>
<image top="422" left="14" width="253" height="254" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-36_3.png"/>
<image top="685" left="27" width="132" height="47" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-36_4.png"/>
<image top="834" left="275" width="608" height="279" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-36_5.png"/>
<image top="831" left="9" width="253" height="92" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-36_6.png"/>
<text top="60" left="753" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="760" width="10" height="18" font="1">1 </text>
<text top="79" left="128" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="250" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="112" left="447" width="7" height="30" font="11"><b> </b></text>
<text top="160" left="182" width="590" height="27" font="3"><b>Dimensionamento  de  pistas  de  pousos  e </b></text>
<text top="193" left="182" width="590" height="27" font="3"><b>decolagens  em  pequenos  aeroportos  na </b></text>
<text top="226" left="182" width="590" height="27" font="3"><b>otimização  de  investimentos  e  segurança </b></text>
<text top="259" left="182" width="158" height="27" font="3"><b>operacional </b></text>
<text top="292" left="182" width="6" height="27" font="3"><b> </b></text>
<text top="323" left="182" width="377" height="18" font="1">Mauro Caetano¹, Lívia Gabriella de Melo Sousa² </text>
<text top="345" left="182" width="5" height="18" font="1"> </text>
<text top="367" left="182" width="6" height="18" font="1">¹</text>
<text top="370" left="188" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="367" left="192" width="306" height="18" font="1">Universidade Federal de Goiás (UFG) -<a href="mailto:maurocaetano1912@gmail.com"> </a></text>
<text top="367" left="497" width="239" height="18" font="14"><a href="mailto:maurocaetano1912@gmail.com">maurocaetano1912@gmail.com</a></text>
<text top="367" left="736" width="5" height="18" font="1"><a href="mailto:maurocaetano1912@gmail.com"> </a></text>
<text top="389" left="182" width="257" height="18" font="1">² Universidade Paulista (UNIP) -<a href="mailto:liviagabriella@gmail.com"> </a></text>
<text top="389" left="439" width="197" height="18" font="14"><a href="mailto:liviagabriella@gmail.com">liviagabriella@gmail.com</a></text>
<text top="389" left="636" width="5" height="18" font="1"><a href="mailto:liviagabriella@gmail.com"> </a></text>
<text top="382" left="640" width="7" height="27" font="25"> </text>
<text top="413" left="182" width="6" height="27" font="3"><b> </b></text>
<text top="444" left="182" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="475" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="546" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="568" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="590" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="612" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="634" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="656" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="678" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="700" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="722" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="743" left="54" width="8" height="15" font="10">  </text>
<text top="762" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="780" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="798" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="817" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="835" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="853" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="871" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="890" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="743" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="762" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="780" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="798" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="817" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="835" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="853" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="871" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="909" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="930" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="951" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="972" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="992" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1013" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1034" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1054" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1075" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1096" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1116" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1137" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="909" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="930" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="930" left="690" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="517" left="11" width="5" height="18" font="1"> </text>
<text top="425" left="284" width="66" height="15" font="10">RESUMO </text>
<text top="443" left="284" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="461" left="284" width="590" height="15" font="10">Identificar  as  principais  características  de  projetos  geométricos  de  pistas  de  pousos  e </text>
<text top="480" left="284" width="590" height="15" font="10">decolagens  em  pequenos  aeroportos  torna-se  necessário  para  a  otimização  de </text>
<text top="498" left="284" width="590" height="15" font="10">investimentos  e  também  a  oferta  de  segurança  operacional.  Com  isso,  nesse  estudo  são </text>
<text top="516" left="284" width="586" height="15" font="10">identificadas as demandas para comprimento total de pista para decolagens (TORA: Take-</text>
<text top="535" left="284" width="590" height="15" font="10">off  Runway  Available),  definidas  pela  aeronave  autorizada  para  o  seu  uso,  bem  como  o </text>
<text top="553" left="284" width="590" height="15" font="10">tamanho  de  pista  disponibilizado  de  acordo  com  as  declarações  apresentadas  pelos </text>
<text top="571" left="284" width="590" height="15" font="10">aeródromos  junto  ao  órgão  regulador  brasileiro,  a  ANAC.  A  partir  da  análise  de  dados </text>
<text top="590" left="284" width="591" height="15" font="10">referentes  a  49  pequenos  aeroportos  brasileiros,  foram  calculadas  as  dimensões </text>
<text top="608" left="284" width="590" height="15" font="10">longitudinais  de  pista  realizando  as  devidas  correções  de  altitude  do  aeródromo, </text>
<text top="626" left="284" width="590" height="15" font="10">temperatura local em relação à temperatura padrão e também declividade longitudinal de </text>
<text top="645" left="284" width="590" height="15" font="10">pista. Os resultados demonstram que entre os aeroportos que possuem maiores dimensões </text>
<text top="663" left="284" width="590" height="15" font="10">longitudinais em relação as requeridas pela aeronave de projeto são os de São Gabriel da </text>
<text top="681" left="284" width="590" height="15" font="10">Cachoeira/AM (SBUA) e o aeroporto de Vilhena/RO (SBVH). Também foram analisados os </text>
<text top="700" left="284" width="590" height="15" font="10">custos adicionais aplicados à infraestrutura de pista. Com isso, melhores compatibilizações </text>
<text top="718" left="284" width="590" height="15" font="10">entre oferta e  demanda por infraestrutura aeroportuária referente às dimensões de pista </text>
<text top="736" left="284" width="590" height="15" font="10">devem ser melhor consideradas em projetos geométricos de pistas de pousos e decolagens. </text>
<text top="754" left="284" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="425" left="24" width="134" height="15" font="10">PALAVRAS-CHAVE </text>
<text top="443" left="24" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="461" left="24" width="78" height="15" font="10">Aeroporto,  </text>
<text top="480" left="24" width="154" height="15" font="10">Comprimento de pista, </text>
<text top="498" left="24" width="191" height="15" font="10">Infraestrutura aeroportuária, </text>
<text top="516" left="24" width="132" height="15" font="10">Projeto geométrico. </text>
<text top="535" left="24" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="553" left="24" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="584" left="24" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="615" left="24" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="645" left="24" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="676" left="24" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="678" left="55" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="696" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="727" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="758" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="789" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="819" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="850" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="881" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="912" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="942" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="973" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1004" left="55" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="554" left="27" width="158" height="16" font="1">Recebido 06.08.2018 </text>
<text top="575" left="27" width="138" height="16" font="1">Aceito 12.12.2018 </text>
<text top="596" left="27" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="617" left="27" width="126" height="16" font="1">ISSN 1980-4431 </text>
<text top="637" left="27" width="152" height="16" font="1">Double blind review </text>
<text top="657" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="722" left="158" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="747" left="27" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="766" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="797" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="827" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="858" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="889" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="920" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="950" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="981" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1012" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1043" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1073" left="27" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="837" left="286" width="78" height="15" font="10">ABSTRACT </text>
<text top="856" left="286" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="874" left="286" width="590" height="13" font="10">Identifying the main characteristics of geometric designs of landing runways and takeoffs at small </text>
<text top="892" left="286" width="589" height="13" font="10">airports becomes necessary for the optimization of investments as well as the offer of operational </text>
<text top="909" left="286" width="590" height="13" font="10">safety. This study identifies the demands for total runway length (TORA), defined by the aircraft </text>
<text top="926" left="286" width="590" height="13" font="10">authorized  for  its  use,  as  well  as  the  runway  size  made  available  according  to  the  declarations </text>
<text top="943" left="286" width="590" height="13" font="10">presented by aerodromes with the Brazilian regulatory agency, ANAC. From the data analysis of </text>
<text top="961" left="286" width="590" height="13" font="10">49  small  Brazilian  airports,  the  longitudinal  dimensions  of  the  runway  were  calculated  by </text>
<text top="978" left="286" width="590" height="13" font="10">performing the correct aerodrome altitude corrections, local temperature in relation to the standard </text>
<text top="995" left="286" width="590" height="13" font="10">temperature and also longitudinal runway slope. The results show that among the airports that have </text>
<text top="1012" left="286" width="590" height="13" font="10">the  largest  longitudinal  dimensions  in  relation  to  those  required  by  the  project  aircraft  are  São </text>
<text top="1031" left="286" width="447" height="13" font="10">Gabriel  da  Cachoeira  /  AM  (SBUA)  and  Vilhena  /  RO  (SBVH)  airport. </text>
<text top="1026" left="735" width="141" height="19" font="26">The additional costs </text>
<text top="1044" left="286" width="406" height="19" font="26">applied  to  the  runway  infrastructure  were  also  analyzed.</text>
<text top="1049" left="692" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="1045" left="700" width="176" height="18" font="10">Thus,  better  compatibility </text>
<text top="1063" left="286" width="589" height="18" font="10">between supply and demand for airport infrastructure regarding runway dimensions should </text>
<text top="1081" left="286" width="432" height="18" font="10">be better considered in geometric designs of runways and landings </text>
<text top="834" left="19" width="87" height="15" font="10">KEYWORDS </text>
<text top="853" left="19" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="871" left="19" width="78" height="15" font="10">Aeroporto,  </text>
<text top="889" left="19" width="153" height="15" font="10">Comprimento de pista, </text>
<text top="907" left="19" width="191" height="15" font="10">Infraestrutura aeroportuária, </text>
<text top="926" left="19" width="132" height="15" font="10">Projeto geométrico. </text>
</page>
<page number="37" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="27" size="5" family="Times" color="#ffffff"/>
	<fontspec id="28" size="7" family="Times" color="#003130"/>
	<fontspec id="29" size="5" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="30" size="5" family="Times" color="#003130"/>
	<fontspec id="31" size="7" family="Times" color="#ffffff"/>
	<fontspec id="32" size="7" family="Times" color="#ffffff"/>
	<fontspec id="33" size="5" family="Times" color="#003130"/>
	<fontspec id="34" size="4" family="Times" color="#003130"/>
<image top="155" left="475" width="57" height="8" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-37_1.png"/>
<image top="134" left="817" width="-38" height="36" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-37_2.jpg"/>
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="21" height="18" font="1">37 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="99" left="54" width="104" height="16" font="2"><b>1 Introdução </b></text>
<text top="119" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="140" left="97" width="327" height="16" font="1">Há  no  Brasil,  de  acordo  com  dados  da </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">Agência  Nacional  de  Aviação  Civil  (ANAC, </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">2017),  2421  aeródromos,  dos  quais  591  são </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">aeródromos públicos e 1830 aeródromos privados. </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">Apesar dessa quantidade significativa, apenas 129 </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">desses  possuem  operações  de  aviação  comercial </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">regular, ou seja, cerca de 5% do total. Acredita-se </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">que  parte  dessa  não  utilização  dos  aeródromos </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">brasileiros  para  a  aviação  comercial  se  deve  a </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">diferentes fatores, como baixa demanda, limitações </text>
<text top="347" left="54" width="95" height="16" font="1">operacionais </text>
<text top="347" left="169" width="35" height="16" font="1">para </text>
<text top="347" left="223" width="100" height="16" font="1">determinadas </text>
<text top="347" left="343" width="81" height="16" font="1">aeronaves, </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">limitações nas pistas de pouso e decolagens, entre </text>
<text top="388" left="54" width="48" height="16" font="1">outras </text>
<text top="388" left="121" width="141" height="16" font="1">incompatibilidades </text>
<text top="388" left="282" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="388" left="322" width="101" height="16" font="1">infraestrutura </text>
<text top="409" left="54" width="92" height="16" font="1">aeronáutica. </text>
<text top="430" left="97" width="149" height="16" font="1">Incompatibilizações </text>
<text top="430" left="273" width="21" height="16" font="1">na </text>
<text top="430" left="322" width="101" height="16" font="1">infraestrutura </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">aeronáutica podem se dar tanto em relação à falta </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">de  determinado  elemento  necessário  para  as </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">operações de transporte aéreo no aeródromo, como </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">ausência de terminal de embarque e desembarque </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">de passageiros, ou a falta de dimensões mínimas de </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">pista, quanto ao excesso na oferta de instalações e </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">estruturas  que  não  sejam  demandadas,  como </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">dimensões  de  pistas  de  pousos  e  decolagens </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">maiores  do  que  as  propriamente  utilizadas, </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">ocasionando na má utilização do espaço físico e de </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">recursos investidos na pavimentação, por exemplo. </text>
<text top="678" left="97" width="327" height="16" font="1">Diferentes  documentos,  como  o  Anexo  14, </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">da  International  Civil  Aviation  Organization </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">(ICAO,  1999),  o  Regulamento  Brasileiro  de </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">Aviação  Civil  -  RBAC  nº  154  (ANAC,  2012), </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">Young  e  Wells  (2011),  entre  outros,  propõem </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">critérios  para  o  dimensionamento  de  pistas  de </text>
<text top="802" left="54" width="48" height="16" font="1">pouso </text>
<text top="802" left="122" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="802" left="154" width="89" height="16" font="1">decolagens. </text>
<text top="802" left="263" width="84" height="16" font="1">Entretanto, </text>
<text top="802" left="367" width="57" height="16" font="1">nota-se </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">comumente  que  tais  documentos  tratam  das </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">condições mínimas para o dimensionamento, como </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">comprimento e largura mínimos de pista, distâncias </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">mínimas  de  separação  entre  pistas,  sinalização, </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">áreas  de  segurança,  bem  como  demais  elementos </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">mínimos  necessários  para  as  operações  de </text>
<text top="947" left="54" width="249" height="16" font="1">determinada aeronave de projeto.  </text>
<text top="968" left="97" width="327" height="16" font="1">Com isso, tais dimensões mínimas, como no </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">caso das pistas de pousos de decolagens, além de </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">serem atendidas, muitas vezes são sobre majoradas </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">em  aeródromos,  acarretando  na  construção  de </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">estruturas  subutilizadas  e  desperdício  de  recursos </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">investidos.  A  Figura  1  apresenta  a  representação </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">das  principais  dimensões  de  pista  associadas  às </text>
<text top="1112" left="54" width="352" height="16" font="1">operações de pousos e decolagens de aeronaves. </text>
<text top="1133" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="98" left="474" width="369" height="13" font="17"><b>Figura  1.</b>  Principais  dimensões  para  a  pista  de  pousos  e </text>
<text top="115" left="474" width="66" height="13" font="10">decolagens</text>
<text top="113" left="540" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="314" left="842" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="330" left="474" width="161" height="13" font="10">Fonte: Dados da pesquisa. </text>
<text top="347" left="474" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="365" left="516" width="327" height="16" font="1">De acordo com a Figura 1, apresentada sem </text>
<text top="386" left="474" width="370" height="16" font="1">escala, para a execução de procedimentos de pouso </text>
<text top="407" left="474" width="370" height="16" font="1">ou  decolagens,  há  uma  extensão  máxima  para  o </text>
<text top="427" left="474" width="370" height="16" font="1">comprimento de pista (L) disponível para a corrida </text>
<text top="448" left="474" width="370" height="16" font="1">das  aeronaves  durante  a  decolagem,  identificada </text>
<text top="469" left="474" width="370" height="16" font="1">como TORA (Take Off Runway Available). Essa </text>
<text top="489" left="474" width="370" height="16" font="1">mesma  distância  também  é  considerada  para  fins </text>
<text top="510" left="474" width="370" height="16" font="1">de procedimento de aterrissagem, a LDA (Landing </text>
<text top="531" left="474" width="370" height="16" font="1">Distance Available). Somada à LDA, uma zona de </text>
<text top="552" left="474" width="370" height="16" font="1">parada  da  aeronave  (Stopway)  se  constitui  na </text>
<text top="572" left="474" width="370" height="16" font="1">ASDA  (Accelerate  and  Stop  Distance  Available) </text>
<text top="593" left="474" width="370" height="16" font="1">que,  por  sua  vez,  somada  à  uma  área  livre  de </text>
<text top="614" left="474" width="370" height="16" font="1">obstáculos  ou  zona  desimpedida  (Clearway), </text>
<text top="634" left="474" width="370" height="16" font="1">constituem-se  na  distância  total  de  decolagem </text>
<text top="655" left="474" width="370" height="16" font="1">TODA (Take Off Distance Available). Em relação </text>
<text top="676" left="474" width="370" height="16" font="1">à largura da pista (T) e ao acostamento da pista de </text>
<text top="696" left="474" width="370" height="16" font="1">pousos  e  decolagens,  há  também  dimensões </text>
<text top="717" left="474" width="228" height="16" font="1">mínimas a serem consideradas. </text>
<text top="738" left="516" width="17" height="16" font="1">A </text>
<text top="738" left="551" width="71" height="16" font="1">definição </text>
<text top="738" left="639" width="51" height="16" font="1">dessas </text>
<text top="738" left="707" width="75" height="16" font="1">distâncias </text>
<text top="738" left="800" width="43" height="16" font="1">passa </text>
<text top="759" left="474" width="127" height="16" font="1">obrigatoriamente </text>
<text top="759" left="625" width="42" height="16" font="1">pelas </text>
<text top="759" left="691" width="106" height="16" font="1">características </text>
<text top="759" left="822" width="22" height="16" font="1">de </text>
<text top="779" left="474" width="370" height="16" font="1">desempenho da aeronave de projeto considerada na </text>
<text top="800" left="474" width="370" height="16" font="1">construção  dessa  pista,  o  que  deve  atender  às </text>
<text top="821" left="474" width="370" height="16" font="1">regulamentações mínimas que possam atender aos </text>
<text top="841" left="474" width="370" height="16" font="1">critérios de segurança operacional. Entretanto, tais </text>
<text top="862" left="474" width="370" height="16" font="1">regulamentos  não  estabelecem  as  dimensões </text>
<text top="883" left="474" width="370" height="16" font="1">máximas  para  o  caso  de  otimização  do </text>
<text top="903" left="474" width="370" height="16" font="1">investimento de modo a não tornar obsoletas partes </text>
<text top="924" left="474" width="243" height="16" font="1">dessa estrutura em um aeroporto. </text>
<text top="945" left="516" width="327" height="16" font="1">Nesse estudo, os aeródromos analisados são </text>
<text top="966" left="474" width="370" height="16" font="1">considerados  como  toda  área  destinada  a  pouso, </text>
<text top="986" left="474" width="370" height="16" font="1">decolagem  e  movimentação  de  aeronaves.  Já  um </text>
<text top="1007" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroporto  refere-se  a  um  aeródromo,  público  ou </text>
<text top="1028" left="474" width="370" height="16" font="1">privado, dotado de instalações e facilidades para o </text>
<text top="1048" left="474" width="370" height="16" font="1">apoio  de  operações  de  aeronaves,  embarque  e </text>
<text top="1069" left="474" width="370" height="16" font="1">desembarque de pessoas e cargas (BRASIL, 1986). </text>
<text top="1090" left="474" width="370" height="16" font="1">O foco dado nesse estudo na análise dos aeroportos </text>
<text top="1111" left="474" width="370" height="16" font="1">refere-a ao projeto geométrico das pistas de pouso </text>
<text top="1131" left="474" width="370" height="16" font="1">e  decalagens  de  aeronaves,  em  pavimento  com </text>
<text top="1152" left="474" width="370" height="16" font="1">superfície  de  asfalto  (flexível)  de  pequenos </text>
<text top="193" left="790" width="31" height="7" font="27">Clearway</text>
<text top="136" left="604" width="83" height="8" font="28">Sentido da operação</text>
<text top="193" left="753" width="27" height="7" font="29">Stopway</text>
<text top="185" left="634" width="100" height="7" font="27">Pista de pousos e decolagens</text>
<text top="222" left="753" width="30" height="7" font="30">Zona de </text>
<text top="231" left="755" width="23" height="7" font="30">parada</text>
<text top="222" left="801" width="19" height="7" font="30">Zona </text>
<text top="231" left="788" width="43" height="7" font="30">desimpedida</text>
<text top="228" left="646" width="28" height="7" font="30">Área de </text>
<text top="237" left="650" width="19" height="7" font="30">toque</text>
<text top="184" left="576" width="0" height="8" font="31">09</text>
<text top="198" left="669" width="32" height="8" font="32">Runway</text>
<text top="231" left="553" width="34" height="7" font="30">Cabeceira</text>
<text top="240" left="558" width="25" height="7" font="30">(faixas)</text>
<text top="225" left="595" width="42" height="7" font="30">Designação </text>
<text top="234" left="596" width="38" height="7" font="30">do número </text>
<text top="243" left="601" width="26" height="7" font="30">da pista</text>
<text top="268" left="590" width="119" height="7" font="30">TORA (Take Off Runway Available) </text>
<text top="300" left="588" width="157" height="7" font="30">ASDA (Acelerate and Stop Distance Available) </text>
<text top="222" left="495" width="46" height="7" font="30">Área anterior </text>
<text top="231" left="498" width="39" height="7" font="30">à cabeceira</text>
<text top="314" left="632" width="121" height="7" font="30">TODA (Take Off Distance Available) </text>
<text top="278" left="590" width="114" height="7" font="30">LDA (Landing Distance Available) </text>
<text top="259" left="603" width="93" height="7" font="33"><b>L </b>(<b>Comprimento de pista</b>) </text>
<text top="265" left="507" width="5" height="7" font="33"><b>T</b></text>
<text top="274" left="488" width="43" height="7" font="30">(<b>Largura da </b></text>
<text top="283" left="499" width="22" height="7" font="33"><b>pista</b>) </text>
<text top="173" left="699" width="35" height="6" font="34">Acostamento</text>
</page>
<page number="38" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="22" height="18" font="1">38 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">aeroportos,  considerando  a  melhor  geometria </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">possível diante das reais necessidades operacionais </text>
<text top="140" left="54" width="227" height="16" font="1">e otimização de investimentos. </text>
<text top="160" left="97" width="327" height="16" font="1">Sendo  assim,  o  presente  estudo  possui  o </text>
<text top="181" left="54" width="73" height="16" font="1">propósito </text>
<text top="181" left="143" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="181" left="182" width="60" height="16" font="1">analisar </text>
<text top="181" left="259" width="75" height="16" font="1">diferentes </text>
<text top="181" left="351" width="73" height="16" font="1">pequenos </text>
<text top="202" left="54" width="80" height="16" font="1">aeroportos </text>
<text top="202" left="158" width="84" height="16" font="1">brasileiros, </text>
<text top="202" left="265" width="99" height="16" font="1">correlacionar </text>
<text top="202" left="388" width="36" height="16" font="1">suas </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">dimensões  com  seu  uso  propriamente  dito  e </text>
<text top="243" left="54" width="150" height="16" font="1">identificar  índices </text>
<text top="243" left="220" width="204" height="16" font="1">de  subutilização  desses </text>
<text top="264" left="54" width="80" height="16" font="1">aeroportos </text>
<text top="264" left="159" width="12" height="16" font="1">a </text>
<text top="264" left="195" width="44" height="16" font="1">partir </text>
<text top="264" left="263" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="264" left="309" width="69" height="16" font="1">variáveis </text>
<text top="264" left="402" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="285" left="54" width="132" height="16" font="1">dimensionamento </text>
<text top="285" left="203" width="22" height="16" font="1">de </text>
<text top="285" left="241" width="46" height="16" font="1">pistas </text>
<text top="285" left="303" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="285" left="340" width="55" height="16" font="1">pousos </text>
<text top="285" left="411" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="305" left="54" width="89" height="16" font="1">decolagens. </text>
<text top="326" left="97" width="327" height="16" font="1">Esse estudo justifica-se pelas suas possíveis </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">contribuições  teóricas  para  estudos  sobre  o  tema, </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">pois complementa estudos como os de Mello et al. </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">(2016), que trata dos custos associados às obras de </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">pavimentação  rodoviária,  bem  como  Giustozzi, </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">Toraldo  e  Emanuele  (2012),  que  apresentam </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">possibilidade  de  reduções  de  impactos  coma </text>
<text top="471" left="54" width="306" height="16" font="1">reciclagem de pavimentos aeroportuários. </text>
<text top="492" left="97" width="327" height="16" font="1">Além disso, esse estudo justifica-se pelo seu </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">possível  impacto  e  contribuições,  tanto  diante  da </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">quantidade  significativa  de  aeródromos  no  país </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">quanto  pela  limitação  de  recursos  destinados  às </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">obras  de  infraestrutura  aeroportuária,  pois </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">considera  a  otimização  de  investimentos  a  partir </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">das  reais  necessidades  dos  aeroportos  planejados </text>
<text top="637" left="54" width="346" height="16" font="1">de modo a otimizar os investimentos realizados.</text>
<text top="638" left="401" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="657" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="678" left="54" width="198" height="16" font="2"><b>2 Robustez Metodológica </b></text>
<text top="699" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="719" left="97" width="327" height="16" font="1">Para a realização desse estudo foi utilizada a </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">pesquisa  documental  sobre  as  determinações </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">regulamentares  para  projeto  geométrico  de </text>
<text top="781" left="54" width="94" height="16" font="1">aeródromos, </text>
<text top="781" left="171" width="35" height="16" font="1">bem </text>
<text top="781" left="229" width="45" height="16" font="1">como </text>
<text top="781" left="296" width="35" height="16" font="1">suas </text>
<text top="781" left="354" width="69" height="16" font="1">variáveis </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">consideradas,  como  envergadura  da  aeronave  de </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">projeto,  nesse  estudo  considerada  como  aeronave </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">de  projeto  (AP)  do  aeroporto,  bitola  do  trem  de </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">pouso,  máximo  peso  de  decolagem  (MTOW)  e </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">máximo  peso  de  pouso  (MLW).  Tais  dimensões </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">são  então  tomadas  como  referência  na  análise  de </text>
<text top="926" left="54" width="366" height="16" font="1">conformidade de diferentes aeroportos brasileiros. </text>
<text top="947" left="97" width="327" height="16" font="1">A  análise  de  aeroportos  brasileiros  foi </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">realizada  a  partir  de  dados  coletados  junto  aos </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">órgãos  do  setor,  como  ANAC,  Infraero,  DAESP </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">(Departamento  Aeroviário  do  Estado  de  São </text>
<text top="1030" left="54" width="375" height="16" font="1">Paulo), concessionárias de aeroportos, entre outros.  </text>
<text top="1050" left="97" width="327" height="16" font="1">A operacionalização do estudo foi realizada </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">em  dois  momentos  distintos,  o  primeiro </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">relacionado  à  seleção  e  coleta  de  dados,  e  o </text>
<text top="1112" left="54" width="301" height="16" font="1">segundo relacionado à análise dos dados. </text>
<text top="1133" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1154" left="54" width="228" height="16" font="1">2.1 Seleção e Coleta de Dados  </text>
<text top="98" left="516" width="327" height="16" font="1">A seleção dos dados para o estudo passou por </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">diferentes  etapas  consideradas  necessárias  para  o </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">delineamento do estudo, o que também representa </text>
<text top="160" left="474" width="316" height="16" font="1">significativas contribuições metodológicas. </text>
<text top="181" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="202" left="474" width="340" height="16" font="16"><i>2.1.1 Identificação dos Aeroportos Analisados </i></text>
<text top="222" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="243" left="516" width="327" height="16" font="1"> Por  se  tratar  de  um  estudo  voltado  para  a </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">aviação  comercial  em  pequenos  aeroportos </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">brasileiros,  o  estudo  se  restringe  inicialmente  à </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">análise dos 591 aeródromos públicos, de um total </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">de 2421 aeródromos homologados e registrados no </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">país  pela  ANAC  (2017b)  na  sua  relação  mais </text>
<text top="367" left="474" width="255" height="16" font="1">recente no momento desse estudo.  </text>
<text top="388" left="516" width="327" height="16" font="1">Como  há  entre  os  aeródromos  públicos </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">vários grandes aeroportos, houve a necessidade de </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">definição  de  um  parâmetro  para  segmentar  os </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">pequenos  aeroportos.  Para  tanto,  foi  utilizada  a </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">metodologia  proposta  pela  Federal  Aviation </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">Administration  (FAA,  2017),  que  classifica  os </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroportos com mais de 10.000 embarques anuais </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">conforme  critérios  apresentados  na  Tabela  1  em </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">relação  ao  total  de  passageiros  embarcados  nos </text>
<text top="574" left="474" width="141" height="16" font="1">aeroportos do país. </text>
<text top="595" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="615" left="474" width="340" height="13" font="17"><b>Tabela 1. </b>Classificação de aeroportos adotada no estudo</text>
<text top="613" left="814" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="634" left="492" width="91" height="13" font="17"><b>Percentual de </b></text>
<text top="651" left="500" width="77" height="13" font="17"><b>passageiros </b></text>
<text top="668" left="515" width="45" height="13" font="17"><b>anuais </b></text>
<text top="685" left="497" width="81" height="13" font="17"><b>embarcados </b></text>
<text top="634" left="634" width="57" height="13" font="17"><b>Total de </b></text>
<text top="651" left="624" width="77" height="13" font="17"><b>passageiros </b></text>
<text top="668" left="640" width="45" height="13" font="17"><b>anuais </b></text>
<text top="685" left="622" width="81" height="13" font="17"><b>embarcados </b></text>
<text top="659" left="739" width="87" height="13" font="17"><b>Classificação </b></text>
<text top="712" left="501" width="75" height="13" font="10">1% ou mais </text>
<text top="703" left="632" width="61" height="13" font="10">Acima de </text>
<text top="720" left="636" width="53" height="13" font="10">480.814 </text>
<text top="712" left="759" width="48" height="13" font="10">Grande </text>
<text top="738" left="489" width="99" height="13" font="10">Até 1% e acima </text>
<text top="755" left="508" width="60" height="13" font="10">de 0,25% </text>
<text top="738" left="618" width="88" height="13" font="10">Até 480.814 e </text>
<text top="755" left="607" width="110" height="13" font="10">acima de 120.204 </text>
<text top="747" left="761" width="43" height="13" font="10">Médio </text>
<text top="774" left="502" width="71" height="13" font="17"><b>Até 0,25% </b></text>
<text top="774" left="623" width="79" height="13" font="17"><b>Até 120.204 </b></text>
<text top="774" left="753" width="59" height="13" font="17"><b>Pequeno </b></text>
<text top="791" left="474" width="300" height="13" font="10">Fonte: ANAC (2017) e adaptado de FAA (2017). </text>
<text top="809" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="830" left="516" width="327" height="16" font="1">Conforme dados da Tabela 1, foi considerada </text>
<text top="851" left="474" width="12" height="16" font="1">a </text>
<text top="851" left="502" width="83" height="16" font="1">quantidade </text>
<text top="851" left="602" width="36" height="16" font="1">total </text>
<text top="851" left="655" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="851" left="693" width="87" height="16" font="1">passageiros </text>
<text top="851" left="797" width="47" height="16" font="1">pagos </text>
<text top="871" left="474" width="370" height="16" font="1">transportados em 2016 nos aeroportos brasileiros, </text>
<text top="892" left="474" width="370" height="16" font="1">equivalente  a  96.162.660  passageiros  (ANAC, </text>
<text top="913" left="474" width="370" height="16" font="1">2017), ou seja, 48.081.330 embarques anuais, e os </text>
<text top="933" left="474" width="370" height="16" font="1">respectivos  percentuais  para  a  classificação  dos </text>
<text top="954" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroportos,  sendo  considerados  pequenos  os </text>
<text top="975" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroportos brasileiros com até 120.204 embarques </text>
<text top="995" left="474" width="293" height="16" font="1">anuais, ou 240.406 movimentos anuais.  </text>
<text top="1016" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1037" left="474" width="370" height="16" font="16"><i>2.1.2  Identificação  da  População  e  Amostra  do </i></text>
<text top="1058" left="474" width="59" height="16" font="16"><i>Estudo  </i></text>
<text top="1078" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1099" left="516" width="327" height="16" font="1">Como  esse  estudo  refere-se  aos  pequenos </text>
<text top="1120" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroportos  utilizados  no  transporte  aéreo  de </text>
<text top="1140" left="474" width="370" height="16" font="1">passageiros,  foi  adotada  como  referência  a </text>
</page>
<page number="39" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="35" size="10" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">39 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">quantidade  de  passageiros  embarcados  por </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">aeroporto  no  mercado  doméstico  (ANAC,  2016). </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">Com isso, foi identificada a quantidade total de 56 </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">aeroportos  que  se  enquadram  na  classificação  de </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">pequenos aeroportos, ou seja, cerca de 50% do total </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">de 124 aeroportos utilizados no transporte aéreo de </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">passageiros  no  Brasil  e  que  estão  homologados </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">pela  ANAC  (2017d).  Como  a  grande  totalidade </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">desses aeroportos possui suas pistas pavimentadas </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">em  asfalto,  esse  tipo  de  superfície  foi  definida </text>
<text top="305" left="54" width="178" height="16" font="1">como o foco do estudo.  </text>
<text top="326" left="97" width="327" height="16" font="1">No caso do aeroporto de Pelotas/RS (SBPK), </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">que possui duas pistas identificadas junto à ANAC, </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">foi considerada somente a pista principal de pousos </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">e  decolagens.  Já  nos  casos  do  aeroporto  de  Santa </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">Maria/RS  (SBSM)  e  de  Humaitá/AM  (SWHT), </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">ambos  foram  excluídos  da  análise  por  possuírem </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">pistas  com  superfície  de  concreto  e  terra, </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">respectivamente,  sendo  nesse  estudo  analisados </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">somente os  aeroportos  com  superfície em  asfalto. </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">Também  foram  excluídos  os  aeroportos  de </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">Conceição do Araguaia/PA (SBAA), Carolina/MA </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">(SBCI),  Ourilândia  do  Norte/PA  (SDOW), </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">Redenção/PA  (SNDC),  Borba/AM  (SWBR), </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">Maués/AM  (SWMW)  e  Boca  do  Acre/AM </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">(SWNK)  por  não  apresentarem  suas  aeronaves </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">críticas declaradas junto à ANAC. Com isso, o total </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">de aeroportos selecionados e que se enquadra nas </text>
<text top="678" left="54" width="369" height="16" font="1">categorias estabelecidas refere-se a 56 aeroportos.  </text>
<text top="699" left="97" width="327" height="16" font="1">Após  esse  filtro,  foram  então  analisados  os </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">voos vigentes autorizados no HOTRAN – Horário </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">de  Transporte  (2017),  sendo  desconsiderados  os </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">seguintes  aeroportos  por  não  possuírem  voos </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">vigentes  autorizados  no momento  dessa pesquisa: </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">Almeirim/PA (SBMD), Forquilhinha/SC (SBCM), </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">Macaé/RJ (SBME), Manicoré/AM (SBMY), Patos </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">de  Minas/MG  (SNPD),  São  José  dos  Campos/SP </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">(SBSJ),  Tucuruí/PA  (SBTU).  No  caso  de  SBSJ, </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">mesmo  que  aeronaves  de  grande  porte  utilizem  o </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">aeroporto, não havia no momento da pesquisa voos </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">comerciais  regulares  autorizados  vigentes.  Com </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">isso,  no  total  foram  analisados  49  diferentes </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">aeroportos,  ou  seja,  88%  dos  aeroportos  universo </text>
<text top="988" left="54" width="21" height="16" font="1">da </text>
<text top="988" left="108" width="71" height="16" font="1">pesquisa, </text>
<text top="988" left="211" width="73" height="16" font="1">conforme </text>
<text top="988" left="317" width="106" height="16" font="1">características </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">disponibilizadas  no  Quadro  1  referente  às </text>
<text top="1030" left="54" width="75" height="16" font="1">principais </text>
<text top="1030" left="156" width="106" height="16" font="1">características </text>
<text top="1030" left="288" width="30" height="16" font="1">dos </text>
<text top="1030" left="344" width="80" height="16" font="1">aeroportos </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">analisados,  apresentada  em  ordem  alfabética  dos </text>
<text top="1071" left="54" width="224" height="16" font="1">códigos ICAO dos aeroportos. </text>
<text top="1092" left="97" width="327" height="16" font="1">Cabe  ressaltar  que  esse  percentual  de </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">pequenos  aeroportos  não  se  apresenta  maior  em </text>
<text top="1133" left="54" width="370" height="16" font="1">função  de  que  cerca  de  30%  de  toda  a </text>
<text top="1154" left="54" width="370" height="16" font="1">movimentação  doméstica  de  passageiros  no  país </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">concentra-se  em  três  grandes  aeroportos,  no </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">Aeroporto  Internacional  de  São  Paulo-Guarulhos </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">(SBGR),  Aeroporto  de  São  Paulo-Congonhas </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">(SBSP)  e  no  Aeroporto  Internacional  de  Brasília </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">(SBBR),  com  12,8%,  9,7%  e  9,6%  do  total  de </text>
<text top="202" left="474" width="87" height="16" font="1">passageiros </text>
<text top="202" left="588" width="106" height="16" font="1">transportados, </text>
<text top="202" left="722" width="121" height="16" font="1">respectivamente </text>
<text top="222" left="474" width="117" height="16" font="1">(ANAC, 2016). </text>
<text top="243" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="264" left="474" width="306" height="16" font="16"><i>2.1.3 Dimensões Consideradas no Estudo </i></text>
<text top="285" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="305" left="516" width="327" height="16" font="1">As dimensões físicas consideradas no estudo </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">referem-se à largura de pista T e ao comprimento </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">de pista L (LDA e TORA), incluindo as dimensões </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">de acostamento nos casos para os quais a aeronave </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">crítica demande tal estrutura, sendo considerada a </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">largura total de 60m para aeronaves classe D, sendo </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">45m  de  largura  de  pista  somados  aos  7,5m  de </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">acostamento  em  cada  lado  da  pista,  e  também  de </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">75m para aeronaves classe F, sendo 60m de largura </text>
<text top="492" left="474" width="366" height="16" font="1">de pista somados aos 7,5m em cada lado da pista.  </text>
<text top="512" left="516" width="327" height="16" font="1">Para a identificação do comprimento de pista </text>
<text top="533" left="474" width="58" height="16" font="1">real  (L</text>
<text top="538" left="531" width="18" height="11" font="23">real</text>
<text top="533" left="549" width="294" height="16" font="1">)  necessário  e  calculado  para  cada </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroporto,  foram  considerados  o  aeródromo  de </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">referência, ou simplesmente comprimento de pista </text>
<text top="595" left="474" width="128" height="16" font="1">de  referência  (L</text>
<text top="601" left="602" width="13" height="11" font="23">ref</text>
<text top="595" left="615" width="228" height="16" font="1">)  da  aeronave  de  projeto,  a </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">altitude (a) e a média das temperaturas máximas (t) </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">do aeródromo nos meses mais quentes, bem como </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">a  declividade  longitudinal  (dl)  da  pista.  A </text>
<text top="678" left="474" width="142" height="16" font="1">identificação  do  L</text>
<text top="683" left="615" width="18" height="11" font="23">real</text>
<text top="678" left="633" width="210" height="16" font="1">  foi  realizada  a  partir  das </text>
<text top="699" left="474" width="260" height="16" font="1">devidas correções de temperatura (C</text>
<text top="704" left="734" width="3" height="11" font="23">t</text>
<text top="699" left="737" width="90" height="16" font="1">), altitude (C</text>
<text top="704" left="828" width="5" height="11" font="23">a</text>
<text top="699" left="833" width="10" height="16" font="1">) </text>
<text top="719" left="474" width="214" height="16" font="1">e declividade longitudinal  (C</text>
<text top="725" left="688" width="9" height="11" font="23">dl</text>
<text top="719" left="697" width="146" height="16" font="1">)  do aeródromo  em </text>
<text top="740" left="474" width="94" height="16" font="1">relação  ao  L</text>
<text top="745" left="567" width="13" height="11" font="23">ref</text>
<text top="740" left="580" width="263" height="16" font="1">,  identificados  junto  aos  ábacos  de </text>
<text top="761" left="474" width="111" height="16" font="1">cada aeronave. </text>
<text top="781" left="516" width="35" height="16" font="1">O  L</text>
<text top="787" left="551" width="13" height="11" font="23">ref</text>
<text top="781" left="564" width="279" height="16" font="1">  é  considerado  de  acordo  com  as </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">características de desempenho da aeronave, sendo </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">definido a partir das especificações do fabricante. </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">As condições consideradas nesse estudo, antes da </text>
<text top="864" left="474" width="295" height="16" font="1">correção,  para  a  identificação  do  L</text>
<text top="870" left="769" width="13" height="11" font="23">ref</text>
<text top="864" left="782" width="61" height="16" font="1">  foram </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">MTOW,  temperatura  padrão,  nível  do  mar  como </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">altitude,  zero  vento  e  zero  gradiente  de  pista.  A </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">Tabela  2  apresenta  a  classificação  de  aeronaves </text>
<text top="947" left="474" width="370" height="16" font="1">para  fins  de  identificação  dos  aeródromos  de </text>
<text top="968" left="474" width="180" height="16" font="1">referência considerados. </text>
<text top="988" left="516" width="278" height="16" font="1">As correções para a identificação do L</text>
<text top="994" left="794" width="18" height="11" font="23">real</text>
<text top="988" left="812" width="31" height="16" font="1"> em </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">cada  um  dos  aeroportos  analisados  foram </text>
<text top="1030" left="474" width="332" height="16" font="1">realizadas a partir da aplicação da Equação 1. </text>
<text top="1050" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1071" left="516" width="11" height="16" font="21"><i><b>L</b></i></text>
<text top="1077" left="527" width="19" height="11" font="35"><i><b>real</b></i></text>
<text top="1071" left="546" width="30" height="16" font="21"><i><b> = L</b></i></text>
<text top="1077" left="577" width="14" height="11" font="35"><i><b>ref</b></i></text>
<text top="1071" left="591" width="26" height="16" font="21"><i><b> . C</b></i></text>
<text top="1077" left="616" width="3" height="11" font="35"><i><b>t</b></i></text>
<text top="1071" left="620" width="25" height="16" font="21"><i><b> . C</b></i></text>
<text top="1077" left="645" width="6" height="11" font="35"><i><b>a</b></i></text>
<text top="1071" left="651" width="25" height="16" font="21"><i><b> . C</b></i></text>
<text top="1077" left="677" width="16" height="11" font="35"><i><b>dl</b></i>  </text>
<text top="1077" left="744" width="3" height="11" font="23"> </text>
<text top="1071" left="798" width="26" height="16" font="1">(1) </text>
<text top="1092" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1112" left="516" width="327" height="16" font="1">De acordo com a Equação 1, as correções a </text>
<text top="1133" left="474" width="177" height="16" font="1">partir da temperatura (C</text>
<text top="1139" left="651" width="3" height="11" font="23">t</text>
<text top="1133" left="655" width="189" height="16" font="1">) é realizada de tal modo </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">que seja necessário 1% a mais de pista para cada 1 </text>
</page>
<page number="40" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="36" size="7" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="813" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="820" width="24" height="18" font="1">40 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">ºC  acima  da  temperatura  padrão  na  altitude  do </text>
<text top="119" left="54" width="232" height="16" font="1">aeródromo, conforme Tabela 3. </text>
<text top="140" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="98" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="119" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="140" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="160" left="54" width="408" height="13" font="17"><b>Tabela 2. </b>Classificação de aeronaves para aeródromo de referência </text>
<text top="189" left="88" width="50" height="13" font="17"><b>Código </b></text>
<text top="206" left="80" width="65" height="13" font="17"><b>numérico </b></text>
<text top="189" left="193" width="68" height="13" font="17"><b>Código de </b></text>
<text top="206" left="210" width="34" height="13" font="17"><b>letra </b></text>
<text top="197" left="307" width="115" height="13" font="17"><b>Envergadura (m) </b></text>
<text top="180" left="454" width="157" height="13" font="17"><b>Distância entre as rodas </b></text>
<text top="197" left="466" width="131" height="13" font="17"><b>externas do trem de </b></text>
<text top="214" left="467" width="130" height="13" font="17"><b>pouso principal (m) </b></text>
<text top="189" left="618" width="174" height="13" font="17"><b>Aeródromo de referência - </b></text>
<text top="205" left="685" width="9" height="13" font="10">L</text>
<text top="210" left="694" width="11" height="9" font="36">ref</text>
<text top="205" left="704" width="30" height="13" font="17"><b> (m) </b></text>
<text top="234" left="108" width="11" height="13" font="10">1 </text>
<text top="234" left="220" width="15" height="13" font="10">A </text>
<text top="234" left="333" width="63" height="13" font="10">Até 14,99 </text>
<text top="234" left="491" width="82" height="13" font="10">Inferior a 4,5 </text>
<text top="234" left="662" width="86" height="13" font="10">Inferior a 800 </text>
<text top="254" left="108" width="11" height="13" font="10">2 </text>
<text top="254" left="220" width="14" height="13" font="10">B </text>
<text top="254" left="313" width="103" height="13" font="10">Entre 15 e 23,99 </text>
<text top="254" left="483" width="99" height="13" font="10">Entre 4,5 e 5,99 </text>
<text top="254" left="652" width="107" height="13" font="10">Entre 800 e 1199 </text>
<text top="274" left="108" width="11" height="13" font="10">3 </text>
<text top="274" left="220" width="14" height="13" font="10">C </text>
<text top="274" left="313" width="103" height="13" font="10">Entre 24 e 35,99 </text>
<text top="274" left="488" width="88" height="13" font="10">Entre 6 e 8,99 </text>
<text top="274" left="648" width="114" height="13" font="10">Entre 1200 e 1799 </text>
<text top="313" left="108" width="11" height="13" font="10">4 </text>
<text top="293" left="220" width="15" height="13" font="10">D </text>
<text top="293" left="313" width="103" height="13" font="10">Entre 36 e 51,99 </text>
<text top="293" left="492" width="80" height="13" font="10">De 9 a 13,99 </text>
<text top="313" left="654" width="103" height="13" font="10">A partir de 1800 </text>
<text top="313" left="221" width="13" height="13" font="10">E </text>
<text top="313" left="313" width="103" height="13" font="10">Entre 52 e 64,99 </text>
<text top="313" left="492" width="80" height="13" font="10">De 9 a 13,99 </text>
<text top="333" left="221" width="12" height="13" font="10">F </text>
<text top="333" left="313" width="103" height="13" font="10">Entre 65 e 79,99 </text>
<text top="333" left="498" width="69" height="13" font="10">De 14 a 16 </text>
<text top="352" left="54" width="160" height="13" font="10">Fonte: RBAC 154 (2012). </text>
<text top="370" left="97" width="16" height="16" font="1">   </text>
<text top="391" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="411" left="54" width="335" height="13" font="17"><b>Tabela 3. </b>Temperatura padrão em relação à altitude do </text>
<text top="428" left="54" width="69" height="13" font="10">aeródromo<b> </b></text>
<text top="459" left="64" width="82" height="13" font="17"><b>Altitude (m)</b> </text>
<text top="450" left="173" width="89" height="13" font="17"><b>Temperatura </b></text>
<text top="468" left="196" width="50" height="13" font="17"><b>Padrão</b> </text>
<text top="493" left="100" width="11" height="13" font="10">0 </text>
<text top="493" left="199" width="37" height="13" font="10">15 ºC </text>
<text top="519" left="93" width="26" height="13" font="10">300 </text>
<text top="519" left="199" width="37" height="13" font="10">13 ºC </text>
<text top="546" left="93" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="546" left="199" width="37" height="13" font="10">11 ºC </text>
<text top="572" left="93" width="26" height="13" font="10">900 </text>
<text top="572" left="203" width="30" height="13" font="10">9 ºC </text>
<text top="594" left="54" width="161" height="13" font="10">Fonte: RBAC 154 (2012). </text>
<text top="612" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="632" left="97" width="327" height="16" font="1">A  partir  da  Tabela  3,  pode-se  inferir  que  a </text>
<text top="653" left="54" width="370" height="16" font="1">temperatura  padrão  do  aeródromo  em  função  da </text>
<text top="674" left="54" width="370" height="16" font="1">altitude equivale ao decréscimo próximo de 2 ºC na </text>
<text top="694" left="54" width="370" height="16" font="1">temperatura padrão a cada 300 m de acréscimo na </text>
<text top="715" left="54" width="370" height="16" font="1">altitude.  Com  isso,  foi  possível  desenvolver  os </text>
<text top="736" left="54" width="370" height="16" font="1">cálculos  de  modo  que  haja  uma  relação  direta  e </text>
<text top="757" left="54" width="370" height="16" font="1">inversamente  proporcional  entre  essas  duas </text>
<text top="777" left="54" width="370" height="16" font="1">variáveis,  conforme  proposta  desenvolvida  na </text>
<text top="798" left="54" width="370" height="16" font="1">Equação  2  para  a  identificação  da  temperatura </text>
<text top="819" left="54" width="370" height="16" font="1">padrão (tp) em função da altitude (a) do aeródromo </text>
<text top="839" left="54" width="370" height="16" font="1">em  questão  para  fins  de  correção  a  partir  da </text>
<text top="860" left="54" width="108" height="16" font="1">temperatura (C</text>
<text top="866" left="162" width="3" height="11" font="23">t</text>
<text top="860" left="166" width="15" height="16" font="1">). </text>
<text top="881" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="901" left="97" width="185" height="16" font="21"><i><b>f (tp) = (13500 – 6.a).900</b></i></text>
<text top="900" left="281" width="10" height="11" font="35"><i><b>-1</b></i></text>
<text top="901" left="291" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="901" left="324" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="901" left="378" width="30" height="16" font="1">(2)  </text>
<text top="922" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="943" left="97" width="327" height="16" font="1">Identificada  a  temperatura  padrão  do </text>
<text top="963" left="54" width="370" height="16" font="1">aeródromo em função da sua altitude e realizada a </text>
<text top="984" left="54" width="12" height="16" font="1">C</text>
<text top="990" left="66" width="3" height="11" font="23">t</text>
<text top="984" left="69" width="228" height="16" font="1">, para a correção de altitude (C</text>
<text top="990" left="298" width="5" height="11" font="23">a</text>
<text top="984" left="303" width="121" height="16" font="1">) considera-se o </text>
<text top="1005" left="54" width="370" height="16" font="1">adicional  de  7%  de  pista  para  cada  300  m  de </text>
<text top="1026" left="54" width="370" height="16" font="1">altitude do aeródromo em relação ao nível do mar. </text>
<text top="1046" left="54" width="370" height="16" font="1">A Equação 3 apresenta o cálculo para o percentual </text>
<text top="1067" left="54" width="337" height="16" font="16"><i>p</i> de acréscimo de pista em função da altitude. </text>
<text top="1088" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1108" left="97" width="105" height="16" font="21"><i><b>f (p) = 7.a.300</b></i></text>
<text top="1106" left="201" width="10" height="11" font="35"><i><b>-1</b></i></text>
<text top="1108" left="211" width="9" height="16" font="1">   </text>
<text top="1108" left="270" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1108" left="324" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1108" left="378" width="26" height="16" font="1">(3) </text>
<text top="1129" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1150" left="54" width="370" height="16" font="1">pista. Devido ao fato de que nessa última dimensão </text>
<text top="370" left="474" width="370" height="16" font="1">há  a  necessidade  de  uma  acurácia  maior  na </text>
<text top="391" left="474" width="370" height="16" font="1">identificação  das  cartas  aeronáuticas  de  cada </text>
<text top="411" left="474" width="370" height="16" font="1">aeródromo e as respectivas cotas de cada cabeceira, </text>
<text top="432" left="474" width="370" height="16" font="1">optou-se  por  estimar  a  declividade  das  pistas  em </text>
<text top="453" left="474" width="370" height="16" font="1">0,1%, ou seja, dentro do limite estabelecido para os </text>
<text top="473" left="474" width="370" height="16" font="1">casos  de aeródromos classificados  com  códigos  3 </text>
<text top="494" left="474" width="356" height="16" font="1">ou  4  (RBAC  154,  2012),  sendo  o  valor  de  C</text>
<text top="500" left="830" width="9" height="11" font="23">dl</text>
<text top="494" left="839" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="515" left="474" width="140" height="16" font="1">equivalente a 1,01. </text>
<text top="536" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="556" left="474" width="199" height="16" font="16"><i>2.1.4 Custos Considerados </i></text>
<text top="577" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="598" left="516" width="327" height="16" font="1">Na definição dos custos de pavimentação foi </text>
<text top="618" left="474" width="370" height="16" font="1">adotado  como  referência  o  custo  médio  gerencial </text>
<text top="639" left="474" width="62" height="16" font="1">(CMG), </text>
<text top="639" left="562" width="77" height="16" font="1">divulgado </text>
<text top="639" left="666" width="115" height="16" font="1">bimestralmente </text>
<text top="639" left="808" width="35" height="16" font="1">pelo </text>
<text top="660" left="474" width="370" height="16" font="1">Departamento  Nacional  de  Infraestrutura  de </text>
<text top="680" left="474" width="370" height="16" font="1">Transportes (DNIT) e que considera dos custos de </text>
<text top="701" left="474" width="370" height="16" font="1">planejamento,  implantação  e  adequação  de  obras </text>
<text top="722" left="474" width="370" height="16" font="1">de  infraestrutura  de  transportes.  Nesse  estudo  foi </text>
<text top="743" left="474" width="370" height="16" font="1">considerado o CMG mais recente no momento do </text>
<text top="763" left="474" width="370" height="16" font="1">estudo, divulgado  em  Abril de 2017 e referente  à </text>
<text top="784" left="474" width="252" height="16" font="1">Novembro de 2016 (DNIT, 2017). </text>
<text top="805" left="516" width="327" height="16" font="1">Dadas  as  características  dos  pavimentos </text>
<text top="825" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroportuários,  que  no  Brasil  podem  estar </text>
<text top="846" left="474" width="370" height="16" font="1">submetidos  a  cargas  superiores  a  70ton,  como  no </text>
<text top="867" left="474" width="370" height="16" font="1">caso da aeronave com maior participação na frota </text>
<text top="887" left="474" width="370" height="16" font="1">de  aeronaves  da  aviação  comercial  do  país,  o </text>
<text top="908" left="474" width="370" height="16" font="1">Airbus  A-320,  foi  considerado  no  CMG  (DNIT, </text>
<text top="929" left="474" width="370" height="16" font="1">2017)  o  custo  de  implantação  e  pavimentação  de </text>
<text top="950" left="474" width="370" height="16" font="1">pavimento invertido pra tráfego pesado, que utiliza </text>
<text top="970" left="474" width="370" height="16" font="1">material  cimentante  na  sub-base,  para  pista </text>
<text top="991" left="474" width="370" height="16" font="1">simples, com faixa de pista de 3,6m e acostamento </text>
<text top="1012" left="474" width="370" height="16" font="1">de 2,5m, ou seja, equivalente a 2.(3,6+2,5) = 12,2m </text>
<text top="1032" left="474" width="370" height="16" font="1">de largura de pista. Nesse caso, com revestimento </text>
<text top="1053" left="474" width="370" height="16" font="1">CBUQ  (Cimento  Betuminoso  Usinado  a  Quente) </text>
<text top="1074" left="474" width="370" height="16" font="1">na  pista,  entre  12cm  e  18cm,  foi  considerado  o </text>
<text top="1094" left="474" width="279" height="16" font="1">valor médio de R$ 4.604.000,00 / km. </text>
<text top="1115" left="516" width="281" height="16" font="1">Sendo assim, o valor equivalente ao m</text>
<text top="1112" left="797" width="6" height="11" font="23">2</text>
<text top="1115" left="803" width="40" height="16" font="1"> para </text>
<text top="1136" left="474" width="370" height="16" font="1">esse tipo de pavimento foi considerado como sendo </text>
<text top="1157" left="474" width="370" height="16" font="1">R$  4.604.000,00  /  (1000m.12,2m)  =  <b>R$  377,37  / </b></text>
<text top="98" left="489" width="343" height="16" font="1">Por  fim,  para  a  correção  de  declividade </text>
<text top="119" left="489" width="112" height="16" font="1">longitudinal  (C</text>
<text top="124" left="601" width="9" height="11" font="23">dl</text>
<text top="119" left="610" width="222" height="16" font="1">),  considera-se  1%  a  mais  de </text>
<text top="140" left="489" width="90" height="16" font="1">pista  para </text>
<text top="140" left="595" width="237" height="16" font="1">cada  0,1%  de  declividade </text>
<text top="160" left="489" width="108" height="16" font="1">longitudinal da</text>
<text top="161" left="597" width="3" height="15" font="10"> </text>
</page>
<page number="41" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="37" size="10" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="38" size="16" family="Times" color="#202020"/>
<image top="670" left="473" width="365" height="208" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-41_1.jpg"/>
<text top="60" left="817" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="824" width="20" height="18" font="1">41 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="99" left="54" width="15" height="16" font="2"><b>m</b></text>
<text top="97" left="69" width="6" height="11" font="37"><b>2</b></text>
<text top="99" left="75" width="9" height="16" font="2"><b>.</b> </text>
<text top="119" left="97" width="327" height="16" font="1">Nota-se que esses custos referem-se apenas à </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">pavimentação  da  pista  principal  de  pousos  e </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">decolagens, não sendo estimados custos com pista </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">auxiliar,  pista  de  táxi,  pátio,  estacionamento, </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">terminal, etc. Além disso, tais custos podem variar </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">dependendo das características do CBR (<i>California </i></text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>Bearing Ratio</i>) e K (módulo de reação) do sub leito </text>
<text top="264" left="54" width="26" height="16" font="1">em </text>
<text top="264" left="97" width="37" height="16" font="1">cada </text>
<text top="264" left="151" width="87" height="16" font="1">aeródromo, </text>
<text top="264" left="255" width="35" height="16" font="1">bem </text>
<text top="264" left="307" width="44" height="16" font="1">como </text>
<text top="264" left="368" width="55" height="16" font="1">demais </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">características  associadas  à  largura  de  pista, </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">materiais e técnicas utilizadas na obra. Apenas para </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">se ter uma ideia, em Mello et al. (2016) os autores </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">identificam  em  projetos  da  pavimentação  flexível </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">rodoviária  custos  totais  de  pavimentação  por </text>
<text top="388" left="54" width="366" height="16" font="1">quilômetro  que  variam  de  R$  8,7  milhões  (BR-</text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">116/RS) a R$ 61,3 milhões (BR-448/RS), ou seja, </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">bem acima do custo médio de R$ 4,6 milhões / km </text>
<text top="450" left="54" width="191" height="16" font="1">considerado nesse estudo. </text>
<text top="471" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="492" left="54" width="260" height="16" font="1">2.2 Métodos de Análise dos Dados  </text>
<text top="512" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="533" left="97" width="327" height="16" font="1">A análise dos dados foi realizada a partir das </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">aeronaves  dos  voos  autorizados  no  HOTRAN </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">(2017), vigentes no momento desse estudo, sendo </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">que  os  pequenos  aeroportos  analisados  nesse </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">estudo foram considerados como origem dos voos, </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">pois entende-se que o máximo peso de decolagem </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">(MTOW)  apresenta-se  mais  crítico  do  que  o </text>
<text top="678" left="54" width="64" height="16" font="1">máximo </text>
<text top="678" left="141" width="37" height="16" font="1">peso </text>
<text top="678" left="202" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="678" left="247" width="48" height="16" font="1">pouso </text>
<text top="678" left="318" width="60" height="16" font="1">(MLW) </text>
<text top="678" left="401" width="22" height="16" font="1">no </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">dimensionamento de pista de pousos e decolagens. </text>
<text top="719" left="54" width="54" height="16" font="1">Nesses </text>
<text top="719" left="126" width="80" height="16" font="1">aeroportos </text>
<text top="719" left="224" width="47" height="16" font="1">foram </text>
<text top="719" left="289" width="97" height="16" font="1">consideradas </text>
<text top="719" left="404" width="20" height="16" font="1">as </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">aeronaves  com  maior  classificação  em  cada </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">aeroporto  como aeronave de projeto (AP) para os </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">cálculos  em  relação  à  aeronave  crítica  (AC) </text>
<text top="802" left="54" width="366" height="16" font="1">declarada no registro do aeroporto junto à ANAC. </text>
<text top="823" left="97" width="30" height="16" font="1">Por </text>
<text top="823" left="145" width="34" height="16" font="1">fim, </text>
<text top="823" left="198" width="93" height="16" font="1">apresenta-se </text>
<text top="823" left="310" width="19" height="16" font="1">as </text>
<text top="823" left="348" width="76" height="16" font="1">principais </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">características referentes ao projeto geométrico de </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">pista  para  pequenos  aeroportos  de  modo  a  gerar </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">compatibilidade  entre  oferta  e  demanda  na </text>
<text top="905" left="54" width="76" height="16" font="1">segurança </text>
<text top="905" left="148" width="29" height="16" font="1">das </text>
<text top="905" left="195" width="77" height="16" font="1">operações </text>
<text top="905" left="290" width="13" height="16" font="1">e </text>
<text top="905" left="321" width="65" height="16" font="1">otimizar </text>
<text top="905" left="403" width="20" height="16" font="1">os </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">investimentos realizados na construção da pista de </text>
<text top="947" left="54" width="156" height="16" font="1">pousos e decolagens. </text>
<text top="968" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="989" left="54" width="199" height="16" font="2"><b>3 Análise dos Resultados  </b></text>
<text top="1009" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1030" left="97" width="327" height="16" font="1">A relação dos 49 aeroportos considerados no </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">estudo pode ser identificada no Quadro 1, em que </text>
<text top="1071" left="54" width="62" height="16" font="1">também </text>
<text top="1071" left="134" width="28" height="16" font="1">são </text>
<text top="1071" left="181" width="96" height="16" font="1">apresentadas </text>
<text top="1071" left="295" width="36" height="16" font="1">suas </text>
<text top="1071" left="348" width="75" height="16" font="1">principais </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">características  declaradas  junto  à  ANAC  e  as </text>
<text top="1112" left="54" width="157" height="16" font="1">variáveis analisadas.  </text>
<text top="1133" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1154" left="54" width="315" height="16" font="1">3.1 Identificação das Variáveis Analisadas  </text>
<text top="98" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="119" left="516" width="327" height="16" font="1">No  Quadro  1,  além  dados  referentes  às </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">dimensões  declaradas  pelos  aeroportos  junto  à </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">ANAC, também são apresentadas as aeronaves de </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">projeto  consideradas  nesse  estudo  a  partir  do </text>
<text top="202" left="474" width="79" height="16" font="1">HOTRAN </text>
<text top="202" left="570" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="202" left="609" width="91" height="16" font="1">19/09/2017, </text>
<text top="202" left="717" width="46" height="16" font="1">sendo </text>
<text top="202" left="781" width="62" height="16" font="1">também </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">apresentada  a  sua  classificação  para  fins  de </text>
<text top="243" left="474" width="113" height="16" font="1">definição  do  L</text>
<text top="249" left="586" width="13" height="11" font="23">ref</text>
<text top="243" left="599" width="244" height="16" font="1">,  identificadas  uma  a  uma  para </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">cada  aeroporto,  para  os  quais  foram  consideradas </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">as  aeronaves  de  maior  classificação  em  operação </text>
<text top="305" left="474" width="264" height="16" font="1">autorizada vigente para o aeroporto. </text>
<text top="326" left="516" width="327" height="16" font="1">Os  aeroportos  apresentados  no  Quadro  1 </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">foram então analisados a partir das características </text>
<text top="367" left="474" width="352" height="16" font="1">de desempenho das aeronaves utilizando-se o L</text>
<text top="373" left="825" width="14" height="11" font="23">ref</text>
<text top="367" left="839" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">com o MTOW, temperatura padrão (ISA), nível do </text>
<text top="409" left="474" width="343" height="16" font="1">mar (SL), zero vento e zero gradiente de pista.  </text>
<text top="430" left="516" width="327" height="16" font="1">Nota-se que a maior quantidade de aeronaves </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">com  voos  autorizados  vigentes  disponíveis  no </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">HOTRAN (2017) é  AT72 (ATR 72-600), presente </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">em  24  aeroportos,  seguido  pelo  E190,  em  8 </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroportos,  o  B737  e  AT43  (ATR  42-600),  em  5 </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">aeroportos até o B772 (B777-200ER), presente em </text>
<text top="554" left="474" width="172" height="16" font="1">um aeroporto (SBCB).  </text>
<text top="574" left="516" width="327" height="16" font="1">A Figura 2  apresenta a imagem de uma das </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">aeronaves  consideradas  no  estudo,  o  A320-200, </text>
<text top="616" left="474" width="165" height="16" font="1">fabricado pela Airbus. </text>
<text top="637" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="657" left="474" width="214" height="13" font="17"><b>Figura 2.</b> A320-200, com <i>winglets</i> </text>
<text top="867" left="838" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="883" left="474" width="134" height="13" font="10">Fonte: Airbus (2017). </text>
<text top="901" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="922" left="516" width="327" height="16" font="1">Para a aeronave apresentada na Figura 2, por </text>
<text top="942" left="474" width="268" height="16" font="1">exemplo,  foi  identificado  o  seu  L</text>
<text top="948" left="742" width="13" height="11" font="23">ref</text>
<text top="942" left="755" width="89" height="16" font="1">,  conforme </text>
<text top="963" left="474" width="370" height="16" font="1">apresentado  no  ábaco  da  Figura  2,  considerando </text>
<text top="984" left="474" width="166" height="16" font="1">seu MTOW de 79 ton. </text>
<text top="1004" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1025" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1046" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1067" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1087" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1108" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1129" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
</page>
<page number="42" position="absolute" top="0" left="0" height="892" width="1262">
	<fontspec id="39" size="16" family="Times" color="#202020"/>
	<fontspec id="40" size="12" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="1184" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="1191" width="23" height="18" font="1">42 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="807" left="434" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="1037" height="16" font="39"><b>Quadro 1.</b> Principais características dos aeroportos considerados e suas respectivas cidades em ordem alfabética do código ICAO do aeroporto </text>
<text top="268" left="92" width="0" height="13" font="40"><b>Có</b></text>
<text top="250" left="92" width="0" height="13" font="40"><b>dig</b></text>
<text top="230" left="92" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="222" left="92" width="0" height="13" font="40"><b> I</b></text>
<text top="213" left="92" width="0" height="13" font="40"><b>CAO</b></text>
<text top="180" left="92" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="247" left="167" width="0" height="13" font="40"><b>Cida</b></text>
<text top="216" left="167" width="0" height="13" font="40"><b>de</b></text>
<text top="201" left="167" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="246" left="233" width="0" height="13" font="40"><b>E</b></text>
<text top="236" left="233" width="0" height="13" font="40"><b>st</b></text>
<text top="225" left="233" width="0" height="13" font="40"><b>a</b></text>
<text top="218" left="233" width="0" height="13" font="40"><b>do</b></text>
<text top="202" left="233" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="312" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>Alt</b></text>
<text top="292" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>it</b></text>
<text top="283" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>ud</b></text>
<text top="266" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>e </b></text>
<text top="256" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>do</b></text>
<text top="240" left="279" width="0" height="13" font="40"><b> Aer</b></text>
<text top="212" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>ó</b></text>
<text top="205" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>dro</b></text>
<text top="182" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>mo</b></text>
<text top="162" left="279" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="154" left="279" width="0" height="13" font="40"><b>m)</b></text>
<text top="136" left="279" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="329" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>Co</b></text>
<text top="311" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>mp</b></text>
<text top="290" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>rime</b></text>
<text top="260" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>nto</b></text>
<text top="239" left="322" width="0" height="13" font="40"><b> de </b></text>
<text top="217" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>pis</b></text>
<text top="199" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>ta</b></text>
<text top="186" left="322" width="0" height="13" font="40"><b> decla</b></text>
<text top="149" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>ra</b></text>
<text top="135" left="322" width="0" height="13" font="40"><b>do</b></text>
<text top="119" left="322" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="260" left="340" width="0" height="13" font="40"><b>(L</b></text>
<text top="245" left="340" width="0" height="13" font="40"><b>decl)</b></text>
<text top="214" left="340" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="205" left="340" width="0" height="13" font="40"><b>m)</b></text>
<text top="188" left="340" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="303" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>L</b></text>
<text top="293" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>a</b></text>
<text top="286" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>rg</b></text>
<text top="271" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>ura</b></text>
<text top="249" left="377" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="240" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>T</b></text>
<text top="230" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>) </b></text>
<text top="221" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>da</b></text>
<text top="206" left="377" width="0" height="13" font="40"><b> pis</b></text>
<text top="184" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>ta</b></text>
<text top="171" left="377" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="162" left="377" width="0" height="13" font="40"><b>m)</b></text>
<text top="145" left="377" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="329" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>T</b></text>
<text top="319" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>empera</b></text>
<text top="270" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>tura</b></text>
<text top="243" left="413" width="0" height="13" font="40"><b> no</b></text>
<text top="223" left="413" width="0" height="13" font="40"><b> a</b></text>
<text top="212" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>er</b></text>
<text top="199" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>ó</b></text>
<text top="191" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>dro</b></text>
<text top="169" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>mo</b></text>
<text top="149" left="413" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="140" left="413" width="0" height="13" font="40"><b>ºC)</b></text>
<text top="119" left="413" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="277" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>Aer</b></text>
<text top="253" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="245" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>na</b></text>
<text top="230" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>v</b></text>
<text top="222" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>e </b></text>
<text top="212" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>cr</b></text>
<text top="198" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>ít</b></text>
<text top="189" left="447" width="0" height="13" font="40"><b>ica</b></text>
<text top="171" left="447" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="139" left="468" width="250" height="13" font="17"><b>Aeronave de Projeto (AP) considerada </b></text>
<text top="130" left="769" width="137" height="13" font="17"><b>Correção a partir da </b></text>
<text top="147" left="795" width="85" height="13" font="17"><b>temperatura </b></text>
<text top="121" left="970" width="75" height="13" font="17"><b>Correção a </b></text>
<text top="139" left="976" width="62" height="13" font="17"><b>partir da </b></text>
<text top="156" left="981" width="53" height="13" font="17"><b>altitude </b></text>
<text top="303" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b>Co</b></text>
<text top="285" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b>rr</b></text>
<text top="272" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b>eç</b></text>
<text top="258" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b>ã</b></text>
<text top="251" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="243" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b> de </b></text>
<text top="221" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b> decliv</b></text>
<text top="180" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b>ida</b></text>
<text top="160" left="1089" width="0" height="13" font="40"><b>de </b></text>
<text top="281" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b>lo</b></text>
<text top="270" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b>ng</b></text>
<text top="254" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b>it</b></text>
<text top="245" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b>ud</b></text>
<text top="228" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b>ina</b></text>
<text top="208" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b>l (</b></text>
<text top="195" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b>Cdl)</b></text>
<text top="167" left="1106" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="327" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>Co</b></text>
<text top="309" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>mp</b></text>
<text top="288" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>rime</b></text>
<text top="258" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>nto</b></text>
<text top="237" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b> de </b></text>
<text top="215" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>pis</b></text>
<text top="196" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>ta</b></text>
<text top="184" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b> co</b></text>
<text top="166" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>rr</b></text>
<text top="153" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>ig</b></text>
<text top="141" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b>ido</b></text>
<text top="121" left="1147" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="246" left="1164" width="0" height="13" font="40"><b>(L</b></text>
<text top="231" left="1164" width="0" height="13" font="40"><b>re</b></text>
<text top="218" left="1164" width="0" height="13" font="40"><b>a</b></text>
<text top="211" left="1164" width="0" height="13" font="40"><b>l)</b></text>
<text top="201" left="1164" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="335" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>Dif</b></text>
<text top="315" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>er</b></text>
<text top="301" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>eç</b></text>
<text top="288" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>a</b></text>
<text top="280" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b> ent</b></text>
<text top="257" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>re</b></text>
<text top="243" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b> L</b></text>
<text top="230" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b> decla</b></text>
<text top="193" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>ra</b></text>
<text top="178" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>do</b></text>
<text top="163" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b> e </b></text>
<text top="148" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>L</b></text>
<text top="139" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>re</b></text>
<text top="125" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>a</b></text>
<text top="117" left="1218" width="0" height="13" font="40"><b>l </b></text>
<text top="289" left="494" width="0" height="13" font="40"><b>H</b></text>
<text top="277" left="494" width="0" height="13" font="40"><b>O</b></text>
<text top="265" left="494" width="0" height="13" font="40"><b>T</b></text>
<text top="256" left="494" width="0" height="13" font="40"><b>RAN*</b></text>
<text top="216" left="494" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="299" left="543" width="0" height="13" font="40"><b>Aer</b></text>
<text top="275" left="543" width="0" height="13" font="40"><b>ó</b></text>
<text top="267" left="543" width="0" height="13" font="40"><b>dro</b></text>
<text top="245" left="543" width="0" height="13" font="40"><b>mo</b></text>
<text top="225" left="543" width="0" height="13" font="40"><b> de </b></text>
<text top="322" left="561" width="0" height="13" font="40"><b>Ref</b></text>
<text top="300" left="561" width="0" height="13" font="40"><b>er</b></text>
<text top="286" left="561" width="0" height="13" font="40"><b>ência</b></text>
<text top="253" left="561" width="0" height="13" font="40"><b> -</b></text>
<text top="244" left="561" width="0" height="13" font="40"><b> L</b></text>
<text top="231" left="561" width="0" height="13" font="40"><b>re</b></text>
<text top="217" left="561" width="0" height="13" font="40"><b>f </b></text>
<text top="208" left="561" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="200" left="561" width="0" height="13" font="40"><b>m)</b></text>
<text top="182" left="561" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="317" left="621" width="0" height="13" font="40"><b>M</b></text>
<text top="303" left="621" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="296" left="621" width="0" height="13" font="40"><b>delo</b></text>
<text top="269" left="621" width="0" height="13" font="40"><b> co</b></text>
<text top="251" left="621" width="0" height="13" font="40"><b>ns</b></text>
<text top="237" left="621" width="0" height="13" font="40"><b>idera</b></text>
<text top="204" left="621" width="0" height="13" font="40"><b>do</b></text>
<text top="187" left="621" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="320" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>M</b></text>
<text top="306" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>T</b></text>
<text top="296" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>O</b></text>
<text top="285" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>W </b></text>
<text top="266" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>Co</b></text>
<text top="248" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>n</b></text>
<text top="239" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>sidera</b></text>
<text top="200" left="686" width="0" height="13" font="40"><b>do</b></text>
<text top="184" left="686" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="267" left="704" width="0" height="13" font="40"><b>(K</b></text>
<text top="250" left="704" width="0" height="13" font="40"><b>g</b></text>
<text top="243" left="704" width="0" height="13" font="40"><b>) </b></text>
<text top="318" left="747" width="0" height="13" font="40"><b>T</b></text>
<text top="308" left="747" width="0" height="13" font="40"><b>empera</b></text>
<text top="260" left="747" width="0" height="13" font="40"><b>tura</b></text>
<text top="232" left="747" width="0" height="13" font="40"><b> pa</b></text>
<text top="212" left="747" width="0" height="13" font="40"><b>ra</b></text>
<text top="198" left="747" width="0" height="13" font="40"><b> a</b></text>
<text top="187" left="747" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="324" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>a</b></text>
<text top="316" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>lt</b></text>
<text top="307" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>it</b></text>
<text top="298" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>ud</b></text>
<text top="282" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>e </b></text>
<text top="271" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>do</b></text>
<text top="255" left="765" width="0" height="13" font="40"><b> a</b></text>
<text top="244" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>er</b></text>
<text top="231" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>ó</b></text>
<text top="223" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>dro</b></text>
<text top="201" left="765" width="0" height="13" font="40"><b>mo</b></text>
<text top="181" left="765" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="265" left="783" width="0" height="13" font="40"><b>(º</b></text>
<text top="255" left="783" width="0" height="13" font="40"><b>C)</b></text>
<text top="239" left="783" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="326" left="833" width="0" height="13" font="40"><b>T</b></text>
<text top="316" left="833" width="0" height="13" font="40"><b>empera</b></text>
<text top="268" left="833" width="0" height="13" font="40"><b>tura</b></text>
<text top="240" left="833" width="0" height="13" font="40"><b> a</b></text>
<text top="229" left="833" width="0" height="13" font="40"><b>cima</b></text>
<text top="198" left="833" width="0" height="13" font="40"><b> da</b></text>
<text top="179" left="833" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="332" left="851" width="0" height="13" font="40"><b>tempera</b></text>
<text top="279" left="851" width="0" height="13" font="40"><b>tura</b></text>
<text top="251" left="851" width="0" height="13" font="40"><b> pa</b></text>
<text top="232" left="851" width="0" height="13" font="40"><b>drã</b></text>
<text top="209" left="851" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="202" left="851" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="193" left="851" width="0" height="13" font="40"><b>ºC)</b></text>
<text top="172" left="851" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="292" left="909" width="0" height="13" font="40"><b>Co</b></text>
<text top="273" left="909" width="0" height="13" font="40"><b>rr</b></text>
<text top="260" left="909" width="0" height="13" font="40"><b>eç</b></text>
<text top="247" left="909" width="0" height="13" font="40"><b>ã</b></text>
<text top="239" left="909" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="232" left="909" width="0" height="13" font="40"><b> de </b></text>
<text top="307" left="926" width="0" height="13" font="40"><b>tempera</b></text>
<text top="254" left="926" width="0" height="13" font="40"><b>tura</b></text>
<text top="227" left="926" width="0" height="13" font="40"><b> (</b></text>
<text top="218" left="926" width="0" height="13" font="40"><b>Ct</b></text>
<text top="202" left="926" width="0" height="13" font="40"><b>) </b></text>
<text top="326" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>P</b></text>
<text top="317" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>er</b></text>
<text top="303" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>ce</b></text>
<text top="290" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>ntua</b></text>
<text top="261" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>l de </b></text>
<text top="234" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>co</b></text>
<text top="220" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>rr</b></text>
<text top="207" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>eç</b></text>
<text top="194" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>ã</b></text>
<text top="186" left="981" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="178" left="981" width="0" height="13" font="40"><b> </b></text>
<text top="318" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>Co</b></text>
<text top="300" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>rr</b></text>
<text top="287" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>eç</b></text>
<text top="273" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>ã</b></text>
<text top="266" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>o</b></text>
<text top="258" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b> de </b></text>
<text top="236" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>a</b></text>
<text top="228" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>lt</b></text>
<text top="219" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>it</b></text>
<text top="210" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>ud</b></text>
<text top="193" left="1031" width="0" height="13" font="40"><b>e </b></text>
<text top="266" left="1048" width="0" height="13" font="40"><b>(Ca</b></text>
<text top="243" left="1048" width="0" height="13" font="40"><b>) </b></text>
<text top="365" left="68" width="42" height="13" font="10">SBAE </text>
<text top="356" left="139" width="51" height="13" font="10">Bauru e </text>
<text top="374" left="138" width="51" height="13" font="10">Arealva </text>
<text top="365" left="220" width="20" height="13" font="10">SP </text>
<text top="365" left="263" width="26" height="13" font="10">594 </text>
<text top="365" left="311" width="34" height="13" font="10">2010 </text>
<text top="365" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="365" left="400" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="365" left="434" width="21" height="13" font="10">4C </text>
<text top="365" left="472" width="37" height="13" font="10">A320 </text>
<text top="365" left="531" width="34" height="13" font="10">2200 </text>
<text top="365" left="586" width="65" height="13" font="10">A320-200 </text>
<text top="365" left="671" width="41" height="13" font="10">79000 </text>
<text top="365" left="753" width="19" height="13" font="10">11 </text>
<text top="365" left="829" width="19" height="13" font="10">19 </text>
<text top="365" left="899" width="30" height="13" font="10">1,19 </text>
<text top="365" left="963" width="30" height="13" font="10">13,9 </text>
<text top="365" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,14 </text>
<text top="365" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="365" left="1135" width="34" height="13" font="10">3010 </text>
<text top="365" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1000 </b></text>
<text top="400" left="68" width="42" height="13" font="10">SBAT </text>
<text top="392" left="149" width="29" height="13" font="10">Alta </text>
<text top="409" left="138" width="52" height="13" font="10">Floresta </text>
<text top="400" left="217" width="26" height="13" font="10">MT </text>
<text top="400" left="263" width="26" height="13" font="10">289 </text>
<text top="400" left="311" width="34" height="13" font="10">2500 </text>
<text top="400" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="400" left="400" width="19" height="13" font="10">38 </text>
<text top="400" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="400" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="400" left="531" width="34" height="13" font="10">2300 </text>
<text top="400" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="400" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="400" left="753" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="400" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="400" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="400" left="967" width="22" height="13" font="10">6,7 </text>
<text top="400" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,07 </text>
<text top="400" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="400" left="1135" width="34" height="13" font="10">3098 </text>
<text top="401" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-598 </b></text>
<text top="435" left="67" width="44" height="13" font="10">SBAU </text>
<text top="435" left="131" width="65" height="13" font="10">Araçatuba </text>
<text top="435" left="220" width="20" height="13" font="10">SP </text>
<text top="435" left="263" width="26" height="13" font="10">415 </text>
<text top="435" left="311" width="34" height="13" font="10">2120 </text>
<text top="435" left="365" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="435" left="400" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="435" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="435" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="435" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="427" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="444" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="435" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="435" left="753" width="19" height="13" font="10">12 </text>
<text top="435" left="829" width="19" height="13" font="10">18 </text>
<text top="435" left="899" width="30" height="13" font="10">1,18 </text>
<text top="435" left="967" width="22" height="13" font="10">9,7 </text>
<text top="435" left="1025" width="22" height="13" font="10">1,1 </text>
<text top="435" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="435" left="1135" width="34" height="13" font="10">1533 </text>
<text top="436" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>587 </b></text>
<text top="471" left="67" width="44" height="13" font="10">SBAX </text>
<text top="471" left="144" width="40" height="13" font="10">Araxá </text>
<text top="471" left="216" width="28" height="13" font="10">MG </text>
<text top="471" left="263" width="26" height="13" font="10">999 </text>
<text top="471" left="311" width="34" height="13" font="10">1900 </text>
<text top="471" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="471" left="400" width="19" height="13" font="10">34 </text>
<text top="471" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="471" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="471" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="462" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="479" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="471" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="471" left="756" width="11" height="13" font="10">8 </text>
<text top="471" left="829" width="19" height="13" font="10">26 </text>
<text top="471" left="899" width="30" height="13" font="10">1,26 </text>
<text top="471" left="963" width="30" height="13" font="10">23,3 </text>
<text top="471" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,23 </text>
<text top="471" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="471" left="1135" width="34" height="13" font="10">1839 </text>
<text top="471" left="1206" width="19" height="13" font="17"><b>61 </b></text>
<text top="506" left="68" width="42" height="13" font="10">SBCB </text>
<text top="506" left="132" width="64" height="13" font="10">Cabo Frio </text>
<text top="506" left="220" width="20" height="13" font="10">RJ </text>
<text top="506" left="265" width="22" height="13" font="10">6,6 </text>
<text top="506" left="311" width="34" height="13" font="10">2550 </text>
<text top="506" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="506" left="400" width="19" height="13" font="10">37 </text>
<text top="506" left="434" width="20" height="13" font="10">4E </text>
<text top="506" left="472" width="36" height="13" font="10">B772 </text>
<text top="506" left="531" width="34" height="13" font="10">3300 </text>
<text top="497" left="597" width="38" height="13" font="10">B777-</text>
<text top="515" left="595" width="45" height="13" font="10">200ER </text>
<text top="506" left="668" width="49" height="13" font="10">297600 </text>
<text top="506" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="506" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="506" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="506" left="967" width="22" height="13" font="10">0,2 </text>
<text top="506" left="1030" width="11" height="13" font="10">1 </text>
<text top="506" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="506" left="1135" width="34" height="13" font="10">4074 </text>
<text top="506" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1524 </b></text>
<text top="559" left="70" width="38" height="13" font="10">SBCJ </text>
<text top="550" left="128" width="69" height="13" font="10">Parauapeba</text>
<text top="567" left="159" width="9" height="13" font="10">s </text>
<text top="559" left="218" width="23" height="13" font="10">PA </text>
<text top="559" left="263" width="26" height="13" font="10">629 </text>
<text top="559" left="311" width="34" height="13" font="10">2000 </text>
<text top="559" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="559" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="559" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="559" left="472" width="36" height="13" font="10">B737 </text>
<text top="559" left="531" width="34" height="13" font="10">2500 </text>
<text top="533" left="597" width="38" height="13" font="10">B737-</text>
<text top="550" left="595" width="45" height="13" font="10">900ER </text>
<text top="567" left="603" width="30" height="13" font="10">with </text>
<text top="584" left="592" width="52" height="13" font="10">Winglet </text>
<text top="559" left="671" width="41" height="13" font="10">85139 </text>
<text top="559" left="753" width="19" height="13" font="10">11 </text>
<text top="559" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="559" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="559" left="963" width="30" height="13" font="10">14,7 </text>
<text top="559" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,15 </text>
<text top="559" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="559" left="1135" width="34" height="13" font="10">3625 </text>
<text top="559" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1625 </b></text>
<text top="611" left="67" width="43" height="13" font="10">SBCN </text>
<text top="602" left="142" width="44" height="13" font="10">Caldas </text>
<text top="620" left="143" width="42" height="13" font="10">Novas </text>
<text top="611" left="217" width="25" height="13" font="10">GO </text>
<text top="611" left="263" width="26" height="13" font="10">685 </text>
<text top="611" left="311" width="34" height="13" font="10">2100 </text>
<text top="611" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="611" left="400" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="611" left="434" width="21" height="13" font="10">4C </text>
<text top="611" left="472" width="36" height="13" font="10">B738 </text>
<text top="611" left="531" width="34" height="13" font="10">2900 </text>
<text top="611" left="586" width="64" height="13" font="10">B737-900 </text>
<text top="611" left="671" width="41" height="13" font="10">88541 </text>
<text top="611" left="753" width="19" height="13" font="10">10 </text>
<text top="611" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="611" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="611" left="969" width="19" height="13" font="10">16 </text>
<text top="611" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,16 </text>
<text top="611" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="611" left="1135" width="34" height="13" font="10">4232 </text>
<text top="611" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-2132 </b></text>
<text top="646" left="69" width="40" height="13" font="10">SBCP </text>
<text top="638" left="125" width="77" height="13" font="10">Campos dos </text>
<text top="655" left="128" width="73" height="13" font="10">Goytacazes </text>
<text top="646" left="220" width="20" height="13" font="10">RJ </text>
<text top="646" left="267" width="19" height="13" font="10">17 </text>
<text top="646" left="311" width="34" height="13" font="10">1544 </text>
<text top="646" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="646" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="646" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="646" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="646" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="638" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="655" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="646" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="646" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="646" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="646" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="646" left="967" width="22" height="13" font="10">0,4 </text>
<text top="646" left="1030" width="11" height="13" font="10">1 </text>
<text top="646" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="646" left="1135" width="34" height="13" font="10">1443 </text>
<text top="647" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>101 </b></text>
<text top="674" left="68" width="42" height="13" font="10">SBCR </text>
<text top="674" left="134" width="60" height="13" font="10">Corumbá </text>
<text top="674" left="217" width="25" height="13" font="10">MS </text>
<text top="674" left="263" width="26" height="13" font="10">141 </text>
<text top="674" left="311" width="34" height="13" font="10">1500 </text>
<text top="674" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="674" left="400" width="19" height="13" font="10">37 </text>
<text top="674" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="674" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="674" left="531" width="34" height="13" font="10">2300 </text>
<text top="674" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="674" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="674" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="674" left="829" width="19" height="13" font="10">23 </text>
<text top="674" left="899" width="30" height="13" font="10">1,23 </text>
<text top="674" left="967" width="22" height="13" font="10">3,3 </text>
<text top="674" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,03 </text>
<text top="674" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="674" left="1135" width="34" height="13" font="10">2950 </text>
<text top="674" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1450 </b></text>
<text top="718" left="67" width="43" height="13" font="10">SBCX </text>
<text top="709" left="133" width="63" height="13" font="10">Caxias do </text>
<text top="727" left="152" width="24" height="13" font="10">Sul </text>
<text top="718" left="219" width="22" height="13" font="10">RS </text>
<text top="718" left="263" width="26" height="13" font="10">754 </text>
<text top="718" left="311" width="34" height="13" font="10">1670 </text>
<text top="718" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="718" left="400" width="19" height="13" font="10">29 </text>
<text top="718" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="718" left="472" width="36" height="13" font="10">B737 </text>
<text top="718" left="531" width="34" height="13" font="10">2500 </text>
<text top="692" left="597" width="38" height="13" font="10">B737-</text>
<text top="709" left="595" width="45" height="13" font="10">900ER </text>
<text top="727" left="603" width="30" height="13" font="10">with </text>
<text top="744" left="592" width="52" height="13" font="10">Winglet </text>
<text top="718" left="671" width="41" height="13" font="10">85139 </text>
<text top="718" left="753" width="19" height="13" font="10">10 </text>
<text top="718" left="829" width="19" height="13" font="10">19 </text>
<text top="718" left="899" width="30" height="13" font="10">1,19 </text>
<text top="718" left="963" width="30" height="13" font="10">17,6 </text>
<text top="718" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,18 </text>
<text top="718" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="718" left="1135" width="34" height="13" font="10">3534 </text>
<text top="718" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1864 </b></text>
<text top="771" left="68" width="41" height="13" font="10">SBCZ </text>
<text top="762" left="127" width="75" height="13" font="10">Cruzeiro do </text>
<text top="779" left="152" width="24" height="13" font="10">Sul </text>
<text top="771" left="217" width="25" height="13" font="10">AC </text>
<text top="771" left="263" width="26" height="13" font="10">194 </text>
<text top="771" left="311" width="34" height="13" font="10">2400 </text>
<text top="771" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="771" left="400" width="19" height="13" font="10">38 </text>
<text top="771" left="434" width="21" height="13" font="10">4C </text>
<text top="771" left="472" width="36" height="13" font="10">B738 </text>
<text top="771" left="531" width="34" height="13" font="10">2900 </text>
<text top="771" left="586" width="64" height="13" font="10">B737-900 </text>
<text top="771" left="671" width="41" height="13" font="10">88541 </text>
<text top="771" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="771" left="829" width="19" height="13" font="10">24 </text>
<text top="771" left="899" width="30" height="13" font="10">1,24 </text>
<text top="771" left="967" width="22" height="13" font="10">4,5 </text>
<text top="771" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,05 </text>
<text top="771" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="771" left="1135" width="34" height="13" font="10">3805 </text>
<text top="771" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1405 </b></text>
</page>
<page number="43" position="absolute" top="0" left="0" height="892" width="1262">
<text top="60" left="1185" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="1191" width="22" height="18" font="1">43 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="807" left="434" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="99" left="67" width="43" height="13" font="10">SBDB </text>
<text top="99" left="142" width="45" height="13" font="10">Bonito </text>
<text top="99" left="217" width="25" height="13" font="10">MS </text>
<text top="99" left="263" width="26" height="13" font="10">334 </text>
<text top="99" left="311" width="34" height="13" font="10">2000 </text>
<text top="99" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="99" left="400" width="19" height="13" font="10">34 </text>
<text top="99" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="99" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="99" left="531" width="34" height="13" font="10">2300 </text>
<text top="99" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="99" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="99" left="753" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="99" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="99" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="99" left="967" width="22" height="13" font="10">7,8 </text>
<text top="99" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,08 </text>
<text top="99" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="99" left="1135" width="34" height="13" font="10">3036 </text>
<text top="99" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1036 </b></text>
<text top="126" left="67" width="44" height="13" font="10">SBDO </text>
<text top="126" left="133" width="62" height="13" font="10">Dourados </text>
<text top="126" left="217" width="25" height="13" font="10">MS </text>
<text top="126" left="263" width="26" height="13" font="10">458 </text>
<text top="126" left="311" width="34" height="13" font="10">1950 </text>
<text top="126" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="126" left="400" width="19" height="13" font="10">33 </text>
<text top="126" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="126" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="126" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="118" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="135" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="126" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="126" left="753" width="19" height="13" font="10">12 </text>
<text top="126" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="126" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="126" left="963" width="30" height="13" font="10">10,7 </text>
<text top="126" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,11 </text>
<text top="126" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="126" left="1135" width="34" height="13" font="10">1590 </text>
<text top="127" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>360 </b></text>
<text top="179" left="68" width="41" height="13" font="10">SBFN </text>
<text top="170" left="125" width="78" height="13" font="10">Fernando de </text>
<text top="187" left="136" width="56" height="13" font="10">Noronha </text>
<text top="179" left="219" width="21" height="13" font="10">PE </text>
<text top="179" left="267" width="19" height="13" font="10">58 </text>
<text top="179" left="311" width="34" height="13" font="10">1845 </text>
<text top="179" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="179" left="400" width="19" height="13" font="10">38 </text>
<text top="179" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="179" left="472" width="36" height="13" font="10">B737 </text>
<text top="179" left="531" width="34" height="13" font="10">2500 </text>
<text top="153" left="597" width="38" height="13" font="10">B737-</text>
<text top="170" left="595" width="45" height="13" font="10">900ER </text>
<text top="187" left="603" width="30" height="13" font="10">with </text>
<text top="205" left="592" width="52" height="13" font="10">Winglet </text>
<text top="179" left="671" width="41" height="13" font="10">85139 </text>
<text top="179" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="179" left="829" width="19" height="13" font="10">23 </text>
<text top="179" left="899" width="30" height="13" font="10">1,23 </text>
<text top="179" left="967" width="22" height="13" font="10">1,4 </text>
<text top="179" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="179" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="179" left="1135" width="34" height="13" font="10">3158 </text>
<text top="179" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1313 </b></text>
<text top="231" left="67" width="44" height="13" font="10">SBGV </text>
<text top="223" left="126" width="75" height="13" font="10">Governador </text>
<text top="240" left="132" width="64" height="13" font="10">Valadares </text>
<text top="231" left="216" width="28" height="13" font="10">MG </text>
<text top="231" left="263" width="26" height="13" font="10">171 </text>
<text top="231" left="311" width="34" height="13" font="10">1400 </text>
<text top="231" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="231" left="400" width="19" height="13" font="10">34 </text>
<text top="231" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="231" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="231" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="223" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="240" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="231" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="231" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="231" left="829" width="19" height="13" font="10">20 </text>
<text top="231" left="903" width="22" height="13" font="10">1,2 </text>
<text top="231" left="973" width="11" height="13" font="10">4 </text>
<text top="231" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,04 </text>
<text top="231" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="231" left="1135" width="34" height="13" font="10">1483 </text>
<text top="232" left="1203" width="24" height="13" font="17"><b>-83 </b></text>
<text top="267" left="70" width="38" height="13" font="10">SBIH </text>
<text top="267" left="139" width="50" height="13" font="10">Itaituba </text>
<text top="267" left="218" width="23" height="13" font="10">PA </text>
<text top="267" left="267" width="19" height="13" font="10">33 </text>
<text top="267" left="311" width="34" height="13" font="10">1605 </text>
<text top="267" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="267" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="267" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="267" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="267" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="258" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="275" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="267" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="267" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="267" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="267" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="267" left="967" width="22" height="13" font="10">0,8 </text>
<text top="267" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="267" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="267" left="1135" width="34" height="13" font="10">1450 </text>
<text top="267" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>155 </b></text>
<text top="302" left="71" width="35" height="13" font="10">SBIP </text>
<text top="293" left="129" width="70" height="13" font="10">Santana do </text>
<text top="310" left="140" width="48" height="13" font="10">Paraíso </text>
<text top="302" left="216" width="28" height="13" font="10">MG </text>
<text top="302" left="263" width="26" height="13" font="10">239 </text>
<text top="302" left="311" width="34" height="13" font="10">2005 </text>
<text top="302" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="302" left="400" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="302" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="302" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="302" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="293" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="310" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="302" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="302" left="753" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="302" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="302" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="302" left="967" width="22" height="13" font="10">5,6 </text>
<text top="302" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,06 </text>
<text top="302" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="302" left="1135" width="34" height="13" font="10">1523 </text>
<text top="302" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>482 </b></text>
<text top="329" left="69" width="39" height="13" font="10">SBJA </text>
<text top="329" left="132" width="65" height="13" font="10">Jaguaruna </text>
<text top="329" left="219" width="22" height="13" font="10">SC </text>
<text top="329" left="267" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="329" left="311" width="34" height="13" font="10">2499 </text>
<text top="329" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="329" left="400" width="19" height="13" font="10">28 </text>
<text top="329" left="434" width="21" height="13" font="10">4C </text>
<text top="329" left="472" width="37" height="13" font="10">A320 </text>
<text top="329" left="531" width="34" height="13" font="10">2200 </text>
<text top="329" left="586" width="65" height="13" font="10">A320-200 </text>
<text top="329" left="671" width="41" height="13" font="10">79000 </text>
<text top="329" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="329" left="829" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="329" left="899" width="30" height="13" font="10">1,13 </text>
<text top="329" left="967" width="22" height="13" font="10">0,8 </text>
<text top="329" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="329" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="329" left="1135" width="34" height="13" font="10">2537 </text>
<text top="329" left="1203" width="24" height="13" font="17"><b>-38 </b></text>
<text top="348" left="72" width="33" height="13" font="10">SBJI </text>
<text top="348" left="134" width="60" height="13" font="10">Ji-Paraná </text>
<text top="348" left="217" width="25" height="13" font="10">RO </text>
<text top="348" left="263" width="26" height="13" font="10">182 </text>
<text top="348" left="311" width="34" height="13" font="10">1800 </text>
<text top="348" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="348" left="400" width="19" height="13" font="10">37 </text>
<text top="348" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="348" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="348" left="531" width="34" height="13" font="10">2300 </text>
<text top="348" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="348" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="348" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="348" left="829" width="19" height="13" font="10">23 </text>
<text top="348" left="899" width="30" height="13" font="10">1,23 </text>
<text top="348" left="967" width="22" height="13" font="10">4,2 </text>
<text top="348" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,04 </text>
<text top="348" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="348" left="1135" width="34" height="13" font="10">2984 </text>
<text top="349" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1184 </b></text>
<text top="393" left="67" width="44" height="13" font="10">SBKG </text>
<text top="384" left="135" width="58" height="13" font="10">Campina </text>
<text top="402" left="140" width="48" height="13" font="10">Grande </text>
<text top="393" left="219" width="22" height="13" font="10">PB </text>
<text top="393" left="263" width="26" height="13" font="10">502 </text>
<text top="393" left="311" width="34" height="13" font="10">1600 </text>
<text top="393" left="365" width="19" height="13" font="10">42 </text>
<text top="393" left="400" width="19" height="13" font="10">38 </text>
<text top="393" left="434" width="21" height="13" font="10">4C </text>
<text top="393" left="472" width="36" height="13" font="10">B737 </text>
<text top="393" left="531" width="34" height="13" font="10">2500 </text>
<text top="367" left="597" width="38" height="13" font="10">B737-</text>
<text top="384" left="595" width="45" height="13" font="10">900ER </text>
<text top="402" left="603" width="30" height="13" font="10">with </text>
<text top="419" left="592" width="52" height="13" font="10">Winglet </text>
<text top="393" left="671" width="41" height="13" font="10">85139 </text>
<text top="393" left="753" width="19" height="13" font="10">12 </text>
<text top="393" left="829" width="19" height="13" font="10">26 </text>
<text top="393" left="899" width="30" height="13" font="10">1,26 </text>
<text top="393" left="963" width="30" height="13" font="10">11,7 </text>
<text top="393" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,12 </text>
<text top="393" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="393" left="1135" width="34" height="13" font="10">3564 </text>
<text top="393" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1964 </b></text>
<text top="445" left="69" width="40" height="13" font="10">SBLE </text>
<text top="445" left="138" width="51" height="13" font="10">Lençóis </text>
<text top="445" left="217" width="25" height="13" font="10">BA </text>
<text top="445" left="263" width="26" height="13" font="10">506 </text>
<text top="445" left="311" width="34" height="13" font="10">2082 </text>
<text top="445" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="445" left="400" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="445" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="445" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="445" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="437" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="454" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="445" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="445" left="753" width="19" height="13" font="10">12 </text>
<text top="445" left="829" width="19" height="13" font="10">23 </text>
<text top="445" left="899" width="30" height="13" font="10">1,23 </text>
<text top="445" left="963" width="30" height="13" font="10">11,8 </text>
<text top="445" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,12 </text>
<text top="445" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="445" left="1135" width="34" height="13" font="10">1637 </text>
<text top="446" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>445 </b></text>
<text top="481" left="66" width="45" height="13" font="10">SBML </text>
<text top="481" left="140" width="48" height="13" font="10">Marília </text>
<text top="481" left="220" width="20" height="13" font="10">SP </text>
<text top="481" left="263" width="26" height="13" font="10">650 </text>
<text top="481" left="311" width="34" height="13" font="10">1700 </text>
<text top="481" left="365" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="481" left="400" width="19" height="13" font="10">32 </text>
<text top="481" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="481" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="481" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="472" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="489" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="481" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="481" left="753" width="19" height="13" font="10">11 </text>
<text top="481" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="481" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="481" left="963" width="30" height="13" font="10">15,2 </text>
<text top="481" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,15 </text>
<text top="481" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="481" left="1135" width="34" height="13" font="10">1658 </text>
<text top="481" left="1206" width="19" height="13" font="17"><b>42 </b></text>
<text top="508" left="69" width="40" height="13" font="10">SBPB </text>
<text top="508" left="136" width="56" height="13" font="10">Parnaíba </text>
<text top="508" left="221" width="17" height="13" font="10">PI </text>
<text top="508" left="270" width="11" height="13" font="10">5 </text>
<text top="508" left="311" width="34" height="13" font="10">2500 </text>
<text top="508" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="508" left="400" width="19" height="13" font="10">37 </text>
<text top="508" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="508" left="473" width="35" height="13" font="10">E195 </text>
<text top="508" left="531" width="34" height="13" font="10">2380 </text>
<text top="508" left="588" width="60" height="13" font="10">E195 AR </text>
<text top="508" left="671" width="41" height="13" font="10">52290 </text>
<text top="508" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="508" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="508" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="508" left="967" width="22" height="13" font="10">0,1 </text>
<text top="508" left="1030" width="11" height="13" font="10">1 </text>
<text top="508" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="508" left="1135" width="34" height="13" font="10">2937 </text>
<text top="508" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-437 </b></text>
<text top="535" left="69" width="39" height="13" font="10">SBPF </text>
<text top="526" left="145" width="38" height="13" font="10">Passo </text>
<text top="544" left="143" width="42" height="13" font="10">Fundo </text>
<text top="535" left="219" width="22" height="13" font="10">RS </text>
<text top="535" left="263" width="26" height="13" font="10">724 </text>
<text top="535" left="311" width="34" height="13" font="10">1700 </text>
<text top="535" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="535" left="400" width="19" height="13" font="10">29 </text>
<text top="535" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="535" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="535" left="531" width="34" height="13" font="10">2300 </text>
<text top="535" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="535" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="535" left="753" width="19" height="13" font="10">10 </text>
<text top="535" left="829" width="19" height="13" font="10">19 </text>
<text top="535" left="899" width="30" height="13" font="10">1,19 </text>
<text top="535" left="963" width="30" height="13" font="10">16,9 </text>
<text top="535" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,17 </text>
<text top="535" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="535" left="1135" width="34" height="13" font="10">3227 </text>
<text top="535" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1527 </b></text>
<text top="570" left="68" width="41" height="13" font="10">SBPK </text>
<text top="570" left="141" width="47" height="13" font="10">Pelotas </text>
<text top="570" left="219" width="22" height="13" font="10">RS </text>
<text top="570" left="267" width="19" height="13" font="10">18 </text>
<text top="570" left="311" width="34" height="13" font="10">1980 </text>
<text top="570" left="365" width="19" height="13" font="10">42 </text>
<text top="570" left="400" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="570" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="570" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="570" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="562" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="579" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="570" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="570" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="570" left="829" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="570" left="899" width="30" height="13" font="10">1,15 </text>
<text top="570" left="967" width="22" height="13" font="10">0,4 </text>
<text top="570" left="1030" width="11" height="13" font="10">1 </text>
<text top="570" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="570" left="1135" width="34" height="13" font="10">1372 </text>
<text top="571" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>608 </b></text>
<text top="606" left="67" width="43" height="13" font="10">SBRD </text>
<text top="597" left="125" width="74" height="13" font="10">Rondonópol</text>
<text top="614" left="157" width="14" height="13" font="10">is </text>
<text top="606" left="217" width="26" height="13" font="10">MT </text>
<text top="606" left="263" width="26" height="13" font="10">447 </text>
<text top="606" left="311" width="34" height="13" font="10">1850 </text>
<text top="606" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="606" left="400" width="19" height="13" font="10">34 </text>
<text top="606" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="606" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="606" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="597" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="614" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="606" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="606" left="753" width="19" height="13" font="10">12 </text>
<text top="606" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="606" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="606" left="963" width="30" height="13" font="10">10,4 </text>
<text top="606" left="1025" width="22" height="13" font="10">1,1 </text>
<text top="606" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="606" left="1135" width="34" height="13" font="10">1599 </text>
<text top="606" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>251 </b></text>
<text top="641" left="68" width="41" height="13" font="10">SBTB </text>
<text top="641" left="131" width="65" height="13" font="10">Oriximiná </text>
<text top="641" left="218" width="23" height="13" font="10">PA </text>
<text top="641" left="267" width="19" height="13" font="10">87 </text>
<text top="641" left="311" width="34" height="13" font="10">1600 </text>
<text top="641" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="641" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="641" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="641" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="641" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="632" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="649" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="641" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="641" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="641" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="641" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="641" left="973" width="11" height="13" font="10">2 </text>
<text top="641" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,02 </text>
<text top="641" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="641" left="1135" width="34" height="13" font="10">1472 </text>
<text top="641" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>128 </b></text>
<text top="668" left="69" width="40" height="13" font="10">SBTF </text>
<text top="668" left="149" width="31" height="13" font="10">Tefé </text>
<text top="668" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="668" left="267" width="19" height="13" font="10">57 </text>
<text top="668" left="311" width="34" height="13" font="10">2200 </text>
<text top="668" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="668" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="668" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="668" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="668" left="531" width="34" height="13" font="10">2400 </text>
<text top="668" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="668" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="668" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="668" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="668" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="668" left="967" width="22" height="13" font="10">1,3 </text>
<text top="668" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="668" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="668" left="1135" width="34" height="13" font="10">2981 </text>
<text top="669" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-781 </b></text>
<text top="695" left="68" width="42" height="13" font="10">SBTG </text>
<text top="695" left="125" width="78" height="13" font="10">Três Lagoas </text>
<text top="695" left="217" width="25" height="13" font="10">MS </text>
<text top="695" left="263" width="26" height="13" font="10">324 </text>
<text top="695" left="311" width="34" height="13" font="10">2000 </text>
<text top="695" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="695" left="400" width="19" height="13" font="10">33 </text>
<text top="695" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="695" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="695" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="687" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="704" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="695" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="695" left="753" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="695" left="829" width="19" height="13" font="10">20 </text>
<text top="695" left="903" width="22" height="13" font="10">1,2 </text>
<text top="695" left="967" width="22" height="13" font="10">7,6 </text>
<text top="695" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,08 </text>
<text top="695" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="695" left="1135" width="34" height="13" font="10">1534 </text>
<text top="696" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>466 </b></text>
<text top="723" left="69" width="40" height="13" font="10">SBTT </text>
<text top="723" left="132" width="64" height="13" font="10">Tabatinga </text>
<text top="723" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="723" left="267" width="19" height="13" font="10">85 </text>
<text top="723" left="311" width="34" height="13" font="10">2150 </text>
<text top="723" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="723" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="723" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="723" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="723" left="531" width="34" height="13" font="10">2300 </text>
<text top="723" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="723" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="723" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="723" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="723" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="723" left="973" width="11" height="13" font="10">2 </text>
<text top="723" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,02 </text>
<text top="723" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="723" left="1135" width="34" height="13" font="10">2880 </text>
<text top="723" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-730 </b></text>
<text top="759" left="67" width="44" height="13" font="10">SBUA </text>
<text top="741" left="127" width="75" height="13" font="10">São Gabriel </text>
<text top="759" left="155" width="18" height="13" font="10">da </text>
<text top="776" left="132" width="65" height="13" font="10">Cachoeira </text>
<text top="759" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="759" left="267" width="19" height="13" font="10">76 </text>
<text top="759" left="311" width="34" height="13" font="10">2600 </text>
<text top="759" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="759" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="759" left="434" width="21" height="13" font="10">2C </text>
<text top="759" left="471" width="39" height="13" font="10">AT43 </text>
<text top="759" left="531" width="34" height="13" font="10">1025 </text>
<text top="750" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 42-</text>
<text top="767" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="759" left="671" width="41" height="13" font="10">18600 </text>
<text top="759" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="759" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="759" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="759" left="967" width="22" height="13" font="10">1,8 </text>
<text top="759" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,02 </text>
<text top="759" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="759" left="1135" width="34" height="13" font="10">1280 </text>
<text top="759" left="1198" width="34" height="13" font="17"><b>1320 </b></text>
</page>
<page number="44" position="absolute" top="0" left="0" height="892" width="1262">
<text top="60" left="1183" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="1190" width="24" height="18" font="1">44 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="807" left="434" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="107" left="68" width="41" height="13" font="10">SBUF </text>
<text top="98" left="145" width="38" height="13" font="10">Paulo </text>
<text top="116" left="140" width="48" height="13" font="10">Afonso </text>
<text top="107" left="217" width="25" height="13" font="10">BA </text>
<text top="107" left="263" width="26" height="13" font="10">269 </text>
<text top="107" left="311" width="34" height="13" font="10">1800 </text>
<text top="107" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="107" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="107" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="107" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="107" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="98" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="116" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="107" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="107" left="753" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="107" left="829" width="19" height="13" font="10">23 </text>
<text top="107" left="899" width="30" height="13" font="10">1,23 </text>
<text top="107" left="967" width="22" height="13" font="10">6,3 </text>
<text top="107" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,06 </text>
<text top="107" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="107" left="1135" width="34" height="13" font="10">1549 </text>
<text top="107" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>251 </b></text>
<text top="142" left="67" width="44" height="13" font="10">SBUG </text>
<text top="142" left="127" width="74" height="13" font="10">Uruguaiana </text>
<text top="142" left="219" width="22" height="13" font="10">RS </text>
<text top="142" left="267" width="19" height="13" font="10">78 </text>
<text top="142" left="311" width="34" height="13" font="10">1500 </text>
<text top="142" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="142" left="400" width="19" height="13" font="10">32 </text>
<text top="142" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="142" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="142" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="134" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="151" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="142" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="142" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="142" left="829" width="19" height="13" font="10">18 </text>
<text top="142" left="899" width="30" height="13" font="10">1,18 </text>
<text top="142" left="967" width="22" height="13" font="10">1,8 </text>
<text top="142" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,02 </text>
<text top="142" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="142" left="1135" width="34" height="13" font="10">1420 </text>
<text top="143" left="1206" width="19" height="13" font="17"><b>80 </b></text>
<text top="178" left="67" width="43" height="13" font="10">SBUR </text>
<text top="178" left="137" width="54" height="13" font="10">Uberaba </text>
<text top="178" left="216" width="28" height="13" font="10">MG </text>
<text top="178" left="263" width="26" height="13" font="10">809 </text>
<text top="178" left="311" width="34" height="13" font="10">1759 </text>
<text top="178" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="178" left="400" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="178" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="178" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="178" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="169" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="186" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="178" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="178" left="753" width="19" height="13" font="10">10 </text>
<text top="178" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="178" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="178" left="963" width="30" height="13" font="10">18,9 </text>
<text top="178" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,19 </text>
<text top="178" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="178" left="1135" width="34" height="13" font="10">1769 </text>
<text top="178" left="1203" width="24" height="13" font="17"><b>-10 </b></text>
<text top="213" left="67" width="44" height="13" font="10">SBVH </text>
<text top="213" left="138" width="51" height="13" font="10">Vilhena </text>
<text top="213" left="217" width="25" height="13" font="10">RO </text>
<text top="213" left="263" width="26" height="13" font="10">615 </text>
<text top="213" left="311" width="34" height="13" font="10">2600 </text>
<text top="213" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="213" left="400" width="19" height="13" font="10">38 </text>
<text top="213" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="213" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="213" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="204" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="221" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="213" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="213" left="753" width="19" height="13" font="10">11 </text>
<text top="213" left="829" width="19" height="13" font="10">27 </text>
<text top="213" left="899" width="30" height="13" font="10">1,27 </text>
<text top="213" left="963" width="30" height="13" font="10">14,4 </text>
<text top="213" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,14 </text>
<text top="213" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="213" left="1135" width="34" height="13" font="10">1725 </text>
<text top="213" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>875 </b></text>
<text top="265" left="66" width="45" height="13" font="10">SBZM </text>
<text top="265" left="141" width="47" height="13" font="10">Goianá </text>
<text top="265" left="216" width="28" height="13" font="10">MG </text>
<text top="265" left="263" width="26" height="13" font="10">411 </text>
<text top="265" left="311" width="34" height="13" font="10">2525 </text>
<text top="265" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="265" left="400" width="19" height="13" font="10">34 </text>
<text top="265" left="434" width="21" height="13" font="10">4C </text>
<text top="265" left="472" width="36" height="13" font="10">B737 </text>
<text top="265" left="531" width="34" height="13" font="10">2500 </text>
<text top="239" left="597" width="38" height="13" font="10">B737-</text>
<text top="257" left="595" width="45" height="13" font="10">900ER </text>
<text top="274" left="603" width="30" height="13" font="10">with </text>
<text top="291" left="592" width="52" height="13" font="10">Winglet </text>
<text top="265" left="671" width="41" height="13" font="10">85139 </text>
<text top="265" left="753" width="19" height="13" font="10">12 </text>
<text top="265" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="265" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="265" left="967" width="22" height="13" font="10">9,6 </text>
<text top="265" left="1025" width="22" height="13" font="10">1,1 </text>
<text top="265" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="265" left="1135" width="34" height="13" font="10">3369 </text>
<text top="266" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-844 </b></text>
<text top="318" left="67" width="43" height="13" font="10">SNBR </text>
<text top="318" left="135" width="59" height="13" font="10">Barreiras </text>
<text top="318" left="217" width="25" height="13" font="10">BA </text>
<text top="318" left="263" width="26" height="13" font="10">748 </text>
<text top="318" left="311" width="34" height="13" font="10">1600 </text>
<text top="318" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="318" left="400" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="318" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="318" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="318" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="309" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="326" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="318" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="318" left="753" width="19" height="13" font="10">10 </text>
<text top="318" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="318" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="318" left="963" width="30" height="13" font="10">17,5 </text>
<text top="318" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,17 </text>
<text top="318" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="318" left="1135" width="34" height="13" font="10">1742 </text>
<text top="318" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-142 </b></text>
<text top="353" left="66" width="45" height="13" font="10">SNDV </text>
<text top="353" left="127" width="75" height="13" font="10">Divinópolis </text>
<text top="353" left="216" width="28" height="13" font="10">MG </text>
<text top="353" left="263" width="26" height="13" font="10">795 </text>
<text top="353" left="311" width="34" height="13" font="10">1540 </text>
<text top="353" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="353" left="400" width="19" height="13" font="10">35 </text>
<text top="353" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="353" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="353" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="344" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="362" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="353" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="353" left="753" width="19" height="13" font="10">10 </text>
<text top="353" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="353" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="353" left="963" width="30" height="13" font="10">18,6 </text>
<text top="353" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,19 </text>
<text top="353" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="353" left="1135" width="34" height="13" font="10">1763 </text>
<text top="353" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-223 </b></text>
<text top="388" left="69" width="40" height="13" font="10">SNTF </text>
<text top="380" left="128" width="72" height="13" font="10">Teixeira de </text>
<text top="397" left="142" width="45" height="13" font="10">Freitas </text>
<text top="388" left="217" width="25" height="13" font="10">BA </text>
<text top="388" left="263" width="26" height="13" font="10">105 </text>
<text top="388" left="311" width="34" height="13" font="10">1460 </text>
<text top="388" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="388" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="388" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="388" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="388" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="380" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="397" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="388" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="388" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="388" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="388" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="388" left="967" width="22" height="13" font="10">2,5 </text>
<text top="388" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,02 </text>
<text top="388" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="388" left="1135" width="34" height="13" font="10">1480 </text>
<text top="389" left="1203" width="24" height="13" font="17"><b>-20 </b></text>
<text top="416" left="67" width="44" height="13" font="10">SNVB </text>
<text top="416" left="138" width="53" height="13" font="10">Valença </text>
<text top="416" left="217" width="25" height="13" font="10">BA </text>
<text top="416" left="270" width="11" height="13" font="10">5 </text>
<text top="416" left="311" width="34" height="13" font="10">1800 </text>
<text top="416" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="416" left="400" width="19" height="13" font="10">32 </text>
<text top="416" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="416" left="473" width="35" height="13" font="10">E195 </text>
<text top="416" left="531" width="34" height="13" font="10">2380 </text>
<text top="416" left="588" width="60" height="13" font="10">E195 AR </text>
<text top="416" left="671" width="41" height="13" font="10">52290 </text>
<text top="416" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="416" left="829" width="19" height="13" font="10">17 </text>
<text top="416" left="899" width="30" height="13" font="10">1,17 </text>
<text top="416" left="967" width="22" height="13" font="10">0,1 </text>
<text top="416" left="1030" width="11" height="13" font="10">1 </text>
<text top="416" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="416" left="1135" width="34" height="13" font="10">2817 </text>
<text top="416" left="1196" width="39" height="13" font="17"><b>-1017 </b></text>
<text top="435" left="66" width="45" height="13" font="10">SSKW </text>
<text top="435" left="142" width="45" height="13" font="10">Cacoal </text>
<text top="435" left="217" width="25" height="13" font="10">RO </text>
<text top="435" left="263" width="26" height="13" font="10">249 </text>
<text top="435" left="311" width="34" height="13" font="10">2100 </text>
<text top="435" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="435" left="400" width="19" height="13" font="10">38 </text>
<text top="435" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="435" left="473" width="35" height="13" font="10">E190 </text>
<text top="435" left="531" width="34" height="13" font="10">2300 </text>
<text top="435" left="588" width="60" height="13" font="10">E190 AR </text>
<text top="435" left="671" width="41" height="13" font="10">51800 </text>
<text top="435" left="753" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="435" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="435" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="435" left="967" width="22" height="13" font="10">5,8 </text>
<text top="435" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,06 </text>
<text top="435" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="435" left="1135" width="34" height="13" font="10">3064 </text>
<text top="435" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-964 </b></text>
<text top="462" left="66" width="46" height="13" font="10">SWBC </text>
<text top="462" left="136" width="56" height="13" font="10">Barcelos </text>
<text top="462" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="462" left="267" width="19" height="13" font="10">34 </text>
<text top="462" left="311" width="34" height="13" font="10">1200 </text>
<text top="462" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="462" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="462" left="434" width="21" height="13" font="10">2C </text>
<text top="462" left="471" width="39" height="13" font="10">AT43 </text>
<text top="462" left="531" width="34" height="13" font="10">1025 </text>
<text top="453" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 42-</text>
<text top="471" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="462" left="671" width="41" height="13" font="10">18600 </text>
<text top="462" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="462" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="462" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="462" left="967" width="22" height="13" font="10">0,8 </text>
<text top="462" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="462" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="462" left="1135" width="34" height="13" font="10">1265 </text>
<text top="462" left="1203" width="24" height="13" font="17"><b>-65 </b></text>
<text top="497" left="65" width="47" height="13" font="10">SWCA </text>
<text top="497" left="136" width="55" height="13" font="10">Carauari </text>
<text top="497" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="497" left="263" width="26" height="13" font="10">108 </text>
<text top="497" left="311" width="34" height="13" font="10">1665 </text>
<text top="497" left="365" width="19" height="13" font="10">18 </text>
<text top="497" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="497" left="434" width="21" height="13" font="10">2C </text>
<text top="497" left="471" width="39" height="13" font="10">AT43 </text>
<text top="497" left="531" width="34" height="13" font="10">1025 </text>
<text top="489" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 42-</text>
<text top="506" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="497" left="671" width="41" height="13" font="10">18600 </text>
<text top="497" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="497" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="497" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="497" left="967" width="22" height="13" font="10">2,5 </text>
<text top="497" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,03 </text>
<text top="497" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="497" left="1135" width="34" height="13" font="10">1292 </text>
<text top="498" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>373 </b></text>
<text top="533" left="69" width="40" height="13" font="10">SWEI </text>
<text top="533" left="135" width="58" height="13" font="10">Eirunepé </text>
<text top="533" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="533" left="263" width="26" height="13" font="10">126 </text>
<text top="533" left="311" width="34" height="13" font="10">1600 </text>
<text top="533" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="533" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="533" left="434" width="21" height="13" font="10">2C </text>
<text top="533" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="533" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="524" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="541" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="533" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="533" left="753" width="19" height="13" font="10">14 </text>
<text top="533" left="829" width="19" height="13" font="10">22 </text>
<text top="533" left="899" width="30" height="13" font="10">1,22 </text>
<text top="533" left="967" width="22" height="13" font="10">2,9 </text>
<text top="533" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,03 </text>
<text top="533" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="533" left="1135" width="34" height="13" font="10">1488 </text>
<text top="533" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>112 </b></text>
<text top="568" left="65" width="48" height="13" font="10">SWGN </text>
<text top="568" left="131" width="66" height="13" font="10">Araguaína </text>
<text top="568" left="218" width="24" height="13" font="10">TO </text>
<text top="568" left="263" width="26" height="13" font="10">235 </text>
<text top="568" left="311" width="34" height="13" font="10">1804 </text>
<text top="568" left="365" width="19" height="13" font="10">45 </text>
<text top="568" left="400" width="19" height="13" font="10">38 </text>
<text top="568" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="568" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="568" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="559" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="577" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="568" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="568" left="753" width="19" height="13" font="10">13 </text>
<text top="568" left="829" width="19" height="13" font="10">25 </text>
<text top="568" left="899" width="30" height="13" font="10">1,25 </text>
<text top="568" left="967" width="22" height="13" font="10">5,5 </text>
<text top="568" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,05 </text>
<text top="568" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="568" left="1135" width="34" height="13" font="10">1559 </text>
<text top="568" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>245 </b></text>
<text top="603" left="65" width="48" height="13" font="10">SWKO </text>
<text top="603" left="146" width="37" height="13" font="10">Coari </text>
<text top="603" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="603" left="267" width="19" height="13" font="10">40 </text>
<text top="603" left="311" width="34" height="13" font="10">1600 </text>
<text top="603" left="365" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="603" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="603" left="434" width="21" height="13" font="10">2C </text>
<text top="603" left="471" width="39" height="13" font="10">AT43 </text>
<text top="603" left="531" width="34" height="13" font="10">1025 </text>
<text top="595" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 42-</text>
<text top="612" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="603" left="671" width="41" height="13" font="10">18600 </text>
<text top="603" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="603" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="603" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="603" left="967" width="22" height="13" font="10">0,9 </text>
<text top="603" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="603" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="603" left="1135" width="34" height="13" font="10">1267 </text>
<text top="603" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>333 </b></text>
<text top="638" left="66" width="45" height="13" font="10">SWLB </text>
<text top="638" left="142" width="45" height="13" font="10">Lábrea </text>
<text top="638" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="638" left="267" width="19" height="13" font="10">58 </text>
<text top="638" left="311" width="34" height="13" font="10">1000 </text>
<text top="638" left="365" width="19" height="13" font="10">40 </text>
<text top="638" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="638" left="434" width="21" height="13" font="10">2C </text>
<text top="638" left="471" width="39" height="13" font="10">AT43 </text>
<text top="638" left="531" width="34" height="13" font="10">1025 </text>
<text top="630" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 42-</text>
<text top="647" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="638" left="671" width="41" height="13" font="10">18600 </text>
<text top="638" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="638" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="638" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="638" left="967" width="22" height="13" font="10">1,4 </text>
<text top="638" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="638" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="638" left="1135" width="34" height="13" font="10">1274 </text>
<text top="639" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-274 </b></text>
<text top="674" left="66" width="45" height="13" font="10">SWLC </text>
<text top="674" left="131" width="66" height="13" font="10">Rio Verde </text>
<text top="674" left="217" width="25" height="13" font="10">GO </text>
<text top="674" left="263" width="26" height="13" font="10">751 </text>
<text top="674" left="311" width="34" height="13" font="10">1500 </text>
<text top="674" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="674" left="400" width="19" height="13" font="10">33 </text>
<text top="674" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="674" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="674" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="665" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="682" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="674" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="674" left="753" width="19" height="13" font="10">10 </text>
<text top="674" left="829" width="19" height="13" font="10">23 </text>
<text top="674" left="899" width="30" height="13" font="10">1,23 </text>
<text top="674" left="963" width="30" height="13" font="10">17,5 </text>
<text top="674" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,18 </text>
<text top="674" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="674" left="1135" width="34" height="13" font="10">1716 </text>
<text top="674" left="1199" width="31" height="13" font="17"><b>-216 </b></text>
<text top="709" left="69" width="40" height="13" font="10">SWPI </text>
<text top="709" left="136" width="57" height="13" font="10">Parintins </text>
<text top="709" left="216" width="28" height="13" font="10">AM </text>
<text top="709" left="267" width="19" height="13" font="10">26 </text>
<text top="709" left="311" width="34" height="13" font="10">1800 </text>
<text top="709" left="365" width="19" height="13" font="10">30 </text>
<text top="709" left="400" width="19" height="13" font="10">36 </text>
<text top="709" left="434" width="21" height="13" font="10">3C </text>
<text top="709" left="471" width="39" height="13" font="10">AT72 </text>
<text top="709" left="531" width="34" height="13" font="10">1175 </text>
<text top="700" left="589" width="54" height="13" font="10">ATR 72-</text>
<text top="718" left="605" width="26" height="13" font="10">600 </text>
<text top="709" left="671" width="41" height="13" font="10">22800 </text>
<text top="709" left="753" width="19" height="13" font="10">15 </text>
<text top="709" left="829" width="19" height="13" font="10">21 </text>
<text top="709" left="899" width="30" height="13" font="10">1,21 </text>
<text top="709" left="967" width="22" height="13" font="10">0,6 </text>
<text top="709" left="1021" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="709" left="1079" width="30" height="13" font="10">1,01 </text>
<text top="709" left="1135" width="34" height="13" font="10">1447 </text>
<text top="709" left="1202" width="26" height="13" font="17"><b>353 </b></text>
<text top="736" left="54" width="593" height="16" font="38">* Voos autorizados vigentes, atualizado diariamente. Atualização em 19/09/2017. </text>
<text top="757" left="54" width="278" height="16" font="38">Fonte: ANAC (2017a, 2017c, 2017d). </text>
</page>
<page number="45" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="41" size="10" family="Times" color="#202020"/>
<image top="112" left="57" width="360" height="297" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-45_1.png"/>
<image top="958" left="54" width="366" height="-245" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-45_2.png"/>
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">45 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="144" height="13" font="17"><b>Figura 3. </b>Ábaco para L</text>
<text top="103" left="198" width="11" height="9" font="36">ref</text>
<text top="98" left="208" width="202" height="13" font="10"> do A320-200, MTOW de 79 ton<b> </b></text>
<text top="397" left="417" width="4" height="17" font="0"> </text>
<text top="412" left="54" width="134" height="13" font="10">Fonte: Airbus (2017). </text>
<text top="430" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="451" left="108" width="316" height="16" font="38">Pela  Figura  3,  nota-se  que  há  diferentes </text>
<text top="472" left="54" width="132" height="16" font="38">dimensões  para  L</text>
<text top="477" left="186" width="13" height="11" font="41">ref</text>
<text top="472" left="199" width="224" height="16" font="38">  de  acordo  com  a  altitude  do </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="38">aeródromo,  o  que  foi  corrigido  nesse  estudo  em </text>
<text top="513" left="54" width="188" height="16" font="38">cada aeroporto analisado. </text>
<text top="534" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="534" left="108" width="316" height="16" font="38">Além  das  correções  necessárias  para  a </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="38">altitude,  há  também  correções  necessárias  para  a </text>
<text top="575" left="54" width="370" height="16" font="38">temperatura do aeródromo, pois foram adotados os </text>
<text top="596" left="54" width="370" height="16" font="38">ábacos considerando a temperatura em dia padrão </text>
<text top="617" left="54" width="370" height="16" font="38">para  a  altitude  do  aeródromo,  conforme  exemplo </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="38">apresentado na Figura 4 para o ábaco da aeronave </text>
<text top="658" left="54" width="81" height="16" font="38">B777-200. </text>
<text top="679" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="699" left="54" width="142" height="13" font="17"><b>Figura 4.</b> Ábaco para L</text>
<text top="704" left="196" width="13" height="9" font="36">ref </text>
<text top="699" left="209" width="214" height="13" font="10">do B777-200, MTOW de 297,6 ton </text>
<text top="946" left="421" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="962" left="54" width="137" height="13" font="10">Fonte: Boeing (2017). </text>
<text top="979" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1000" left="108" width="316" height="16" font="38">Esses  ábacos  foram  coletados  junto  aos </text>
<text top="1021" left="54" width="370" height="16" font="38">manuais dos fabricantes de cada uma das aeronaves </text>
<text top="1042" left="54" width="314" height="16" font="38">analisadas como aeronave de projeto (AP). </text>
<text top="1062" left="108" width="316" height="16" font="38">Também foi necessária a identificação das </text>
<text top="1083" left="54" width="370" height="16" font="38">médias das temperaturas máximas nos meses mais </text>
<text top="1104" left="54" width="370" height="16" font="38">quentes nos aeródromos considerados. Para tanto, </text>
<text top="1124" left="54" width="370" height="16" font="38">foram  utilizadas  as  bases  meteorológicas  das </text>
<text top="1145" left="54" width="370" height="16" font="38">estações  automáticas  do  Instituto  Nacional  de </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="38">Meteorologia  (INMET),  para  cada  um  dos </text>
<text top="119" left="474" width="80" height="16" font="38">aeroportos </text>
<text top="119" left="578" width="103" height="16" font="38">considerados, </text>
<text top="119" left="705" width="46" height="16" font="38">sendo </text>
<text top="119" left="776" width="67" height="16" font="38">adotadas </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="38">aproximações  para  os  casos  de  cidades  que  não </text>
<text top="160" left="474" width="227" height="16" font="38">possuem estações automáticas. </text>
<text top="181" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="202" left="474" width="280" height="16" font="1">3.2 Análise de compatibilidade entre L</text>
<text top="207" left="753" width="20" height="11" font="23">decl</text>
<text top="202" left="773" width="28" height="16" font="1"> e L</text>
<text top="207" left="801" width="18" height="11" font="23">real</text>
<text top="202" left="820" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="222" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="243" left="528" width="316" height="16" font="38">Após  a  realização  das  devidas  correções, </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="38">foram  realizadas  analises  referentes  a  quanto  o </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="38">comprimento de pista do aeroporto declarado junto </text>
<text top="305" left="474" width="90" height="16" font="38">à  ANAC  (L</text>
<text top="311" left="563" width="20" height="11" font="41">decl</text>
<text top="305" left="583" width="150" height="16" font="38">)  se  diferencia  do  L</text>
<text top="311" left="733" width="21" height="11" font="41">real </text>
<text top="305" left="756" width="87" height="16" font="38">demandado </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="38">para  a  aeronave  de  projeto  considerada  em </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="38">operação  no  aeroporto.  A  Figura  5  apresenta  as </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="38">dimensões  em  metros  das  diferenças  a  favor  da </text>
<text top="388" left="474" width="249" height="16" font="38">operação,  em  verde,  em  que  o  L</text>
<text top="394" left="723" width="20" height="11" font="41">decl</text>
<text top="388" left="743" width="101" height="16" font="38">  apresenta-se </text>
<text top="409" left="474" width="96" height="16" font="38">superior ao L</text>
<text top="414" left="569" width="21" height="11" font="41">real </text>
<text top="409" left="590" width="253" height="16" font="38">demandado, ou quando acontece o </text>
<text top="430" left="474" width="158" height="16" font="38">inverso,  quando  o  L</text>
<text top="435" left="631" width="20" height="11" font="41">decl</text>
<text top="430" left="652" width="192" height="16" font="38">  apresenta-se  inferior  ao </text>
<text top="450" left="474" width="11" height="16" font="38">L</text>
<text top="456" left="484" width="18" height="11" font="41">real</text>
<text top="450" left="502" width="341" height="16" font="38">, ou seja, há incompatibilidade no tamanho de </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="38">pista  que  pode  comprometer  principalmente  as </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="38">operações  de  decolagens  das  aeronaves  com </text>
<text top="512" left="474" width="297" height="16" font="38">autorização vigente de uso do aeroporto. </text>
<text top="533" left="528" width="316" height="16" font="38">De  acordo  com  a  Figura54,  nota-se  que  o </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="38">aeroporto  de  São  Gabriel  da  Cachoeira/AM </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="38">(SBUA) e o aeroporto de Vilhena/RO (SBVH) sãos </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="38">os aeroportos  com  maiores extensões  de pista em </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="38">relação  ao  solicitado  pela  aeronave  de  projeto </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="38">considerada,  com  1320  m  e  875  m  adicionais, </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="38">respectivamente,  acima  do  solicitado.  Por  outro </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="38">lado,  os  aeroportos  de  Campina  Grande/PB </text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="38">(SBKG)  e  Caldas  Novas/GO  (SBCN),  com </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="38">respectivamente  1964  m  e  2132  m  abaixo  do </text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="38">demandado  pela  aeronave  de  projeto,  são  os </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="38">aeroportos  que  tornam  as  operações  mais  críticas </text>
<text top="781" left="474" width="26" height="16" font="38">em </text>
<text top="781" left="517" width="53" height="16" font="38">termos </text>
<text top="781" left="587" width="22" height="16" font="38">de </text>
<text top="781" left="625" width="76" height="16" font="38">segurança </text>
<text top="781" left="718" width="88" height="16" font="38">operacional </text>
<text top="781" left="824" width="20" height="16" font="38">se </text>
<text top="802" left="474" width="339" height="16" font="38">considerado o MTOW da aeronave de projeto. </text>
<text top="823" left="528" width="316" height="16" font="38">Acredita-se  que  as  operações  da  aeronave </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="38">de  projeto  considerada  nesses  aeroportos  torna-se </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="38">possível com a diminuição do MTOW operacional, </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="38">o que viabilizaria tais operações, porém restringiria </text>
<text top="905" left="474" width="304" height="16" font="38">o uso do equipamento na sua plena carga. </text>
<text top="926" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="947" left="474" width="205" height="16" font="38">3.3 Identificação dos custos </text>
<text top="968" left="528" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="988" left="528" width="316" height="16" font="38">Nesse  estudo  também  foram  realizados  os </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="38">cálculos associados às extensões adicionais de pista </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="38">em relação ao Lreal calculado. Os valores de Lreal </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="38">de  cada  pista  foram  então  multiplicadas  pela </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="38">largura  declarada  (T)  da  pista  e  pelo  custo  de  R$ </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="38">377,37 / m2 adotado como referência. Para tanto, </text>
<text top="1112" left="474" width="48" height="16" font="38">foram </text>
<text top="1133" left="528" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1154" left="528" width="5" height="16" font="38"> </text>
</page>
<page number="46" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="42" size="11" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="43" size="11" family="Times" color="#404040"/>
	<fontspec id="44" size="12" family="Times" color="#000000"/>
<image top="656" left="172" width="501" height="264" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-46_1.png"/>
<text top="60" left="813" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="820" width="24" height="18" font="1">46 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="185" height="13" font="17"><b>Figura 5.</b> Diferenças entre o L</text>
<text top="103" left="239" width="17" height="9" font="36">real </text>
<text top="98" left="256" width="31" height="13" font="10">e o L</text>
<text top="103" left="287" width="16" height="9" font="36">decl</text>
<text top="98" left="303" width="182" height="13" font="10"> pelo aeroporto junto à ANAC</text>
<text top="96" left="485" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="484" left="54" width="161" height="13" font="10">Fonte: Dados da pesquisa. </text>
<text top="502" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="523" left="54" width="370" height="16" font="1">analisados  somente  os  aeroportos  com  dimensões </text>
<text top="543" left="54" width="37" height="16" font="1">de  L</text>
<text top="549" left="91" width="20" height="11" font="23">decl</text>
<text top="543" left="111" width="73" height="16" font="1">  acima  L</text>
<text top="549" left="184" width="18" height="11" font="23">real</text>
<text top="543" left="202" width="222" height="16" font="1">  na  identificação  dos  custos </text>
<text top="564" left="54" width="393" height="16" font="1">associados  ao  adicional  de  pista  em  21  dos      </text>
<text top="585" left="54" width="340" height="16" font="1">aeroportos que apresentam essa característica.  </text>
<text top="606" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="502" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="523" left="516" width="327" height="16" font="1">A  Figura  6  apresenta  os  custos  adicionais </text>
<text top="543" left="474" width="321" height="16" font="1">identificados para cada aeroporto analisado. </text>
<text top="564" left="516" width="327" height="16" font="1">Nota-se pela Figura 6 que os aeroportos com </text>
<text top="585" left="474" width="288" height="16" font="1">maiores custos adicionais em relação ao</text>
<text top="585" left="762" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="606" left="474" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="626" left="54" width="378" height="13" font="17"><b>Figura 6. </b>Custos adicionais identificados para cada aeroporto. </text>
<text top="978" left="689" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="994" left="54" width="161" height="13" font="10">Fonte: Dados da pesquisa. </text>
<text top="1012" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="1033" left="54" width="370" height="16" font="1">demandado  são  os  de  Pelotas/RS  (SBPK), </text>
<text top="1053" left="54" width="91" height="16" font="1">Vilhena/RO </text>
<text top="1053" left="163" width="65" height="16" font="1">(SBVH) </text>
<text top="1053" left="246" width="12" height="16" font="1">e </text>
<text top="1053" left="276" width="31" height="16" font="1">São </text>
<text top="1053" left="326" width="58" height="16" font="1">Gabriel </text>
<text top="1053" left="402" width="21" height="16" font="1">da </text>
<text top="1074" left="54" width="370" height="16" font="1">Cachoeira/AM (SBUA), com custos adicionais de </text>
<text top="1095" left="54" width="370" height="16" font="1">R$ 9,6 milhões, R$ 9,9 milhões e R$ 22 milhões, </text>
<text top="1115" left="54" width="585" height="16" font="1">respectivamente,   demonstrando  que   falhas   em                                                 </text>
<text top="1136" left="54" width="62" height="16" font="1">projetos </text>
<text top="1136" left="144" width="92" height="16" font="1">geométricos </text>
<text top="1136" left="264" width="26" height="16" font="1">em </text>
<text top="1136" left="319" width="56" height="16" font="1">relação </text>
<text top="1136" left="402" width="21" height="16" font="1">ao </text>
<text top="1157" left="54" width="373" height="16" font="1">superdimensionamento podem gerar significativos  </text>
<text top="1012" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1033" left="474" width="49" height="16" font="1">custos </text>
<text top="1033" left="543" width="77" height="16" font="1">adicionais </text>
<text top="1033" left="641" width="110" height="16" font="1">desnecessários </text>
<text top="1033" left="771" width="23" height="16" font="1">no </text>
<text top="1033" left="814" width="30" height="16" font="1">uso </text>
<text top="1053" left="474" width="198" height="16" font="1">propriamente dito da pista. </text>
<text top="1074" left="528" width="316" height="16" font="1">Por  outro  lado,  aeroportos  como  os  de </text>
<text top="1095" left="474" width="370" height="16" font="1">Marília/SP  (SBML),  Araxá/MG  (SBAX)  e </text>
<text top="1115" left="474" width="370" height="16" font="1">Uruguaiana/RS  (SBUG)  estão  entre  os  melhores </text>
<text top="1136" left="474" width="370" height="16" font="1">projetados  em  relação  aos  mínimos  custos </text>
<text top="1157" left="474" width="370" height="16" font="1">adicionais, referentes a R$ 550 mil, R$ 691 mil e </text>
<text top="857" left="137" width="42" height="11" font="23">R$ 0,00</text>
<text top="828" left="90" width="89" height="11" font="23">R$ 5.000.000,00</text>
<text top="798" left="84" width="95" height="11" font="23">R$ 10.000.000,00</text>
<text top="768" left="84" width="95" height="11" font="23">R$ 15.000.000,00</text>
<text top="739" left="84" width="95" height="11" font="23">R$ 20.000.000,00</text>
<text top="709" left="84" width="95" height="11" font="23">R$ 25.000.000,00</text>
<text top="898" left="200" width="0" height="12" font="42">SBM</text>
<text top="869" left="200" width="0" height="12" font="42">L</text>
<text top="899" left="213" width="0" height="12" font="42">SBAX</text>
<text top="903" left="226" width="0" height="12" font="42">SBUG</text>
<text top="903" left="239" width="0" height="12" font="42">SBCP</text>
<text top="902" left="253" width="0" height="12" font="42">SWEI</text>
<text top="905" left="268" width="0" height="12" font="42">SBTB</text>
<text top="903" left="283" width="0" height="13" font="42">SB</text>
<text top="885" left="283" width="0" height="13" font="42">IH</text>
<text top="915" left="299" width="0" height="13" font="42">SWG</text>
<text top="883" left="299" width="0" height="13" font="42">N</text>
<text top="911" left="316" width="0" height="12" font="42">SBUF</text>
<text top="915" left="334" width="0" height="12" font="42">SBRD</text>
<text top="921" left="352" width="0" height="12" font="42">SWKO</text>
<text top="917" left="372" width="0" height="12" font="42">SWPI</text>
<text top="923" left="392" width="0" height="12" font="42">SBDO</text>
<text top="928" left="414" width="0" height="12" font="42">SWCA</text>
<text top="925" left="436" width="0" height="12" font="42">SBL</text>
<text top="899" left="436" width="0" height="12" font="42">E</text>
<text top="930" left="461" width="0" height="12" font="42">SBTG</text>
<text top="927" left="486" width="0" height="12" font="42">SBIP</text>
<text top="936" left="513" width="0" height="12" font="42">SBAU</text>
<text top="939" left="542" width="0" height="12" font="42">SBPK</text>
<text top="944" left="572" width="0" height="12" font="42">SBVH</text>
<text top="948" left="605" width="0" height="12" font="42">SBUA</text>
<text top="692" left="483" width="108" height="12" font="43"><b>R$ 22.412.305,47</b></text>
<text top="450" left="106" width="35" height="12" font="15">-2132</text>
<text top="435" left="118" width="35" height="12" font="15">-1964</text>
<text top="159" left="641" width="23" height="12" font="15">875</text>
<text top="127" left="635" width="30" height="12" font="15">1320</text>
<text top="467" left="72" width="34" height="12" font="15">-2500</text>
<text top="423" left="72" width="34" height="12" font="15">-2000</text>
<text top="380" left="72" width="34" height="12" font="15">-1500</text>
<text top="336" left="72" width="34" height="12" font="15">-1000</text>
<text top="293" left="79" width="27" height="12" font="15">-500</text>
<text top="249" left="99" width="8" height="12" font="15">0</text>
<text top="206" left="84" width="22" height="12" font="15">500</text>
<text top="162" left="76" width="30" height="12" font="15">1000</text>
<text top="119" left="76" width="30" height="12" font="15">1500</text>
<text top="295" left="129" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="129" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="275" left="129" width="0" height="14" font="44">CN</text>
<text top="294" left="151" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="151" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="274" left="151" width="0" height="14" font="44">CX</text>
<text top="292" left="174" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="282" left="174" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="272" left="174" width="0" height="14" font="44">P</text>
<text top="262" left="174" width="0" height="14" font="44">F</text>
<text top="295" left="196" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="196" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="275" left="196" width="0" height="14" font="44">CR</text>
<text top="293" left="219" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="283" left="219" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="273" left="219" width="0" height="14" font="44">F</text>
<text top="264" left="219" width="0" height="14" font="44">N</text>
<text top="294" left="241" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="241" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="274" left="241" width="0" height="14" font="44">DB</text>
<text top="293" left="264" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="283" left="264" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="273" left="264" width="0" height="14" font="44">A</text>
<text top="263" left="264" width="0" height="14" font="44">E</text>
<text top="295" left="286" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="286" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="275" left="286" width="0" height="14" font="44">Z</text>
<text top="265" left="286" width="0" height="14" font="44">M</text>
<text top="291" left="309" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="281" left="309" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="271" left="309" width="0" height="14" font="44">T</text>
<text top="262" left="309" width="0" height="14" font="44">T</text>
<text top="293" left="331" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="283" left="331" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="273" left="331" width="0" height="14" font="44">P</text>
<text top="263" left="331" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="295" left="354" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="354" width="0" height="14" font="44">NDV</text>
<text top="295" left="376" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="376" width="0" height="14" font="44">NB</text>
<text top="264" left="376" width="0" height="14" font="44">R</text>
<text top="298" left="399" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="288" left="399" width="0" height="14" font="44">W</text>
<text top="274" left="399" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="264" left="399" width="0" height="14" font="44">C</text>
<text top="292" left="421" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="282" left="421" width="0" height="14" font="44">NT</text>
<text top="262" left="421" width="0" height="14" font="44">F</text>
<text top="294" left="444" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="444" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="274" left="444" width="0" height="14" font="44">M</text>
<text top="261" left="444" width="0" height="14" font="44">L</text>
<text top="295" left="466" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="285" left="466" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="275" left="466" width="0" height="14" font="44">UG</text>
<text top="291" left="489" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="281" left="489" width="0" height="14" font="44">W</text>
<text top="267" left="489" width="0" height="14" font="44">E</text>
<text top="257" left="489" width="0" height="14" font="44">I</text>
<text top="288" left="511" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="278" left="511" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="268" left="511" width="0" height="14" font="44">IH</text>
<text top="293" left="534" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="283" left="534" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="273" left="534" width="0" height="14" font="44">UF</text>
<text top="299" left="556" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="289" left="556" width="0" height="14" font="44">W</text>
<text top="275" left="556" width="0" height="14" font="44">K</text>
<text top="265" left="556" width="0" height="14" font="44">O</text>
<text top="295" left="579" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="285" left="579" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="275" left="579" width="0" height="14" font="44">DO</text>
<text top="291" left="601" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="281" left="601" width="0" height="14" font="44">BL</text>
<text top="263" left="601" width="0" height="14" font="44">E</text>
<text top="287" left="624" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="277" left="624" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="267" left="624" width="0" height="14" font="44">IP</text>
<text top="293" left="646" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="283" left="646" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="273" left="646" width="0" height="14" font="44">P</text>
<text top="263" left="646" width="0" height="14" font="44">K</text>
<text top="294" left="669" width="0" height="14" font="44">S</text>
<text top="284" left="669" width="0" height="14" font="44">B</text>
<text top="274" left="669" width="0" height="14" font="44">UA</text>
</page>
<page number="47" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">47 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">R$  905  mil,  respectivamente,  ou  seja,  de  acordo </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">com  as  características  consideradas  tanto  para  as </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">variáveis  associadas  ao  tamanho  de  pista  do </text>
<text top="160" left="54" width="304" height="16" font="1">aeródromo quanto à aeronave de projeto.  </text>
<text top="181" left="108" width="316" height="16" font="1">Cabe  ressaltar  que  os  dados  os  dados </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">apresentados  na  Figura  6  apresentam  os  custos </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">adicionais  por  metro  quadrado  apenas  para  fins </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">comparativos,  pois  sabe-se  que  os  custos  locais </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">para  o  planejamento  e  construção  aeroportuária </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">podem ser distintos entre as diferentes localidades </text>
<text top="305" left="54" width="102" height="16" font="1">consideradas. </text>
<text top="326" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="347" left="54" width="181" height="16" font="2"><b>4 Considerações Finais </b></text>
<text top="368" left="97" width="5" height="16" font="39"><b> </b></text>
<text top="388" left="97" width="327" height="16" font="1">O  estudo  buscou  identificar  as  principais </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">características  de  pequenos  aeroportos  brasileiros </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">em relação ao dimensionamento real demandado e </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">dimensionamento  de  pista  declarado  junto  à </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">ANAC. Essa identificação foi realizada a partir das </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">aeronaves  projetos  definidas  para  cada  aeroporto </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">considerando o uso das pistas identificado no voos </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">autorizados  vigentes  no  HOTRAN  (2017).  Os </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">resultados  demonstram  que  28  dos  aeroportos </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">analisados possuem dimensões de pista abaixo das </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">dimensões solicitadas pelas respectivas aeronaves, </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">demonstrando  que  caso  essas  aeronaves  decolem </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">no  seu  MTOW,  pelos  cálculos  realizados,  as </text>
<text top="657" left="54" width="76" height="16" font="1">operações </text>
<text top="657" left="158" width="21" height="16" font="1">de </text>
<text top="657" left="207" width="82" height="16" font="1">decolagem </text>
<text top="657" left="317" width="53" height="16" font="1">podem </text>
<text top="657" left="398" width="25" height="16" font="1">ser </text>
<text top="678" left="54" width="120" height="16" font="1">comprometidas. </text>
<text top="699" left="97" width="327" height="16" font="1">Por outro lado, também  foram  identificados </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">que  os  21  aeroportos  remanescentes  da  amostra </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">possuem  dimensões  acima  do  solicitado  em  até </text>
<text top="761" left="54" width="41" height="16" font="1">1320 </text>
<text top="761" left="113" width="23" height="16" font="1">m, </text>
<text top="761" left="155" width="105" height="16" font="1">representando </text>
<text top="761" left="278" width="49" height="16" font="1">custos </text>
<text top="761" left="346" width="78" height="16" font="1">adicionais </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">desnecessários  que  chegam  a  R$  22  milhões  no </text>
<text top="802" left="54" width="335" height="16" font="1">dimensionamento de uma determinada pista.   </text>
<text top="823" left="97" width="327" height="16" font="1">Algumas  limitações  foram  identificadas  no </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">estudo,  como  a  necessidade  de  ajustes  nas </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">aproximações entre as configurações de aeronaves </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">identificadas  no  HOTRAN  (2017)  e  os  modelos </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">utilizados  pelas  companhias,  como  no  caso  do </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">AT43 identificado, que foi aproximado para ATR </text>
<text top="947" left="54" width="366" height="16" font="1">42-600, ou B737, que foi aproximado para B737-</text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">900ER  com  <i>winglet</i>, o B738, que foi aproximado </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">para B737-900, e o B772, que foi aproximado para </text>
<text top="1009" left="54" width="162" height="16" font="1">o Boeing 777-200ER. </text>
<text top="1030" left="97" width="327" height="16" font="1">O  uso  de  dados  secundários  também </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">apresenta  limitações  no  estudo,  pois  alguns  dos </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">dados  adotados  pela  classificação  dos  aeroportos </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">junto à ANAC, por exemplo, não são possíveis de </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">serem checados <i>in loco</i>, como no caso das larguras </text>
<text top="1133" left="54" width="243" height="16" font="1">ou demais dimensões declaradas. </text>
<text top="1154" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="99" left="474" width="129" height="16" font="2"><b>Agradecimentos </b></text>
<text top="119" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="140" left="516" width="327" height="16" font="1">Conselho  Nacional  de  Desenvolvimento </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">Científico  e  Tecnológico  (CNPq)  e  Fundação  de </text>
<text top="181" left="474" width="365" height="16" font="1">Amparo à Pesquisa do Estado de Goiás (FAPEG). </text>
<text top="202" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="223" left="474" width="95" height="16" font="2"><b>Referências </b></text>
<text top="243" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">AIRBUS.  Aircraft  characteristics  airport  and </text>
<text top="285" left="474" width="95" height="16" font="1">maintenance </text>
<text top="285" left="598" width="72" height="16" font="1">planning. </text>
<text top="285" left="699" width="83" height="16" font="1">Disponível </text>
<text top="285" left="812" width="31" height="16" font="1">em. </text>
<text top="305" left="474" width="290" height="16" font="1">&lt;http://www.airbus.com/aircraft.html&gt;. </text>
<text top="305" left="787" width="57" height="16" font="1">Acesso </text>
<text top="326" left="474" width="144" height="16" font="1">em., 20, Set., 2017. </text>
<text top="347" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">ANAC.  Agência  Nacional  de  Aviação  Civil. </text>
<text top="388" left="474" width="255" height="16" font="1">Anuário do transporte aéreo, 2016. </text>
<text top="409" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">_____,  Aeronaves  e  código  de  referência. </text>
<text top="450" left="474" width="83" height="16" font="1">Disponível </text>
<text top="450" left="677" width="31" height="16" font="1">em. </text>
<text top="450" left="829" width="15" height="16" font="1">&lt; </text>
<text top="471" left="474" width="283" height="16" font="1">http://www.anac.gov.br/assuntos/setor-</text>
<text top="492" left="474" width="339" height="16" font="1">regulado/aerodromos/certificacao/aeronaves-e-</text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">codigo-de-referencia&gt;.  Acesso  em.,  19,  Set., </text>
<text top="533" left="474" width="53" height="16" font="1">2017a. </text>
<text top="554" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">_____, Dados do transporte aéreo. Disponível em. </text>
<text top="595" left="474" width="332" height="16" font="1">&lt;http://www.anac.gov.br/noticias/demanda-e-</text>
<text top="616" left="474" width="364" height="16" font="1">oferta-domestica-mantem-crescimento-em-abril&gt;. </text>
<text top="637" left="474" width="220" height="16" font="1">Acesso em., 31, Maio, 2017b. </text>
<text top="657" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1"> _____, Lista de aeródromos privados. Disponível </text>
<text top="699" left="474" width="365" height="16" font="1">em. &lt;http://www.anac.gov.br/Anac/assuntos/setor-</text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">regulado/aerodromos&gt;.  Acesso  em.,  03,  Junho, </text>
<text top="740" left="474" width="53" height="16" font="1">2017c. </text>
<text top="761" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">_____,  Lista  de  aeródromos  públicos.  Disponível </text>
<text top="802" left="474" width="365" height="16" font="1">em. &lt;http://www.anac.gov.br/Anac/assuntos/setor-</text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">regulado/aerodromos&gt;.  Acesso  em.,  03,  Junho, </text>
<text top="843" left="474" width="59" height="16" font="1">2017d.  </text>
<text top="864" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">_____, RBAC nº. 154, Regulamento Brasileiro de </text>
<text top="905" left="474" width="154" height="16" font="1">Aviação Civil, 2012. </text>
<text top="926" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="947" left="474" width="370" height="16" font="1">BOEING.  Airplane  characteristics  for  airport </text>
<text top="968" left="474" width="72" height="16" font="1">planning. </text>
<text top="968" left="602" width="84" height="16" font="1">Disponível </text>
<text top="968" left="742" width="31" height="16" font="1">em. </text>
<text top="968" left="829" width="14" height="16" font="1">&lt; </text>
<text top="988" left="474" width="357" height="16" font="1">http://www.boeing.com/commercial/airports/plan</text>
<text top="1009" left="474" width="327" height="16" font="1">_manuals.page&gt;. Acesso em., 20, Set., 2017. </text>
<text top="1030" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">BRASIL, Código Brasileiro de Aeronáutica. Lei nº </text>
<text top="1071" left="474" width="257" height="16" font="1">7.565, de 19 de dezembro de 1986. </text>
<text top="1092" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="1">DNIT, Departamento Nacional de Infraestrutura de </text>
<text top="1133" left="474" width="370" height="16" font="1">Transportes.  CMG  –  Custo  Médio  Gerencial. </text>
<text top="1154" left="474" width="366" height="16" font="1">Disponível  em.  &lt;https://189.9.128.64/custos-e-</text>
</page>
<page number="48" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="813" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="820" width="24" height="18" font="1">48 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 36-48, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="339" height="16" font="1">pagamentos/copy_of_custo-medio-gerencial&gt;. </text>
<text top="119" left="54" width="216" height="16" font="1">Acesso em., 05, Junho, 2017. </text>
<text top="140" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">FAA, Federal Aviation Administration. Disponível </text>
<text top="181" left="54" width="31" height="16" font="1">em. </text>
<text top="202" left="54" width="359" height="16" font="1">&lt;https://www.faa.gov/airports/planning_capacity/</text>
<text top="222" left="54" width="281" height="16" font="1">passenger_allcargo_stats/categories/&gt;. </text>
<text top="222" left="367" width="56" height="16" font="1">Acesso </text>
<text top="243" left="54" width="160" height="16" font="1">em., 03, Junho, 2017. </text>
<text top="264" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">GIUSTOZZI,  Filippo;  TORALDO,  Emanuele; </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">CRISPINO, Maurizio. Recycled airport pavements </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">for  achieving  environmental  sustainability:  An </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">Italian  case study.  <b>Resources,  Conservation and </b></text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="2"><b>Recycling</b>,  v  68,  Nov.,  2012.  pp.  67–75,  DOI: </text>
<text top="388" left="54" width="241" height="16" font="14"><a href="https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2012.08.013">10.1016/j.resconrec.2012.08.013 </a></text>
<text top="409" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">HOTRAN, Horário de Transporte. Disponível em. </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">&lt;  http://www.anac.gov.br/hotran  &gt;.  Acesso  em., </text>
<text top="471" left="54" width="113" height="16" font="1">19, Set., 2017.  </text>
<text top="492" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">ICAO,  International  Civil  Aviation  Organization. </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">Anexo  14:  padrões  internacionais  e  práticas </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">recomendadas,  Aeródromos,  Terceira  Edição, </text>
<text top="574" left="54" width="93" height="16" font="1">Julho, 1999. </text>
<text top="595" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">MELLO,  Luiz  Guilherme  Rodrigues;  FARIAS, </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">Márcio  Muniz;  PREUSSLER,  Ernesto  Simões; </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">PREUSSLER,  Rodrigo.  Análise  do  impacto  do </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">período de projeto de pavimentos no custo global </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">de  obras  rodoviárias.  <b>Transportes</b>,  v.  24,  n.  4, </text>
<text top="719" left="54" width="342" height="16" font="1">2016. DOI:10.14295/transportes.v24i4.1056 4. </text>
<text top="740" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">YOUNG, S. B., WELLS, A. T. Airport planning &amp; </text>
<text top="781" left="54" width="311" height="16" font="1">management. 6th ed., McGraw-Hill, 2011. </text>
<text top="802" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="823" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
</page>
<page number="49" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="45" size="12" family="Times" color="#212121"/>
	<fontspec id="46" size="11" family="Times" color="#212121"/>
<image top="-6" left="40" width="815" height="124" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-49_1.jpg"/>
<image top="458" left="233" width="650" height="407" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-49_2.png"/>
<image top="461" left="12" width="206" height="226" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-49_3.png"/>
<image top="780" left="231" width="654" height="336" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-49_4.png"/>
<image top="779" left="8" width="232" height="300" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-49_5.png"/>
<image top="692" left="22" width="132" height="47" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-49_6.png"/>
<text top="60" left="753" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="760" width="10" height="18" font="1">1 </text>
<text top="79" left="128" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="112" left="447" width="7" height="30" font="11"><b> </b></text>
<text top="160" left="182" width="590" height="27" font="3"><b>Influence  of  Female  boardroom  presence  on </b></text>
<text top="193" left="182" width="590" height="27" font="3"><b>firm value: An analysis on companies listed on </b></text>
<text top="226" left="182" width="37" height="27" font="3"><b>B3 </b></text>
<text top="259" left="182" width="6" height="27" font="3"><b> </b></text>
<text top="290" left="182" width="232" height="18" font="1">Isaac  Gezer  Silva  de  Oliveira</text>
<text top="289" left="414" width="4" height="12" font="23">1</text>
<text top="290" left="417" width="210" height="18" font="1">,  Sâmela  Pedrada  Cardoso</text>
<text top="289" left="628" width="6" height="12" font="23">2</text>
<text top="290" left="634" width="136" height="18" font="1">,  Ricardo  Santos </text>
<text top="312" left="182" width="34" height="18" font="1">Dias</text>
<text top="311" left="216" width="6" height="12" font="23">3</text>
<text top="312" left="222" width="165" height="18" font="1">, Pedro Borges Júnior</text>
<text top="311" left="386" width="10" height="12" font="23">4 </text>
<text top="334" left="182" width="5" height="18" font="1"> </text>
<text top="356" left="182" width="295" height="18" font="1">1 Instituto Federal do Espírito Santo -<a href="mailto:isaacgezer@gmail.com"> </a></text>
<text top="356" left="476" width="177" height="18" font="14"><a href="mailto:isaacgezer@gmail.com">isaacgezer@gmail.com</a></text>
<text top="355" left="653" width="3" height="12" font="23"><a href="mailto:isaacgezer@gmail.com"> </a></text>
<text top="356" left="656" width="5" height="18" font="1"><a href="mailto:isaacgezer@gmail.com"> </a></text>
<text top="377" left="182" width="9" height="12" font="23">2 </text>
<text top="378" left="190" width="320" height="18" font="1">Universidade Federal do Espírito Santo -<a href="mailto:samela.cardoso@ifes.edu.br"> </a></text>
<text top="378" left="510" width="216" height="18" font="14"><a href="mailto:samela.cardoso@ifes.edu.br">samela.cardoso@ifes.edu.br</a></text>
<text top="378" left="727" width="9" height="18" font="1"><a href="mailto:samela.cardoso@ifes.edu.br"> </a> </text>
<text top="399" left="182" width="9" height="12" font="23">3 </text>
<text top="400" left="190" width="284" height="18" font="1">Instituto Federal do Espírito Santo -<a href="mailto:ricardodossantosdias@gmail.com"> </a></text>
<text top="400" left="475" width="261" height="18" font="14"><a href="mailto:ricardodossantosdias@gmail.com">ricardodossantosdias@gmail.com</a></text>
<text top="400" left="736" width="9" height="18" font="1"><a href="mailto:ricardodossantosdias@gmail.com"> </a> </text>
<text top="421" left="182" width="10" height="12" font="23">4 </text>
<text top="422" left="191" width="245" height="18" font="1">Universidade Federal do Pará -<a href="mailto:pedro.borges.junior@outlook.com"> </a></text>
<text top="422" left="436" width="267" height="18" font="14"><a href="mailto:pedro.borges.junior@outlook.com">pedro.borges.junior@outlook.com</a></text>
<text top="422" left="703" width="9" height="18" font="1"><a href="mailto:pedro.borges.junior@outlook.com"> </a> </text>
<text top="453" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="475" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="497" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="519" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="541" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="563" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="585" left="128" width="4" height="18" font="1"> </text>
<text top="606" left="54" width="8" height="15" font="10">  </text>
<text top="625" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="643" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="661" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="680" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="698" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="716" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="735" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="753" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="771" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="790" left="54" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="606" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="625" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="643" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="661" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="680" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="698" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="716" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="735" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="753" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="771" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="790" left="474" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="809" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="830" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="851" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="871" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="892" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="913" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="933" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="954" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="975" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="995" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1016" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1037" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1058" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1078" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1099" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1120" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1140" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="809" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="830" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="851" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="871" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="892" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="913" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="933" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="954" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="975" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="995" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1016" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1037" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1058" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1078" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1099" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1120" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="1140" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="461" left="244" width="78" height="15" font="10">ABSTRACT </text>
<text top="480" left="244" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="498" left="244" width="631" height="14" font="15">In recent decades women have had substantial advances in access to higher education and the labor market, </text>
<text top="514" left="244" width="631" height="14" font="15">but these achievements were not reflected in the high ranking of companies. The participation of women in </text>
<text top="530" left="244" width="631" height="14" font="15">executive positions in the advisory board of large corporations in Brazil and in the world is still incipient. In </text>
<text top="547" left="244" width="632" height="14" font="15">this sense factors such as patriarchy, male chauvinism, sexism, among other advances not allow the presence </text>
<text top="563" left="244" width="631" height="14" font="15">of women at the top of large companies, even when this presence is associated with better performance. </text>
<text top="580" left="244" width="632" height="14" font="15">Thus, work on the assumption that thinking gender diversity of public policies involves ethical issues and </text>
<text top="597" left="244" width="631" height="14" font="15">inclusion strategies going performance improvement field and value creation, while the completion of ideas </text>
<text top="613" left="244" width="631" height="14" font="15">and attitudes from the specificities of each gender can contribute to economic and social development of the </text>
<text top="629" left="244" width="631" height="14" font="15">company.  Thus  the  aim  of  this  study  is  to  investigate  the  relationship  between  corporate  value  and  the </text>
<text top="646" left="244" width="631" height="14" font="15">presence of women in high-ranking. Therefore, we collected data of companies listed on the B3 and identified </text>
<text top="662" left="244" width="632" height="14" font="15">those with the presence of women on the board and the executive board, checking the differences between </text>
<text top="679" left="244" width="631" height="14" font="15">them from non-parametric tests. It is still employed multivariate data analysis from the linear regression and </text>
<text top="695" left="244" width="631" height="14" font="15">probit regression. The results suggest a positive and statistically significant relationship between firm value </text>
<text top="712" left="244" width="631" height="14" font="15">and the presence of women on the board. The results show evidence that the inclusion of women on the </text>
<text top="728" left="244" width="631" height="14" font="15">board in addition to ensuring diversity, meet precepts of ethics, equality, social responsibility, contributing </text>
<text top="745" left="244" width="405" height="14" font="15">to the better performance of firms and generating shareholder value. </text>
<text top="762" left="244" width="4" height="15" font="45"> </text>
<text top="780" left="244" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="464" left="23" width="87" height="15" font="10">KEYWORDS </text>
<text top="482" left="23" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="501" left="23" width="70" height="15" font="10">Diversity,  </text>
<text top="519" left="23" width="59" height="15" font="10">Gender,  </text>
<text top="537" left="23" width="131" height="15" font="10">Board of Directors,  </text>
<text top="555" left="23" width="93" height="15" font="10">Market value. </text>
<text top="574" left="23" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="592" left="23" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="623" left="23" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="654" left="23" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="685" left="23" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="783" left="242" width="66" height="15" font="10">RESUMO </text>
<text top="801" left="242" width="3" height="14" font="15"> </text>
<text top="818" left="242" width="636" height="14" font="15">Nas últimas décadas, as mulheres tiveram avanços substanciais no acesso ao ensino superior e ao mercado de </text>
<text top="834" left="242" width="636" height="14" font="15">trabalho, mas essas conquistas não se refletiram no alto ranking das empresas. A participação de mulheres </text>
<text top="851" left="242" width="636" height="14" font="15">em cargos executivos no conselho consultivo de grandes corporações no Brasil e no mundo ainda é incipiente. </text>
<text top="867" left="242" width="636" height="14" font="15">Nesse sentido, fatores como o patriarcalismo, o machismo, o sexismo, entre outros avanços, não permitem a </text>
<text top="883" left="242" width="636" height="14" font="15">presença  de  mulheres  no  topo  das  grandes  empresas,  mesmo  quando  essa  presença  está  associada  a  um </text>
<text top="900" left="242" width="636" height="14" font="15">melhor  desempenho.  Assim,  trabalhar  no  pressuposto  de  que  pensar  diversidade  de  gênero  nas  políticas </text>
<text top="916" left="242" width="636" height="14" font="15">públicas envolve questões éticas e estratégias de inclusão indo campo de melhoria de desempenho e criação </text>
<text top="933" left="242" width="636" height="14" font="15">de valor, enquanto a conclusão de ideias e atitudes das especificidades de cada gênero pode contribuir para o </text>
<text top="949" left="242" width="636" height="14" font="15">desenvolvimento econômico e social da empresa. Assim, o objetivo deste estudo é investigar a relação entre </text>
<text top="966" left="242" width="636" height="14" font="15">valor corporativo e a presença de mulheres no alto escalão. Por isso, coletamos dados de empresas listadas no </text>
<text top="982" left="242" width="636" height="14" font="15">B3 e identificamos aqueles com a presença de mulheres no conselho e na diretoria executiva, verificando as </text>
<text top="999" left="242" width="636" height="14" font="15">diferenças entre eles a partir de testes não paramétricos. É ainda utilizada a análise multivariada de dados a </text>
<text top="1015" left="242" width="636" height="14" font="15">partir da regressão linear e da regressão probit. Os resultados sugerem uma relação positiva e estatisticamente </text>
<text top="1032" left="242" width="636" height="14" font="15">significativa  entre  o  valor  da  empresa  e  a  presença  de  mulheres  no  conselho.  Os  resultados  mostram </text>
<text top="1048" left="242" width="636" height="14" font="15">evidências de que a inclusão das mulheres no conselho, além de garantir a diversidade, atende aos preceitos </text>
<text top="1065" left="242" width="636" height="14" font="15">da ética, da igualdade, da responsabilidade social, contribuindo para o melhor desempenho das empresas e </text>
<text top="1081" left="242" width="160" height="14" font="15">gerando valor ao acionista. </text>
<text top="1098" left="242" width="3" height="12" font="46"><b> </b></text>
<text top="1113" left="242" width="3" height="14" font="15"> </text>
<text top="782" left="19" width="134" height="15" font="10">PALAVRAS-CHAVE </text>
<text top="801" left="19" width="4" height="15" font="10"> </text>
<text top="819" left="19" width="85" height="15" font="10">Diversidade, </text>
<text top="837" left="19" width="55" height="15" font="10">Gênero, </text>
<text top="856" left="19" width="170" height="15" font="10">Conselho Administrativo, </text>
<text top="874" left="19" width="119" height="15" font="10">Valor de mercado.</text>
<text top="875" left="138" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="892" left="19" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="910" left="19" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="941" left="19" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="972" left="19" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1003" left="19" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1033" left="19" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1064" left="19" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="592" left="22" width="131" height="13" font="10">Received 01.10.2018 </text>
<text top="609" left="22" width="132" height="13" font="10">Accepted 05.12.2018 </text>
<text top="626" left="22" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="643" left="22" width="105" height="13" font="10">ISSN 1980-4431 </text>
<text top="661" left="22" width="127" height="13" font="10">Double blind review </text>
<text top="678" left="22" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="729" left="153" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="754" left="22" width="4" height="12" font="15"> </text>
<text top="773" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="804" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="834" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="865" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="896" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="927" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="957" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="988" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1019" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1050" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1080" left="22" width="3" height="15" font="10"> </text>
</page>
<page number="50" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">50 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="99" left="54" width="116" height="16" font="2"><b>1 Introduction </b></text>
<text top="119" left="97" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="140" left="107" width="317" height="16" font="1">The  diversity  of  gender  is  an  issue  in </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">increased  attention,  not  only  in  social  and </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">journalistic  level  but  also  at  the  academic  level. </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">Given  the  nascent  women's  participation  in  top </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">management of large companies, several countries </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">have established in recent years laws of incentives </text>
<text top="264" left="54" width="19" height="16" font="1">to </text>
<text top="264" left="89" width="335" height="16" font="1">female  presence  on  company  boards, </text>
<text top="285" left="54" width="277" height="16" font="1">intensifying the debate on the subject. </text>
<text top="305" left="107" width="317" height="16" font="1">Factors  such  as  patriarchy,  sexism,  and </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">others do not allow substantial advances of female </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">presence in senior large companies, even when this </text>
<text top="367" left="54" width="344" height="16" font="1">presence is associated with better performance. </text>
<text top="388" left="107" width="316" height="16" font="1">A  study  by  the  School  of  Law  of  São </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">Paulo's  Getúlio  Vargas  Foundation  (Silveira, </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">Donaggio,  Sica  &amp;  Ramos,  2014)  shows  that </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">between the  years 1997 and 2012 the presence of </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">women in senior positions in Brazilian companies </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">traded  remained  stagnant  8%.  In  the  analyzed </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">period, there was an increase 4.2% to 7.7% of the </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">participation  of  women  in  the  Executive  Board, </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">though there was a 9.8% reduction to 7.5% of the </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">female participation in the Board of Directors. The </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">authors  also  point  out  that  about  half  of  public </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">companies do not even have a female officer on the </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">Board  and  in  66%  no  woman  is  part  of  the </text>
<text top="657" left="54" width="129" height="16" font="1">Executive Board. </text>
<text top="678" left="107" width="317" height="16" font="1">Empirical  research  indicates  disagreement </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">on the relationship between women's participation </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">in  top  management  and  financial  performance </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">(Terjesen  &amp;  Singh,  2008).  Nevertheless,  there  is </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">congruence  that  executive  boards  and  boards  of </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">directors with greater gender diversity reveal good </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">corporate governance practices and commitment to </text>
<text top="823" left="54" width="230" height="16" font="1">social responsibility and ethics. </text>
<text top="843" left="107" width="317" height="16" font="1">Thus,  public  policy  think  gender  diversity </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">means ethical issues and inclusion strategies going </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">to  improve  field  performance  of  the  companies, </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">while the diversity and specificities of each gender </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">can contribute to economic and social development </text>
<text top="947" left="54" width="121" height="16" font="1">of the company. </text>
<text top="968" left="107" width="317" height="16" font="1">The purpose of this article is to go beyond </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">ethical and moral discussion of gender equality in </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">opportunity to access the top of large corporations, </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">analyzing the companies in which there is a greater </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">presence of women in high places has a higher level </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">of financial performance and value market. In this </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">sense, the objective of this study is to analyze the </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">relationship  between  performance,  market  value </text>
<text top="1133" left="54" width="370" height="16" font="1">and  the  presence  of  women  on  the  board  of </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">companies  listed  on  Brasil,  Bolsa,  Balcão  (B3 </text>
<text top="119" left="474" width="47" height="16" font="1">S.A).  </text>
<text top="140" left="527" width="317" height="16" font="1">The  study,  in  addition  to  this  introductory </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">section,  was  organized  with  the  theoretical </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">platform  which  surveys  about  gender  diversity  in </text>
<text top="202" left="474" width="106" height="16" font="1">organizations, </text>
<text top="202" left="606" width="46" height="16" font="1">social </text>
<text top="202" left="678" width="30" height="16" font="1">and </text>
<text top="202" left="735" width="108" height="16" font="1">environmental </text>
<text top="222" left="474" width="102" height="16" font="1">responsibility </text>
<text top="222" left="600" width="31" height="16" font="1">and </text>
<text top="222" left="655" width="72" height="16" font="1">corporate </text>
<text top="222" left="751" width="92" height="16" font="1">governance. </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">Consequently,  the  materials  and  methods  used  in </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">research  and  exposing  the  delimitations  analysis </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">techniques employed are shown. In the subsequent </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">section  presents  the  search  results  and  a  brief </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">discussion of the evidence. Finally, the conclusion </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">highlights the contribution of the study and points </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">out suggestions for future studies that explore the </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">methodological  limitations  of  the  scope  of  this </text>
<text top="409" left="474" width="69" height="16" font="1">research. </text>
<text top="430" left="516" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="451" left="474" width="201" height="16" font="2"><b>2 Theoretical Framework </b></text>
<text top="471" left="474" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="492" left="474" width="311" height="16" font="1">2.1 Diversity and Gender in Organizations </text>
<text top="512" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="533" left="527" width="317" height="16" font="1">In recent years women have had substantial </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">advances  in  higher  education  and  in  the  labor </text>
<text top="574" left="474" width="370" height="16" font="1">market, but these achievements were not reflected </text>
<text top="595" left="474" width="370" height="16" font="1">in  the  high  ranking  of  companies.  When  they </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">observed the foundation of businesses and middle </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">management the presence of women is expressive </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">tending to equalize the female presence, but when </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">analyzed top management (directors and executive </text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="1">officers) female participation reduces dramatically, </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">with  a  sharper  fall  occurs  when  CEOs  and </text>
<text top="740" left="474" width="328" height="16" font="1">Chairmen of the Board women are observed. </text>
<text top="761" left="527" width="317" height="16" font="1">Nevertheless,  the  international  literature </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">lists  several  benefits  of  gender  diversity  in  top </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">management  that  can  contribute  to  business </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">performance. In this sense, the presence of women </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">can increase the performance of the company while </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">the participation of women on the board provides </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">other points of views in decision making, providing </text>
<text top="905" left="474" width="239" height="16" font="1">greater efficiency in the process. </text>
<text top="926" left="527" width="317" height="16" font="1">Thus the presence of women in high places </text>
<text top="947" left="474" width="370" height="16" font="1">should  be  discussed  in  the  business  outlook  and </text>
<text top="968" left="474" width="370" height="16" font="1">moral  perspective  (Brammer,  Millington  and </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">Pavelin,  2007),  resulting  in  several  benefits,  such </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">as  increased  creativity  and  innovation,  given  that </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">attitudes and knowledge systematically vary from </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">genre  to  gender;  a  better  market  understanding; </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">more  efficient  solutions,  while  the  homogeneity </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">leads  to  a  narrow  look  while  diversity  leads  to  a </text>
<text top="1112" left="474" width="303" height="16" font="1">wider view (Robinson &amp; Dechant, 1997). </text>
<text top="1133" left="527" width="317" height="16" font="1">Carter, Simkins and Simpson (2003) found </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">a  positive  relationship  between  the  presence  of </text>
</page>
<page number="51" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="818" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="825" width="19" height="18" font="1">51 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">women  and  the  market  value  of  638  companies </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">listed in the Fortune 1000. Therefore, Krishnan and </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">Park  (2005)  analyzed  the  relationship  between </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">diversity  in  top  management  and  return  on </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">investment  in  the  Fortune  1000  companies.  The </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">results  showed  a  positive  relationship  between </text>
<text top="222" left="54" width="266" height="16" font="1">diversity and financial performance. </text>
<text top="243" left="107" width="174" height="16" font="1">Rodríguez-Domínguez, </text>
<text top="243" left="305" width="118" height="16" font="1">García-Sanchez </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">and  Gallego-Álvarez  (2012)  analyzed  117 </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">companies  listed  on  the  Madrid  Stock  Exchange. </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">The authors concluded that  women have a higher </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">performance in sectors dominated by men such as </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">energy,  oil,  construction  and  basic  materials  and </text>
<text top="367" left="54" width="269" height="16" font="1">technology and telecommunications. </text>
<text top="388" left="107" width="317" height="16" font="1">Moreover the study of Campbell and Vera </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">(2010)  who  analyzed  the  short-  and  long-term </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">effect  on  the  capital  market  when  companies </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">announce  the  presence  of  a  woman  in  top </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">management stock market  reacts  positively in  the </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">short  term  for  the  announcement  of  the </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">appointments  board  female,  suggesting  that </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">investors on average believe that female directors </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">add  value.  The  regression  results  also  confirmed </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">that the female board appointments  are positively </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">associated  with  the  company's  value  in  the  long </text>
<text top="616" left="54" width="42" height="16" font="1">term. </text>
<text top="637" left="107" width="317" height="16" font="1">Lückerath-Rovers  (2013)  examined  the </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">financial  performance  of  Dutch  companies  with </text>
<text top="678" left="54" width="370" height="16" font="1">and  without  women  on  their  boards.  The  survey </text>
<text top="699" left="54" width="370" height="16" font="1">results show that companies with female directors </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">have  a  better  performance  than  those  without </text>
<text top="740" left="54" width="248" height="16" font="1">women on their executive boards. </text>
<text top="761" left="107" width="317" height="16" font="1">Once,  studies  have  not  confirmed  the </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">positive relationship between women's presence in </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">top  management  and  financial  performance.  The </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">study  by  Campbell  and  Mínguez-Vera  (2008) </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">showed that the presence of women on the board, </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">only, does not influence the value of the company. </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">Already  Adams  and  Ferreira  (2009)  observed  a </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">negative  average  effect  between  gender  diversity </text>
<text top="926" left="54" width="203" height="16" font="1">and corporate performance. </text>
<text top="947" left="107" width="317" height="16" font="1">In view of the results presented, the demand </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">is  pointed  out  to  explore  this  field  of  research </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">looking at the context in which companies operate </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">and characteristics of these. The relevance as well </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">as  the  social  and  economic  nature  theme  arouses </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">attention from society, investors, shareholders and </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">managers, causing reflections and contributions for </text>
<text top="1092" left="54" width="84" height="16" font="1">discussion. </text>
<text top="1112" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1133" left="54" width="195" height="16" font="1">2.2 Corporate Governance </text>
<text top="1154" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="98" left="527" width="317" height="16" font="1">Corporate  Governance  it  is  a  set  of  legal </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">norms, cultural and institutional arrangements that </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">determine  the  actions,  control  and  monitoring  of </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">public companies. This set of practices determines, </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">therefore, that the public companies can do, as their </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">control  is  exercised  and  how  they  are  allocated </text>
<text top="222" left="474" width="263" height="16" font="1">their risks and returns (Blair, 2005). </text>
<text top="243" left="527" width="317" height="16" font="1">Due  to  the  importance  of  corporate </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">governance has increasingly sought best practices </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">from  market  incentives  due  to  the  increase  of </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">competitiveness  to  institutional  and governmental </text>
<text top="326" left="474" width="370" height="16" font="1">initiatives (Silveira, 2015). In the Brazilian capital </text>
<text top="347" left="474" width="370" height="16" font="1">market  was  established  in  2001  to  Law  10,303 </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">establishing a reform of corporate law in order to </text>
<text top="388" left="474" width="67" height="16" font="1">establish </text>
<text top="388" left="562" width="54" height="16" font="1">greater </text>
<text top="388" left="638" width="78" height="16" font="1">protection </text>
<text top="388" left="737" width="19" height="16" font="1">to </text>
<text top="388" left="777" width="66" height="16" font="1">minority </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">shareholders. The BNDES (Development National </text>
<text top="430" left="474" width="48" height="16" font="1">Bank) </text>
<text top="430" left="543" width="29" height="16" font="1">has </text>
<text top="430" left="593" width="62" height="16" font="1">adopted </text>
<text top="430" left="676" width="87" height="16" font="1">preferential </text>
<text top="430" left="785" width="58" height="16" font="1">lending </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">requirements for the adoption of good governance </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">practices  and  beyond  the  CVM  establish </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">recommendations  on  good  corporate  governance </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">practices,  key  players  of  the  capital  market  have </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">edited  governance  codes  that  are  guides  that  link </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">good  practices  governance  recommended  by  the </text>
<text top="574" left="474" width="326" height="16" font="1">Brazilian Institute of Corporate Governance. </text>
<text top="595" left="527" width="317" height="16" font="1">An  important  advent  in  order  to  improve </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">governance practices in Brazil was the creation of </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">the  Novo  Mercado  and  differentiated  Corporate </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">Governance  Levels  by  Bovespa  in  2001,  which </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">were inspired by the experience of the neuer markt </text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="1">German.  The  process  of  innovation  had  this </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">experience  is  that  there  was  no  need  to  establish </text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">new  legislation  not  impacting  therefore  on </text>
<text top="761" left="474" width="370" height="16" font="1">companies that already had its publicly traded but </text>
<text top="781" left="474" width="370" height="16" font="1">opted to continue listed in traditional markets with </text>
<text top="802" left="474" width="56" height="16" font="1">weaker </text>
<text top="802" left="550" width="73" height="16" font="1">corporate </text>
<text top="802" left="642" width="87" height="16" font="1">governance </text>
<text top="802" left="750" width="94" height="16" font="1">mechanisms </text>
<text top="823" left="474" width="132" height="16" font="1">(Carvalho, 2002). </text>
<text top="843" left="527" width="317" height="16" font="1">The  corporate  governance  levels  were </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">created  with  the  intention  of  highlighting </text>
<text top="885" left="474" width="370" height="16" font="1">companies  committed  to  best  practices  in </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">governance. So companies can voluntarily adhere </text>
<text top="926" left="474" width="370" height="16" font="1">to three different levels created by Bovespa: Level </text>
<text top="947" left="474" width="205" height="16" font="1">1 and 2 and Novo Mercado. </text>
<text top="968" left="527" width="317" height="16" font="1">Companies listed in level 1 are committed </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">to  greater  transparency  in  the  information  to  the </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">market and the free float. Already listed companies </text>
<text top="1030" left="474" width="370" height="16" font="1">at  level  2 include  all  Level  1 requirements  plus  a </text>
<text top="1050" left="474" width="370" height="16" font="1">range of governance practices and additional rights </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">for minority shareholders. The Novo Mercado, in </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">turn,  establishes  a  pattern  of  highly  differentiated </text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="1">corporate  governance  and  requires  companies  to </text>
<text top="1133" left="474" width="370" height="16" font="1">meet the precepts of Level 2 and decide only issue </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">common  shares  to  the  detriment  of  the  preferred </text>
</page>
<page number="52" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="22" height="18" font="1">52 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">shares  (without  voting  rights),  and  additional </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">governance  practices  to  those  required  the  legal </text>
<text top="140" left="54" width="78" height="16" font="1">apparatus. </text>
<text top="160" left="107" width="317" height="16" font="1">Moreover, Silveira (2015) points out that an </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">effective  governance  system  should  combine </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">different internal and external mechanisms in order </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">to  ensure  choices  in  the  best  interest  of  the </text>
<text top="243" left="54" width="370" height="16" font="1">shareholders  in  the  long  term.  The  internal </text>
<text top="264" left="54" width="370" height="16" font="1">mechanisms  can  be  developed  by  the  company, </text>
<text top="285" left="54" width="370" height="16" font="1">such as board of directors, ownership concentration </text>
<text top="305" left="54" width="370" height="16" font="1">and  remuneration  system.  As  for  the  external </text>
<text top="326" left="54" width="370" height="16" font="1">mechanisms  are  governance  practices  of  agents </text>
<text top="347" left="54" width="370" height="16" font="1">external to the corporation, such as legal protection </text>
<text top="367" left="54" width="370" height="16" font="1">to  shareholders,  the  company's  regulatory  control </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">and  executive  labor  market  (Jensen  &amp;  Murphy, </text>
<text top="409" left="54" width="161" height="16" font="1">1990; Silveira, 2015). </text>
<text top="430" left="107" width="317" height="16" font="1">Thus  the  markets  of  incentives  combined </text>
<text top="450" left="54" width="37" height="16" font="1">with </text>
<text top="450" left="107" width="44" height="16" font="1">legal, </text>
<text top="450" left="167" width="103" height="16" font="1">governmental </text>
<text top="450" left="287" width="137" height="16" font="1">and  institutional </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">measures  can  contribute  to  the  strengthening  of </text>
<text top="492" left="54" width="40" height="16" font="1">good </text>
<text top="492" left="112" width="73" height="16" font="1">corporate </text>
<text top="492" left="202" width="87" height="16" font="1">governance </text>
<text top="492" left="307" width="68" height="16" font="1">practices </text>
<text top="492" left="393" width="31" height="16" font="1">and </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">consequently  the  Brazilian  capital  markets, </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">providing  the  highest  level  of  protection  for </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">investors  thus  feel  safer  to  obtain  higher  returns, </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">thus  willing  to  pay  higher  values  for  the  shares. </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">Indeed,  companies  increase  the  alternative  use  of </text>
<text top="616" left="54" width="370" height="16" font="1">the capital market for financing and capitalization </text>
<text top="637" left="54" width="370" height="16" font="1">of  its  business.  Silveira  (2004)  classifies  these </text>
<text top="657" left="54" width="370" height="16" font="1">relationships  as  a  virtuous  circle  proposed  for </text>
<text top="678" left="54" width="231" height="16" font="1">corporate governance in Brazil. </text>
<text top="699" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="719" left="54" width="258" height="16" font="1">2.3 Performance and Market Value </text>
<text top="740" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="761" left="107" width="317" height="16" font="1">The  raised  literature  suggests  that  the </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">carrying performance and the market value of firms </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">can  be  explained  by  a  greater  diversity  in  the </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">command  lines.  Performance  is  usually  measured </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">in terms of profits, prices and rates of return with </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">appropriate use of accounting and financial ratios </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">through  various  models  applying  techniques </text>
<text top="905" left="54" width="276" height="16" font="1">relevant statistics (Assaf Neto, 2010). </text>
<text top="926" left="107" width="317" height="16" font="1">The financial indicators are most often used </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">to measure the construct financial performance of </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">companies  was  the  most  reported  in  empirical </text>
<text top="988" left="54" width="370" height="16" font="1">studies.  Profitability  measures  are  important </text>
<text top="1009" left="54" width="370" height="16" font="1">financial ratios to assess the profits of an enterprise </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">in  relation  to  a  particular  level  of  sales,  assets  or </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">owners  investments.  Profitability  is  substantial  to </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="1">attract  investors  and  foreign  capital  (Carter, </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">Simkins &amp; Simpson, 2003; Rodríguez-Domínguez, </text>
<text top="1112" left="54" width="118" height="16" font="1">García-Sanchez </text>
<text top="1112" left="192" width="18" height="16" font="1">&amp; </text>
<text top="1112" left="230" width="129" height="16" font="1">Gallego-Álvarez, </text>
<text top="1112" left="379" width="45" height="16" font="1">2012; </text>
<text top="1133" left="54" width="190" height="16" font="1">Lückerath-Rovers, 2013). </text>
<text top="1154" left="107" width="317" height="16" font="1">Once  it  is  crucial  for  public  companies  to </text>
<text top="98" left="474" width="47" height="16" font="1">create </text>
<text top="98" left="538" width="72" height="16" font="1">corporate </text>
<text top="98" left="628" width="44" height="16" font="1">value </text>
<text top="98" left="688" width="80" height="16" font="1">generation </text>
<text top="98" left="786" width="19" height="16" font="1">to </text>
<text top="98" left="822" width="21" height="16" font="1">its </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">shareholders,  which  is  its  main  long-term </text>
<text top="140" left="474" width="370" height="16" font="1">objective.  In  this  sense,  are  ample  empirical </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">investigations  using  market  indicators  as  a </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">performance  measure  to  be  explained  by  a  set  of </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">governance  and  sustainability  practices  such  as </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">diversity on the board and executive management </text>
<text top="243" left="474" width="365" height="16" font="1">(Campbell  &amp;  Mínguez-Vera,  2008;  Lückerath-</text>
<text top="264" left="474" width="111" height="16" font="1">Rovers, 2013). </text>
<text top="285" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="305" left="474" width="370" height="16" font="1">2.4  Social  Responsibility  and  Sustainability  and </text>
<text top="326" left="474" width="196" height="16" font="1">Diversity in Organizations </text>
<text top="347" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="367" left="527" width="317" height="16" font="1">Given  the  scale  and  increased  concern  for </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">the  environment  and  social  and  sustainable </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">development,  managers  and  investors  have  given </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">more attention to the actions of sustainability and </text>
<text top="450" left="474" width="370" height="16" font="1">corporate  social  responsibility  thus  includes  the </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">environmental  variable  in  the  strategies  and </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">practices  of  companies.  This  perspective  led </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">financial  markets  to  seek  indexes  that  enable </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">reflections  on  the  performance  of  companies  in </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">efforts to corporate sustainability (Melo, Almeida </text>
<text top="574" left="474" width="136" height="16" font="1">&amp; Santana, 2012). </text>
<text top="595" left="527" width="317" height="16" font="1">Therefore  following  the  trend  of  the  main </text>
<text top="616" left="474" width="370" height="16" font="1">stock  exchanges  worldwide  B3  launched  in  2005 </text>
<text top="637" left="474" width="370" height="16" font="1">the  Corporate  Sustainability  Index,  in  order  to </text>
<text top="657" left="474" width="370" height="16" font="1">reflect  the  return  of  a  portfolio  which  has  in  its </text>
<text top="678" left="474" width="370" height="16" font="1">composition  stocks  of  companies  that  have  a </text>
<text top="699" left="474" width="370" height="16" font="1">commitment  to  corporate  sustainability.  Thus  the </text>
<text top="719" left="474" width="370" height="16" font="1">index also has the objective of being a catalyst for </text>
<text top="740" left="474" width="370" height="16" font="1">good  practices  in  the  Brazilian  corporate </text>
<text top="761" left="474" width="223" height="16" font="1">environment (Bovespa, 2014). </text>
<text top="781" left="527" width="317" height="16" font="1">For  composition  of  the  index,  it  was </text>
<text top="802" left="474" width="370" height="16" font="1">considered  the  150  most  liquid  shares  in  the  12 </text>
<text top="823" left="474" width="370" height="16" font="1">months  preceding  the  assessment,  the  fact  of </text>
<text top="843" left="474" width="370" height="16" font="1">having been traded in at least 50 percent of trading </text>
<text top="864" left="474" width="370" height="16" font="1">sessions in the last 12 months and the service to the </text>
<text top="885" left="474" width="103" height="16" font="1">Sustainability </text>
<text top="885" left="599" width="45" height="16" font="1">Index </text>
<text top="885" left="666" width="100" height="16" font="1">sustainability </text>
<text top="885" left="788" width="55" height="16" font="1">criteria </text>
<text top="905" left="474" width="370" height="16" font="1">business. For both are sent performance evaluation </text>
<text top="926" left="474" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="926" left="511" width="113" height="16" font="1">comprehensive </text>
<text top="926" left="642" width="108" height="16" font="1">questionnaires </text>
<text top="926" left="768" width="23" height="16" font="1">on </text>
<text top="926" left="809" width="35" height="16" font="1">four </text>
<text top="947" left="474" width="103" height="16" font="1">requirements: </text>
<text top="947" left="629" width="78" height="16" font="1">Economic </text>
<text top="947" left="759" width="84" height="16" font="1">Efficiency, </text>
<text top="968" left="474" width="370" height="16" font="1">Environmental  Balance,  Social  Justice  and </text>
<text top="988" left="474" width="370" height="16" font="1">Corporate  Governance.  The  completion  of  the </text>
<text top="1009" left="474" width="370" height="16" font="1">questionnaire is voluntary and its analysis is done </text>
<text top="1030" left="474" width="304" height="16" font="1">with statistics and multivariate technique. </text>
<text top="1050" left="527" width="317" height="16" font="1">The  ISE  is  therefore  in  an  index  that </text>
<text top="1071" left="474" width="370" height="16" font="1">measures  the  average  return  on  a  theoretical </text>
<text top="1092" left="474" width="370" height="16" font="1">portfolio  composed  of  shares  of  companies  listed </text>
<text top="1112" left="474" width="370" height="16" font="1">on  the  São  Paulo  Stock  Exchange  (B3)  and  are </text>
<text top="1133" left="474" width="100" height="16" font="1">characterized </text>
<text top="1133" left="595" width="22" height="16" font="1">by </text>
<text top="1133" left="639" width="66" height="16" font="1">strategic </text>
<text top="1133" left="727" width="76" height="16" font="1">alignment </text>
<text top="1133" left="825" width="19" height="16" font="1">to </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">sustainability by adopting practices that contribute </text>
</page>
<page number="53" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="816" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="21" height="18" font="1">53 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="205" height="16" font="1">to sustainable development. </text>
<text top="119" left="107" width="317" height="16" font="1">It is noteworthy also that the B3 Corporate </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">Sustainability was developed based on the concept </text>
<text top="160" left="54" width="370" height="16" font="1">&#34;Triple Bottom Line&#34; that involves the assessment </text>
<text top="181" left="54" width="370" height="16" font="1">of  environmental,  social  and  economic-financial </text>
<text top="202" left="54" width="370" height="16" font="1">aspects  in  an  integrated  manner.  It  even  adopts </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">indicators  of  corporate  governance,  as  well  as </text>
<text top="243" left="54" width="297" height="16" font="1">nature and characteristics of the product. </text>
<text top="264" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="285" left="54" width="119" height="16" font="2"><b>3 Methodology </b></text>
<text top="306" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="326" left="54" width="162" height="16" font="1">3.1 Strategy Research </text>
<text top="347" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="367" left="107" width="317" height="16" font="1">The  methodological  approach  used  in  the </text>
<text top="388" left="54" width="370" height="16" font="1">study  was  quantitative  with  empirical-analytic </text>
<text top="409" left="54" width="370" height="16" font="1">approach,  in  which  operationalized  as  dependent </text>
<text top="430" left="54" width="370" height="16" font="1">and  independent  variables  in  order  to  determine </text>
<text top="450" left="54" width="370" height="16" font="1">functions  and  from  data  processing  to  establish </text>
<text top="471" left="54" width="370" height="16" font="1">relationships  between  variables  are  employed </text>
<text top="492" left="54" width="370" height="16" font="1">(Martins,  2002).  Furthermore,  the  study  seeks  to </text>
<text top="512" left="54" width="370" height="16" font="1">explain  the  practice  observed  from  past  data  in </text>
<text top="533" left="54" width="370" height="16" font="1">order  to  understand  more  deeply  the  phenomena </text>
<text top="554" left="54" width="370" height="16" font="1">occurred  and  predict  unobserved  phenomena </text>
<text top="574" left="54" width="370" height="16" font="1">(Watts  &amp;  Zirmmerman,  1986).  In  short,  this </text>
<text top="595" left="54" width="370" height="16" font="1">research is assumed as quantitative with descriptive </text>
<text top="616" left="54" width="309" height="16" font="1">purposes and empirical-analytic approach. </text>
<text top="637" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="657" left="54" width="284" height="16" font="1">3.2 Definition of Research and Sample </text>
<text top="678" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="699" left="107" width="317" height="16" font="1">The limitations of the research comprises in </text>
<text top="719" left="54" width="370" height="16" font="1">companies  listed  on  the  B3.  Among  the  listed </text>
<text top="740" left="54" width="370" height="16" font="1">companies was selected the top 100 companies on </text>
<text top="761" left="54" width="370" height="16" font="1">liquidity  of  share  trading.  The  selection  of </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">companies for the sample by the liquidity criterion </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">should  be  the  assumption  that  low  liquidity </text>
<text top="823" left="54" width="370" height="16" font="1">companies  have  a  lower  probability  of  having </text>
<text top="843" left="54" width="370" height="16" font="1">adequate  prices  to  its  real  market  value  (Silveira, </text>
<text top="864" left="54" width="370" height="16" font="1">Barros &amp; Famá 2003). Since there is no accepted </text>
<text top="885" left="54" width="370" height="16" font="1">standard in the literature to determine a satisfactory </text>
<text top="905" left="54" width="370" height="16" font="1">degree  of  liquidity,  the  number  of  companies </text>
<text top="926" left="54" width="370" height="16" font="1">established for the sample made use of concern for </text>
<text top="947" left="54" width="370" height="16" font="1">the sample size in order to conduct valid inferences </text>
<text top="968" left="54" width="370" height="16" font="1">and  meet  the  assumptions  of  econometric </text>
<text top="988" left="54" width="77" height="16" font="1">modeling. </text>
<text top="1009" left="107" width="317" height="16" font="1">The years selected for the study were 2012, </text>
<text top="1030" left="54" width="370" height="16" font="1">2013,  2014  and  2015  amounting  to  300 </text>
<text top="1050" left="54" width="370" height="16" font="1">observations. Data were collected through software </text>
<text top="1071" left="54" width="370" height="16" font="16"><i>Thomson  Reuters</i>  and  <i>ComDinheiro</i>,  portal </text>
<text top="1092" left="54" width="370" height="16" font="1">BMF&amp;Bovespa  and  reference  forms  available  by </text>
<text top="1112" left="54" width="370" height="16" font="1">CVM. Data analysis was performed using Stata 12 </text>
<text top="1133" left="54" width="71" height="16" font="1">software. </text>
<text top="1154" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="98" left="474" width="113" height="16" font="1">3.3 Hypothesis </text>
<text top="119" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="140" left="527" width="317" height="16" font="1">Founded  on  the  principles  of  corporate </text>
<text top="160" left="474" width="370" height="16" font="1">governance,  social  responsibility  and  importance </text>
<text top="181" left="474" width="370" height="16" font="1">of  diversity  in  organizations  was  formulated  the </text>
<text top="202" left="474" width="370" height="16" font="1">following  research  hypothesis:  The  presence  of </text>
<text top="222" left="474" width="370" height="16" font="1">women in board of directors is positively related to </text>
<text top="243" left="474" width="370" height="16" font="1">performance and creating corporate value, Ceteris </text>
<text top="264" left="474" width="62" height="16" font="1">paribus. </text>
<text top="285" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="305" left="474" width="255" height="16" font="1">3.4 Operationalization of variables </text>
<text top="326" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="347" left="527" width="317" height="16" font="1">To test the above hypotheses were selected </text>
<text top="367" left="474" width="370" height="16" font="1">some  proxies  based  on  the  theoretical  framework </text>
<text top="388" left="474" width="370" height="16" font="1">and available data. For the dependent or response </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">variable  was  selected  firm  value  and  financial </text>
<text top="430" left="474" width="100" height="16" font="1">performance. </text>
<text top="450" left="527" width="317" height="16" font="1">Regarding  the  performance  adopted  the </text>
<text top="471" left="474" width="370" height="16" font="1">ROA  variable  (return  on  Assets)  representing  the </text>
<text top="492" left="474" width="370" height="16" font="1">return  on  total  assets,  measured  by  net  income </text>
<text top="512" left="474" width="370" height="16" font="1">divided  by  average  total  assets.  Concerning  the </text>
<text top="533" left="474" width="370" height="16" font="1">corporate  value  we  used  the  Tobin's  Q  which  is </text>
<text top="554" left="474" width="370" height="16" font="1">defined from the following formulation, suggested </text>
<text top="575" left="474" width="273" height="16" font="1">in studies of Chung and Pruit (1994): </text>
<text top="610" left="527" width="287" height="16" font="1">Tobin's Q = (MVE + PS + DEBT) / TA </text>
<text top="631" left="683" width="5" height="16" font="16"><i> </i></text>
<text top="651" left="527" width="317" height="16" font="1">Where: MVE is the product of a firms share </text>
<text top="672" left="474" width="370" height="16" font="1">price  and  the  number  of  common  stock  shares </text>
<text top="693" left="474" width="370" height="16" font="1">outstanding;  PS  is  the  liquidating  value  of  the </text>
<text top="710" left="474" width="370" height="20" font="1">firm’s  outstanding  preferred  stock;  DEBT  is  the </text>
<text top="734" left="474" width="370" height="16" font="1">value  of  the  firms  short-term  liabilities  net  of  its </text>
<text top="755" left="474" width="370" height="16" font="1">short-term assets, plus the book value of the firms </text>
<text top="776" left="474" width="370" height="16" font="1">long-term  debt;  and  TA  is  the  book  value  of  the </text>
<text top="796" left="474" width="164" height="16" font="1">total asses of the firm. </text>
<text top="817" left="527" width="317" height="16" font="1">In the independent variable the presence of </text>
<text top="838" left="474" width="370" height="16" font="1">women  on  the  board  was  captured.  They  were </text>
<text top="858" left="474" width="370" height="16" font="1">employed also some proxies as a model of control, </text>
<text top="879" left="474" width="370" height="16" font="1">such as corporate governance from the company's </text>
<text top="900" left="474" width="370" height="16" font="1">ranking  in  the  Novo  Mercado;  sustainability </text>
<text top="921" left="474" width="60" height="16" font="1">through </text>
<text top="921" left="552" width="26" height="16" font="1">the </text>
<text top="921" left="596" width="81" height="16" font="1">company's </text>
<text top="921" left="695" width="67" height="16" font="1">presence </text>
<text top="921" left="780" width="19" height="16" font="1">in </text>
<text top="921" left="817" width="26" height="16" font="1">the </text>
<text top="941" left="474" width="118" height="16" font="1">BMF&amp;Bovespa </text>
<text top="941" left="614" width="103" height="16" font="1">Sustainability </text>
<text top="941" left="739" width="50" height="16" font="1">Index. </text>
<text top="941" left="811" width="33" height="16" font="1">The </text>
<text top="962" left="474" width="370" height="16" font="1">concentration  of  property,  measured  as  the </text>
<text top="983" left="474" width="370" height="16" font="1">percentage owned by the three largest shareholders, </text>
<text top="1003" left="474" width="370" height="16" font="1">the frame size of board members and company size, </text>
<text top="1024" left="474" width="370" height="16" font="1">measured  by  total  assets  were  included  in  the </text>
<text top="1045" left="474" width="370" height="16" font="1">analysis. Table 1 summarizes the variables used in </text>
<text top="1066" left="474" width="73" height="16" font="1">the study. </text>
<text top="1086" left="482" width="4" height="13" font="17"><b> </b></text>
<text top="1103" left="482" width="226" height="13" font="17"><b>Table 1 – </b>Research general variables<b> </b></text>
<text top="1121" left="497" width="131" height="13" font="19"><i>Dependent Variable* </i></text>
<text top="1121" left="679" width="133" height="13" font="19"><i>Measurement method </i></text>
<text top="1139" left="489" width="71" height="13" font="10">Firm Value </text>
<text top="1139" left="600" width="24" height="13" font="10">TQ </text>
<text top="1136" left="658" width="176" height="17" font="10">Tobin’s q = (VMA + D) / AT </text>
<text top="1157" left="484" width="80" height="13" font="10">Performance </text>
<text top="1157" left="594" width="35" height="13" font="10">ROA </text>
<text top="1157" left="689" width="114" height="13" font="10">EBIT/Total Assets </text>
</page>
<page number="54" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="47" size="17" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="48" size="8" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="49" size="8" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="50" size="18" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="51" size="6" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="52" size="6" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="53" size="11" family="Times" color="#000000"/>
	<fontspec id="54" size="19" family="Times" color="#000000"/>
<image top="921" left="544" width="225" height="55" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-54_1.png"/>
<image top="1037" left="579" width="155" height="83" src="/export/freefileconvert/26072_b6cd24438ca97b44a6848b9b95507c75771d933bcda8f30138bc5a77d4165c55-54_2.png"/>
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">54 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="107" left="75" width="138" height="13" font="19"><i>Independent variables </i></text>
<text top="98" left="248" width="85" height="13" font="19"><i>Measurement </i></text>
<text top="116" left="267" width="48" height="13" font="19"><i>method </i></text>
<text top="98" left="356" width="59" height="13" font="19"><i>Expected </i></text>
<text top="116" left="360" width="51" height="13" font="19"><i>relation </i></text>
<text top="151" left="81" width="48" height="13" font="10">Female </text>
<text top="168" left="68" width="75" height="13" font="10">presence on </text>
<text top="185" left="75" width="60" height="13" font="10">the board </text>
<text top="168" left="161" width="64" height="13" font="10">FEMALE </text>
<text top="134" left="249" width="82" height="13" font="19"><i>Dummy </i>: 1 if </text>
<text top="151" left="254" width="73" height="13" font="10">there is any </text>
<text top="168" left="246" width="88" height="13" font="10">woman on the </text>
<text top="185" left="264" width="53" height="13" font="10">board, 0 </text>
<text top="203" left="258" width="66" height="13" font="10">otherwise. </text>
<text top="168" left="360" width="52" height="13" font="10">Positive </text>
<text top="247" left="70" width="70" height="13" font="10">Ownership </text>
<text top="247" left="173" width="39" height="13" font="10">OWC </text>
<text top="221" left="264" width="54" height="13" font="10">Relative </text>
<text top="238" left="244" width="92" height="13" font="10">property of the </text>
<text top="255" left="254" width="72" height="13" font="10">three major </text>
<text top="272" left="267" width="47" height="13" font="10">owners </text>
<text top="247" left="361" width="50" height="13" font="10">Control </text>
<text top="316" left="71" width="67" height="13" font="10">Board size </text>
<text top="316" left="181" width="22" height="13" font="10">SC </text>
<text top="290" left="266" width="49" height="13" font="10">Natural </text>
<text top="308" left="240" width="100" height="13" font="10">logarithm of the </text>
<text top="325" left="239" width="104" height="13" font="10">number of board </text>
<text top="342" left="261" width="59" height="13" font="10">members </text>
<text top="316" left="361" width="50" height="13" font="10">Control </text>
<text top="377" left="75" width="60" height="13" font="10">Firm size </text>
<text top="377" left="175" width="35" height="13" font="10">SIZE </text>
<text top="360" left="266" width="49" height="13" font="10">Natural </text>
<text top="377" left="251" width="78" height="13" font="10">logarithm of </text>
<text top="395" left="256" width="69" height="13" font="10">total assets </text>
<text top="377" left="361" width="50" height="13" font="10">Control </text>
<text top="464" left="67" width="76" height="13" font="10">Governance </text>
<text top="464" left="174" width="36" height="13" font="10">GOV </text>
<text top="413" left="238" width="104" height="13" font="19"><i>Dummy </i>: 1 if the </text>
<text top="430" left="261" width="58" height="13" font="10">company </text>
<text top="447" left="239" width="103" height="13" font="10">belongs to Novo </text>
<text top="464" left="242" width="97" height="13" font="10">Mercado on B3 </text>
<text top="482" left="254" width="73" height="13" font="10">governance </text>
<text top="499" left="242" width="98" height="13" font="10">classification, 0 </text>
<text top="516" left="259" width="62" height="13" font="10">otherwise </text>
<text top="464" left="361" width="50" height="13" font="10">Control </text>
<text top="594" left="62" width="86" height="13" font="10">Sustainability </text>
<text top="594" left="179" width="26" height="13" font="10">ISE </text>
<text top="534" left="238" width="104" height="13" font="19"><i>Dummy </i>: 1 if the </text>
<text top="551" left="241" width="99" height="13" font="10">company is part </text>
<text top="569" left="271" width="38" height="13" font="10">of the </text>
<text top="586" left="248" width="86" height="13" font="10">Susatinability </text>
<text top="603" left="239" width="102" height="13" font="10">Index (Indice de </text>
<text top="620" left="239" width="103" height="13" font="10">Sustentabilidade </text>
<text top="638" left="242" width="97" height="13" font="10">Empresarial) of </text>
<text top="655" left="239" width="102" height="13" font="10">B3, 0 otherwise. </text>
<text top="594" left="361" width="50" height="13" font="10">Control </text>
<text top="673" left="54" width="7" height="17" font="2"><b>*</b></text>
<text top="676" left="61" width="254" height="13" font="10">Dependent variable of the research model.</text>
<text top="678" left="315" width="3" height="11" font="23"> </text>
<text top="709" left="54" width="370" height="16" font="1">3.4  Data  Analysis  Technique  and  Econometric </text>
<text top="730" left="54" width="52" height="16" font="1">Model </text>
<text top="766" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="786" left="107" width="317" height="16" font="1">Data were analyzed from a linear regression </text>
<text top="807" left="54" width="370" height="16" font="1">model.  Gujarati  (2012)  points  out  that  the  linear </text>
<text top="828" left="54" width="370" height="16" font="1">regression  seeks  to  measure  the  statistical </text>
<text top="848" left="54" width="370" height="16" font="1">dependence  of  a  dependent  variable  with  other </text>
<text top="869" left="54" width="370" height="16" font="1">explanatory  variables  and  estimated  the  average </text>
<text top="890" left="54" width="370" height="16" font="1">value  of  the  dependent  variable  based  on  known </text>
<text top="910" left="54" width="370" height="16" font="1">values  of  other  variables.  Hair,  Black,  Babin, </text>
<text top="931" left="54" width="370" height="16" font="1">Anderson and Tatham (2006) adds that the multiple </text>
<text top="952" left="54" width="370" height="16" font="1">regression  analysis  consists  of  a  multivariate </text>
<text top="973" left="54" width="370" height="16" font="1">statistical  technique  used  to  examine  the </text>
<text top="993" left="54" width="370" height="16" font="1">relationship  between  a  dependent  variable </text>
<text top="1014" left="54" width="370" height="16" font="1">(criterion)  and  other  predictors  (explanatory)  and </text>
<text top="1035" left="54" width="370" height="16" font="1">can  be  expressed  by  the  following  basic </text>
<text top="1055" left="54" width="370" height="16" font="1">formulation,  as  Fávero,  Belfiore,  Silva  and  Chan </text>
<text top="1076" left="54" width="57" height="16" font="1">(2009): </text>
<text top="1092" left="346" width="8" height="24" font="47"></text>
<text top="1092" left="288" width="10" height="24" font="47"></text>
<text top="1092" left="230" width="10" height="24" font="47"></text>
<text top="1092" left="175" width="10" height="24" font="47"></text>
<text top="1092" left="144" width="12" height="24" font="47"></text>
<text top="1093" left="333" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="1093" left="274" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="1093" left="216" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="1093" left="161" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="1093" left="131" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="1108" left="322" width="5" height="10" font="48"><i>k</i></text>
<text top="1108" left="300" width="5" height="10" font="48"><i>k</i></text>
<text top="1099" left="308" width="11" height="17" font="16"><i>X</i></text>
<text top="1099" left="249" width="11" height="17" font="16"><i>X</i></text>
<text top="1099" left="193" width="11" height="17" font="16"><i>X</i></text>
<text top="1099" left="118" width="8" height="17" font="16"><i>y</i></text>
<text top="1108" left="263" width="5" height="10" font="49">2</text>
<text top="1108" left="241" width="5" height="10" font="49">2</text>
<text top="1108" left="205" width="5" height="10" font="49">1</text>
<text top="1108" left="185" width="5" height="10" font="49">1</text>
<text top="1099" left="360" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1139" left="54" width="57" height="16" font="1">Where, </text>
<text top="98" left="474" width="205" height="16" font="1">Y  is the dependent variable </text>
<text top="119" left="474" width="302" height="16" font="1">X1 + X2 + X k are independent variables </text>
<text top="136" left="474" width="318" height="20" font="1">Β1, β2 ... βk are the regression parameters;  </text>
<text top="161" left="474" width="35" height="16" font="1">And </text>
<text top="153" left="511" width="8" height="24" font="47"></text>
<text top="161" left="524" width="281" height="16" font="1"> is the error term, also known as waste </text>
<text top="182" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="202" left="527" width="84" height="16" font="1">Employees </text>
<text top="202" left="627" width="216" height="16" font="1">data  were  submitted  to </text>
<text top="223" left="474" width="370" height="16" font="1">econometric  analysis  to  give  birth  multiple  linear </text>
<text top="244" left="474" width="370" height="16" font="1">regression (MLR) consisting of a regression model </text>
<text top="264" left="474" width="370" height="16" font="1">containing  more  than  one  regressor.  Quantitative </text>
<text top="285" left="474" width="370" height="16" font="1">variables that represent the values of attributes that </text>
<text top="306" left="474" width="370" height="16" font="1">can be counted or measured in each element of the </text>
<text top="326" left="474" width="137" height="16" font="1">sample were used. </text>
<text top="347" left="527" width="317" height="16" font="1">The form used to find the coefficients of the </text>
<text top="368" left="474" width="370" height="16" font="1">regression  equation  was  the  method  of  least </text>
<text top="389" left="474" width="370" height="16" font="1">squares  (OLS Pooled). This  method seeks  to  find </text>
<text top="409" left="474" width="370" height="16" font="1">the  best  fit  for  a  set  of  data  from  minimizing  the </text>
<text top="430" left="474" width="370" height="16" font="1">sum  of  squares  of  differences  between  estimated </text>
<text top="451" left="474" width="370" height="16" font="1">and  observed  values,  these  differences  are  called </text>
<text top="471" left="474" width="310" height="16" font="1">waste (Wooldridge, 2010; Gujarati, 2012). </text>
<text top="492" left="527" width="317" height="16" font="1">Thus, the  econometric models  designed to </text>
<text top="513" left="474" width="370" height="16" font="1">test  the  hypothesis  research  were  described  as </text>
<text top="534" left="474" width="136" height="16" font="1">following models: </text>
<text top="571" left="685" width="15" height="25" font="50"></text>
<text top="593" left="690" width="4" height="10" font="51"></text>
<text top="574" left="766" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="574" left="675" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="574" left="601" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="574" left="579" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="569" left="690" width="4" height="7" font="51">k</text>
<text top="596" left="694" width="4" height="7" font="51">1</text>
<text top="596" left="688" width="2" height="7" font="51">j</text>
<text top="586" left="709" width="2" height="7" font="51">j</text>
<text top="586" left="620" width="4" height="7" font="51">1</text>
<text top="579" left="773" width="3" height="12" font="15"> </text>
<text top="579" left="762" width="3" height="12" font="15"> </text>
<text top="586" left="783" width="2" height="7" font="52"><i>i</i></text>
<text top="586" left="756" width="4" height="7" font="52"><i>ji</i></text>
<text top="586" left="665" width="4" height="7" font="52"><i>it</i></text>
<text top="579" left="712" width="42" height="12" font="53"><i>Control</i></text>
<text top="579" left="625" width="42" height="12" font="53"><i>Female</i></text>
<text top="579" left="569" width="6" height="12" font="53"><i>e</i></text>
<text top="579" left="504" width="66" height="12" font="53"><i>Performanc</i></text>
<text top="574" left="775" width="6" height="18" font="10"></text>
<text top="574" left="700" width="7" height="18" font="10"></text>
<text top="574" left="612" width="8" height="18" font="10"></text>
<text top="574" left="589" width="9" height="18" font="10"></text>
<text top="570" left="789" width="26" height="16" font="1">(1) </text>
<text top="625" left="679" width="15" height="26" font="54"></text>
<text top="648" left="684" width="5" height="10" font="51"></text>
<text top="629" left="761" width="8" height="17" font="10"></text>
<text top="629" left="669" width="8" height="17" font="10"></text>
<text top="629" left="594" width="8" height="17" font="10"></text>
<text top="629" left="571" width="8" height="17" font="10"></text>
<text top="624" left="684" width="4" height="7" font="51">k</text>
<text top="651" left="688" width="4" height="7" font="51">1</text>
<text top="651" left="682" width="2" height="7" font="51">j</text>
<text top="641" left="704" width="2" height="7" font="51">j</text>
<text top="641" left="613" width="4" height="7" font="51">1</text>
<text top="634" left="768" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="634" left="758" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="641" left="778" width="2" height="7" font="52"><i>i</i></text>
<text top="641" left="752" width="5" height="7" font="52"><i>ji</i></text>
<text top="641" left="659" width="5" height="7" font="52"><i>it</i></text>
<text top="634" left="706" width="43" height="13" font="19"><i>Control</i></text>
<text top="634" left="618" width="42" height="13" font="19"><i>Female</i></text>
<text top="634" left="508" width="62" height="13" font="19"><i>FirmValue</i></text>
<text top="628" left="771" width="6" height="18" font="10"></text>
<text top="628" left="695" width="7" height="18" font="10"></text>
<text top="628" left="605" width="8" height="18" font="10"></text>
<text top="628" left="581" width="9" height="18" font="10"></text>
<text top="626" left="786" width="26" height="16" font="1">(2) </text>
<text top="680" left="527" width="46" height="16" font="1">T-test </text>
<text top="680" left="589" width="144" height="16" font="1">mean  differences </text>
<text top="680" left="749" width="94" height="16" font="1">and  probit </text>
<text top="700" left="474" width="370" height="16" font="1">regression analysis was  also proceeded to capture </text>
<text top="721" left="474" width="370" height="16" font="1">as  performance  and  value  variables  influence  the </text>
<text top="742" left="474" width="370" height="16" font="1">probability of presence of women in high-ranking </text>
<text top="763" left="474" width="201" height="16" font="1">of the companies analyzed. </text>
<text top="792" left="527" width="317" height="16" font="1">The  t-test  analyzes  the  means  of  two </text>
<text top="813" left="474" width="370" height="16" font="1">populations  are  statistically  different.  Thus  we </text>
<text top="834" left="474" width="370" height="16" font="1">analyzed  the  mean  difference  between  groups  of </text>
<text top="854" left="474" width="370" height="16" font="1">companies with women on the board and who do </text>
<text top="875" left="474" width="370" height="16" font="1">not. According to Favero et al  (2014) the  t-test is </text>
<text top="896" left="474" width="111" height="16" font="1">obtained from: </text>
<text top="965" left="769" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="991" left="528" width="316" height="16" font="1">In  the  given  variable  has  Student </text>
<text top="1011" left="474" width="339" height="16" font="1">distribution with degrees of freedom, wherein: </text>
<text top="1108" left="734" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1133" left="527" width="317" height="16" font="1">The  probit  regression  analysis  (regression </text>
<text top="1154" left="474" width="370" height="16" font="1">probit ordered) is used to explain the behavior of a </text>
</page>
<page number="55" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
	<fontspec id="55" size="5" family="Times" color="#000000"/>
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="22" height="18" font="1">55 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">binary  dependent  variable  depending  on  a </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">cumulative distribution of a normal standard. It is </text>
<text top="140" left="54" width="370" height="16" font="1">the  model  that  is  derived  from  a  variable  called </text>
<text top="160" left="54" width="223" height="16" font="1">latent (Gujarati, 2012). where: </text>
<text top="185" left="292" width="8" height="23" font="47"></text>
<text top="185" left="257" width="10" height="23" font="47"></text>
<text top="185" left="208" width="10" height="23" font="47"></text>
<text top="186" left="279" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="186" left="231" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="186" left="193" width="10" height="22" font="1"></text>
<text top="192" left="246" width="12" height="16" font="16"><i>X</i></text>
<text top="192" left="169" width="11" height="16" font="16"><i>Y</i></text>
<text top="202" left="220" width="6" height="10" font="49">0</text>
<text top="192" left="181" width="9" height="16" font="1">*</text>
<text top="192" left="306" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="227" left="107" width="317" height="16" font="1">Where y * is the latent variable, determined </text>
<text top="244" left="54" width="370" height="20" font="1">by  β,  x,  vector  of  explanatory  variables,  ε,  the </text>
<text top="269" left="54" width="370" height="16" font="1">component error with standard normal distribution. </text>
<text top="299" left="113" width="53" height="16" font="1">Prob(Y</text>
<text top="304" left="166" width="3" height="11" font="23">i</text>
<text top="299" left="169" width="36" height="16" font="1">=1|X</text>
<text top="304" left="205" width="3" height="11" font="23">i</text>
<text top="295" left="208" width="56" height="20" font="1">) = F(x’</text>
<text top="304" left="264" width="6" height="11" font="23">i </text>
<text top="295" left="271" width="68" height="20" font="1">β) = Φ(x’</text>
<text top="304" left="339" width="6" height="11" font="23">i </text>
<text top="295" left="346" width="19" height="20" font="1">β) </text>
<text top="328" left="107" width="317" height="16" font="1">Where  Φ  (.)  is  the  cumulative  distribution </text>
<text top="349" left="54" width="217" height="16" font="1">function of a normal standard </text>
<text top="379" left="107" width="317" height="16" font="1">In  this  case  the  probit  model  was  used  to </text>
<text top="399" left="54" width="370" height="16" font="1">estimate the probability of female presence on the </text>
<text top="420" left="54" width="370" height="16" font="1">board.  Soon  the  variable  Y  takes  the  value  1  for </text>
<text top="441" left="54" width="370" height="16" font="1">companies  with  women  on  their  boards,  and  0 </text>
<text top="462" left="54" width="370" height="16" font="1">otherwise. The probit regression models structured </text>
<text top="482" left="54" width="370" height="16" font="1">manner according to  equations  3 and 4, the ROA </text>
<text top="503" left="54" width="370" height="16" font="1">and  Q  Tobin  variables  were  included  in  different </text>
<text top="524" left="54" width="268" height="16" font="1">models given high serial correlation. </text>
<text top="553" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="586" left="287" width="14" height="24" font="47"></text>
<text top="607" left="292" width="4" height="9" font="29"></text>
<text top="589" left="369" width="7" height="16" font="15"></text>
<text top="589" left="277" width="7" height="16" font="15"></text>
<text top="589" left="165" width="7" height="16" font="15"></text>
<text top="589" left="134" width="7" height="16" font="15"></text>
<text top="584" left="292" width="4" height="7" font="29">k</text>
<text top="610" left="295" width="4" height="7" font="29">1</text>
<text top="610" left="290" width="2" height="7" font="29">j</text>
<text top="600" left="310" width="2" height="7" font="29">j</text>
<text top="600" left="195" width="4" height="7" font="29">1</text>
<text top="593" left="376" width="3" height="12" font="15"> </text>
<text top="593" left="366" width="3" height="12" font="15"> </text>
<text top="593" left="362" width="4" height="12" font="15">)</text>
<text top="593" left="183" width="4" height="12" font="15">(</text>
<text top="593" left="158" width="4" height="12" font="15">)</text>
<text top="593" left="144" width="7" height="12" font="15">1</text>
<text top="593" left="127" width="4" height="12" font="15">)</text>
<text top="593" left="82" width="4" height="12" font="15">(</text>
<text top="600" left="385" width="2" height="7" font="55"><i>i</i></text>
<text top="600" left="355" width="4" height="7" font="55"><i>ji</i></text>
<text top="600" left="268" width="4" height="7" font="55"><i>it</i></text>
<text top="593" left="313" width="41" height="12" font="53"><i>Control</i></text>
<text top="593" left="262" width="6" height="12" font="53"><i>e</i></text>
<text top="593" left="200" width="63" height="12" font="53"><i>Performanc</i></text>
<text top="593" left="152" width="6" height="12" font="53"><i>x</i></text>
<text top="593" left="88" width="40" height="12" font="53"><i>Female</i></text>
<text top="593" left="58" width="25" height="12" font="53"><i>prob</i></text>
<text top="588" left="378" width="6" height="17" font="15"></text>
<text top="588" left="302" width="7" height="17" font="15"></text>
<text top="588" left="188" width="7" height="17" font="15"></text>
<text top="588" left="175" width="7" height="17" font="15"></text>
<text top="584" left="391" width="30" height="16" font="1"> (3) </text>
<text top="633" left="286" width="15" height="25" font="50"></text>
<text top="655" left="291" width="4" height="10" font="51"></text>
<text top="636" left="370" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="636" left="276" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="636" left="172" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="636" left="140" width="8" height="17" font="15"></text>
<text top="631" left="291" width="4" height="7" font="51">k</text>
<text top="658" left="295" width="4" height="7" font="51">1</text>
<text top="658" left="289" width="2" height="7" font="51">j</text>
<text top="648" left="310" width="2" height="7" font="51">j</text>
<text top="648" left="203" width="4" height="7" font="51">1</text>
<text top="641" left="378" width="3" height="12" font="15"> </text>
<text top="641" left="367" width="3" height="12" font="15"> </text>
<text top="641" left="363" width="5" height="12" font="15">)</text>
<text top="641" left="191" width="5" height="12" font="15">(</text>
<text top="641" left="165" width="5" height="12" font="15">)</text>
<text top="641" left="150" width="7" height="12" font="15">1</text>
<text top="641" left="132" width="5" height="12" font="15">)</text>
<text top="641" left="87" width="5" height="12" font="15">(</text>
<text top="648" left="387" width="2" height="7" font="52"><i>i</i></text>
<text top="648" left="357" width="4" height="7" font="52"><i>ji</i></text>
<text top="648" left="266" width="4" height="7" font="52"><i>it</i></text>
<text top="641" left="313" width="42" height="12" font="53"><i>Control</i></text>
<text top="641" left="208" width="60" height="12" font="53"><i>FirmValue</i></text>
<text top="641" left="158" width="6" height="12" font="53"><i>x</i></text>
<text top="641" left="92" width="41" height="12" font="53"><i>Female</i></text>
<text top="641" left="61" width="26" height="12" font="53"><i>prob</i></text>
<text top="635" left="380" width="6" height="18" font="10"></text>
<text top="635" left="301" width="7" height="18" font="10"></text>
<text top="635" left="196" width="8" height="18" font="10"></text>
<text top="635" left="182" width="7" height="18" font="10"></text>
<text top="632" left="395" width="26" height="16" font="1">(4) </text>
<text top="680" left="54" width="5" height="16" font="38"> </text>
<text top="701" left="54" width="193" height="16" font="2"><b>4 Results and Discussion </b></text>
<text top="731" left="107" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="760" left="107" width="317" height="16" font="1">The  regression  results  with  the  estimated </text>
<text top="781" left="54" width="370" height="16" font="1">coefficients, robust standard errors t and statistical </text>
<text top="802" left="54" width="370" height="16" font="1">coefficient  of  determination  (R2)  are  shown  in </text>
<text top="822" left="54" width="64" height="16" font="1">Table 2. </text>
<text top="843" left="107" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="863" left="54" width="219" height="13" font="17"><b>Table 2</b> – Linear Regression Results</text>
<text top="861" left="273" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="891" left="109" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="882" left="179" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="882" left="226" width="21" height="13" font="10">(1) </text>
<text top="899" left="224" width="24" height="13" font="10">TQ </text>
<text top="882" left="300" width="25" height="13" font="10">(2)  </text>
<text top="899" left="293" width="35" height="13" font="10">ROA </text>
<text top="919" left="70" width="85" height="13" font="10">INTERCEPT </text>
<text top="915" left="178" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="919" left="206" width="60" height="13" font="10">1.575*** </text>
<text top="919" left="281" width="60" height="13" font="10">29.27*** </text>
<text top="937" left="109" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="937" left="175" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="937" left="217" width="38" height="13" font="10">0.625 </text>
<text top="937" left="292" width="38" height="13" font="10">12.86 </text>
<text top="955" left="80" width="64" height="13" font="10">FEMALE </text>
<text top="952" left="178" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="955" left="206" width="60" height="13" font="10">0.508*** </text>
<text top="955" left="281" width="60" height="13" font="10">15.50*** </text>
<text top="974" left="109" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="974" left="175" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="974" left="217" width="38" height="13" font="10">0.251 </text>
<text top="974" left="296" width="30" height="13" font="10">5.16 </text>
<text top="992" left="95" width="35" height="13" font="10">SIZE </text>
<text top="989" left="178" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="992" left="207" width="58" height="13" font="10">-2.66*** </text>
<text top="992" left="286" width="50" height="13" font="10">-4.88** </text>
<text top="1011" left="109" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="1011" left="175" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="1011" left="221" width="30" height="13" font="10">1.03 </text>
<text top="1011" left="296" width="30" height="13" font="10">2.12 </text>
<text top="1029" left="101" width="22" height="13" font="10">SC </text>
<text top="1026" left="178" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="1029" left="211" width="50" height="13" font="10">-0.074* </text>
<text top="1029" left="290" width="42" height="13" font="10">-1.70* </text>
<text top="1047" left="109" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="1047" left="175" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="1047" left="217" width="38" height="13" font="10">0.047 </text>
<text top="1047" left="296" width="30" height="13" font="10">.155 </text>
<text top="1066" left="93" width="39" height="13" font="10">OWC </text>
<text top="1063" left="178" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="1066" left="214" width="45" height="13" font="10">0.014* </text>
<text top="1066" left="296" width="30" height="13" font="10">.153 </text>
<text top="1079" left="62" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="1084" left="175" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="1084" left="217" width="38" height="13" font="10">0.007 </text>
<text top="1084" left="292" width="38" height="13" font="10">. .973 </text>
<text top="1102" left="94" width="36" height="13" font="10">GOV </text>
<text top="1099" left="178" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="1102" left="214" width="45" height="13" font="10">0.511* </text>
<text top="1102" left="296" width="30" height="13" font="10">5.19 </text>
<text top="1116" left="62" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="1121" left="175" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="1121" left="217" width="38" height="13" font="10">0.304 </text>
<text top="1121" left="296" width="30" height="13" font="10">5.31 </text>
<text top="1139" left="99" width="26" height="13" font="10">ISE </text>
<text top="1136" left="178" width="163" height="17" font="10">β  -0.900***  -13.55** </text>
<text top="1153" left="62" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="1157" left="175" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="1157" left="217" width="38" height="13" font="10">0.258 </text>
<text top="1157" left="292" width="38" height="13" font="10">6.269 </text>
<text top="105" left="482" width="10" height="13" font="10">R</text>
<text top="98" left="492" width="5" height="9" font="36">2</text>
<text top="105" left="497" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="102" left="599" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="102" left="633" width="45" height="13" font="10">0.3991 </text>
<text top="102" left="708" width="45" height="13" font="10">0.3447 </text>
<text top="123" left="482" width="12" height="13" font="10">F </text>
<text top="123" left="599" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="123" left="641" width="30" height="13" font="10">6.61 </text>
<text top="123" left="716" width="30" height="13" font="10">5.02 </text>
<text top="142" left="482" width="56" height="13" font="10">Prob &gt; F </text>
<text top="142" left="599" width="8" height="13" font="10">  </text>
<text top="142" left="637" width="38" height="13" font="10">0.000 </text>
<text top="142" left="712" width="38" height="13" font="10">0.000 </text>
<text top="160" left="482" width="100" height="13" font="10">Shapiro-Francia </text>
<text top="155" left="601" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="160" left="641" width="30" height="13" font="10">0,16 </text>
<text top="160" left="716" width="29" height="13" font="10">0,11 </text>
<text top="178" left="482" width="89" height="13" font="10">Breuch-Pagan </text>
<text top="173" left="601" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="178" left="641" width="30" height="13" font="10">0,54 </text>
<text top="178" left="716" width="30" height="13" font="10">0,25 </text>
<text top="197" left="482" width="99" height="13" font="10">Estat VIF Mean </text>
<text top="192" left="601" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="197" left="641" width="30" height="13" font="10">2,25 </text>
<text top="197" left="716" width="30" height="13" font="10">1,38 </text>
<text top="210" left="474" width="9" height="16" font="1">  </text>
<text top="214" left="483" width="113" height="11" font="23">Source: Research data. </text>
<text top="238" left="527" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="259" left="527" width="317" height="16" font="1">The  results  indicate  that  performance  and </text>
<text top="279" left="474" width="370" height="16" font="1">corporate value showed a positive and statistically </text>
<text top="300" left="474" width="370" height="16" font="1">positive  relationship  with  female  participation  on </text>
<text top="321" left="474" width="370" height="16" font="1">the  board  of  the  companies  analyzed,  confirming </text>
<text top="341" left="474" width="370" height="16" font="1">the  hypothesis  in  the  research.  These  results </text>
<text top="362" left="474" width="370" height="16" font="1">corroborate  previous  research  findings  (Carter  et </text>
<text top="383" left="474" width="370" height="16" font="1">al,  2003;  Krishnan  &amp;  Park,  2005;  Campbell  &amp; </text>
<text top="404" left="474" width="365" height="16" font="1">Vera,  2010;  Lückerath-Rovers,  2013  Rodríguez-</text>
<text top="424" left="474" width="370" height="16" font="1">Domínguez, García-Sanchez and Gallego-Álvarez, </text>
<text top="445" left="474" width="55" height="16" font="1">2012.). </text>
<text top="466" left="527" width="317" height="16" font="1">As  for  model  validation  tests  were </text>
<text top="486" left="474" width="370" height="16" font="1">performed  the  Breuch-Pagan  test  indicating  no </text>
<text top="507" left="474" width="365" height="16" font="1">problems  with  heteroscedasticity.  The  Shapiro-</text>
<text top="528" left="474" width="370" height="16" font="1">Francia  test  demonstrated  that  there  are  no </text>
<text top="548" left="474" width="370" height="16" font="1">problems  with  normality  in  the  selected  sample, </text>
<text top="569" left="474" width="370" height="16" font="1">while  the  statistical  VIF  (Variance  Inflation </text>
<text top="590" left="474" width="63" height="16" font="1">Factors) </text>
<text top="590" left="561" width="101" height="16" font="1">demonstrated </text>
<text top="590" left="687" width="26" height="16" font="1">the </text>
<text top="590" left="738" width="61" height="16" font="1">absence </text>
<text top="590" left="824" width="19" height="16" font="1">of </text>
<text top="611" left="474" width="129" height="16" font="1">multicollinearity. </text>
<text top="631" left="527" width="317" height="16" font="1">By  making  the  average  difference  test, </text>
<text top="652" left="474" width="370" height="16" font="1">reported in Table 3, among the companies that have </text>
<text top="673" left="474" width="370" height="16" font="1">the  presence  of  women  on  the  board  and  those </text>
<text top="693" left="474" width="370" height="16" font="1">without, the null hypothesis of equal averages for </text>
<text top="714" left="474" width="370" height="16" font="1">variables (Tobin’s Q and ROA) was rejected a 0.01 </text>
<text top="735" left="474" width="370" height="16" font="1">significance level. Thus, the results indicate that in </text>
<text top="756" left="474" width="370" height="16" font="1">the  period  analyzed,  companies  with  female </text>
<text top="776" left="474" width="370" height="16" font="1">presence  on  the  board  had  a  better  financial </text>
<text top="797" left="474" width="370" height="16" font="1">performance  and  a  better  market  value  than  the </text>
<text top="818" left="474" width="222" height="16" font="1">others analyzed in the sample. </text>
<text top="838" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="858" left="474" width="230" height="13" font="17"><b>Table 3</b> – T-test for mean differences </text>
<text top="920" left="515" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="876" left="567" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="885" left="587" width="55" height="13" font="10">Compani</text>
<text top="902" left="593" width="46" height="13" font="10">es with </text>
<text top="920" left="593" width="48" height="13" font="10">women </text>
<text top="937" left="596" width="41" height="13" font="10">on the </text>
<text top="954" left="596" width="42" height="13" font="10">board. </text>
<text top="876" left="663" width="55" height="13" font="10">Compani</text>
<text top="894" left="684" width="16" height="13" font="10">es </text>
<text top="911" left="667" width="49" height="13" font="10">without </text>
<text top="928" left="668" width="48" height="13" font="10">women </text>
<text top="945" left="672" width="41" height="13" font="10">on the </text>
<text top="963" left="673" width="38" height="13" font="10">board </text>
<text top="899" left="741" width="38" height="17" font="10">Test’s </text>
<text top="920" left="739" width="39" height="13" font="10">statisti</text>
<text top="937" left="752" width="16" height="13" font="10">cs </text>
<text top="902" left="807" width="13" height="13" font="10">P-</text>
<text top="920" left="798" width="32" height="13" font="10">value</text>
<text top="937" left="811" width="9" height="13" font="10">s </text>
<text top="989" left="484" width="67" height="13" font="10">FirmValue </text>
<text top="981" left="565" width="8" height="13" font="19"><i>t </i></text>
<text top="989" left="598" width="38" height="13" font="10">1.436 </text>
<text top="989" left="673" width="38" height="13" font="10">0.886 </text>
<text top="989" left="739" width="42" height="13" font="10">-2.249 </text>
<text top="981" left="801" width="26" height="13" font="10">0.00</text>
<text top="998" left="810" width="11" height="13" font="10">0 </text>
<text top="1015" left="484" width="63" height="13" font="10">Performan</text>
<text top="1033" left="509" width="17" height="13" font="10">ce </text>
<text top="1015" left="565" width="8" height="13" font="19"><i>t </i></text>
<text top="1024" left="601" width="30" height="13" font="10">9.42 </text>
<text top="1024" left="677" width="30" height="13" font="10">5.21 </text>
<text top="1024" left="743" width="35" height="13" font="10">-2.78 </text>
<text top="1015" left="801" width="26" height="13" font="10">0.00</text>
<text top="1033" left="810" width="11" height="13" font="10">1 </text>
<text top="1050" left="474" width="113" height="11" font="23">Source: Research data. </text>
<text top="1065" left="474" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="1085" left="516" width="327" height="16" font="1">It was therefore proceeded to Probit analysis, </text>
<text top="1106" left="474" width="370" height="16" font="1">used to measure the presence of women on board </text>
<text top="1127" left="474" width="370" height="16" font="1">when  the  companies  making  up  the  sample.  The </text>
<text top="1148" left="474" width="211" height="16" font="1">results are shown in Table 4. </text>
</page>
<page number="56" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">56 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="98" left="67" width="216" height="13" font="17"><b>Table 4 – </b>Probit regressions results </text>
<text top="117" left="127" width="4" height="13" font="17"><b> </b></text>
<text top="117" left="210" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="117" left="232" width="179" height="13" font="10">FEMALE (3)  FEMALE(4) </text>
<text top="144" left="117" width="24" height="13" font="10">TQ </text>
<text top="132" left="206" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="135" left="244" width="60" height="13" font="10">0.4048** </text>
<text top="135" left="368" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="154" left="203" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="154" left="256" width="38" height="13" font="10">0.230 </text>
<text top="154" left="368" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="181" left="111" width="35" height="13" font="10">ROA </text>
<text top="169" left="206" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="172" left="273" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="172" left="340" width="60" height="13" font="10">0.083*** </text>
<text top="190" left="203" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="190" left="273" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="190" left="351" width="38" height="13" font="10">0.016 </text>
<text top="217" left="109" width="39" height="13" font="10">OWC </text>
<text top="205" left="206" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="208" left="242" width="65" height="13" font="10">-0.055*** </text>
<text top="208" left="341" width="58" height="13" font="10">-0.05*** </text>
<text top="226" left="203" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="226" left="256" width="38" height="13" font="10">0.017 </text>
<text top="226" left="351" width="38" height="13" font="10">0.016 </text>
<text top="253" left="111" width="35" height="13" font="10">SIZE </text>
<text top="241" left="206" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="244" left="259" width="30" height="13" font="10">3.88 </text>
<text top="244" left="355" width="30" height="13" font="10">4.43 </text>
<text top="263" left="203" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="263" left="259" width="30" height="13" font="10">3.35 </text>
<text top="263" left="355" width="30" height="13" font="10">3.55 </text>
<text top="298" left="118" width="22" height="13" font="10">SC </text>
<text top="282" left="206" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="285" left="256" width="38" height="13" font="10">0.068 </text>
<text top="285" left="351" width="38" height="13" font="10">0.098 </text>
<text top="311" left="203" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="311" left="256" width="38" height="13" font="10">0.098 </text>
<text top="311" left="351" width="38" height="13" font="10">0.101 </text>
<text top="350" left="111" width="36" height="13" font="10">GOV </text>
<text top="334" left="206" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="337" left="248" width="53" height="13" font="10">1.95*** </text>
<text top="337" left="344" width="53" height="13" font="10">1.91*** </text>
<text top="363" left="203" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="363" left="252" width="45" height="13" font="10">0.7331 </text>
<text top="363" left="351" width="38" height="13" font="10">0.755 </text>
<text top="403" left="116" width="26" height="13" font="10">ISE </text>
<text top="387" left="206" width="11" height="17" font="10">β </text>
<text top="390" left="256" width="38" height="13" font="10">0.169 </text>
<text top="390" left="351" width="38" height="13" font="10">0.134 </text>
<text top="416" left="203" width="16" height="13" font="10">se </text>
<text top="416" left="256" width="38" height="13" font="10">0.582 </text>
<text top="416" left="348" width="45" height="13" font="10">0.5725 </text>
<text top="442" left="98" width="61" height="13" font="10">SECTOR </text>
<text top="442" left="210" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="442" left="261" width="27" height="13" font="10">Yes </text>
<text top="442" left="356" width="27" height="13" font="10">Yes </text>
<text top="469" left="92" width="74" height="13" font="10">Prob &gt; chi2 </text>
<text top="469" left="210" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="469" left="252" width="45" height="13" font="10">0.0000 </text>
<text top="469" left="348" width="45" height="13" font="10">0.0000 </text>
<text top="495" left="95" width="68" height="13" font="10">Pseudo R2 </text>
<text top="495" left="210" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="495" left="252" width="45" height="13" font="10">0.3252 </text>
<text top="495" left="348" width="45" height="13" font="10">0.4269 </text>
<text top="517" left="68" width="125" height="13" font="10">Hosmer-Lemeshow  </text>
<text top="535" left="127" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="521" left="210" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="521" left="252" width="45" height="13" font="10">0.6689 </text>
<text top="521" left="348" width="45" height="13" font="10">0.8576 </text>
<text top="547" left="67" width="124" height="13" font="10">Correctly Classified </text>
<text top="547" left="210" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="547" left="252" width="45" height="13" font="10">0.8395 </text>
<text top="547" left="348" width="45" height="13" font="10">0.8555 </text>
<text top="575" left="67" width="113" height="11" font="23">Source: Research data. </text>
<text top="573" left="210" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="573" left="273" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="571" left="368" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="596" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="617" left="107" width="317" height="16" font="1">In  the  first  probit  model  it  is  possible  to </text>
<text top="638" left="54" width="370" height="16" font="1">identify  positive  and  statistically  significant </text>
<text top="658" left="54" width="370" height="16" font="1">association  between  the  market  value  and  the </text>
<text top="679" left="54" width="370" height="16" font="1">company's likely to have women on their board of </text>
<text top="700" left="54" width="370" height="16" font="1">advisors. It is also observed a positive association </text>
<text top="720" left="54" width="370" height="16" font="1">of  corporate  governance  and  denial  of  ownership </text>
<text top="741" left="54" width="370" height="16" font="1">concentration  in  the  probability  of  presence  of </text>
<text top="762" left="54" width="370" height="16" font="1">women on the boards of the analyzed firms. In the </text>
<text top="783" left="54" width="370" height="16" font="1">second  model  the  relationships  are  similar, </text>
<text top="803" left="54" width="370" height="16" font="1">marking  the  explanatory  variable  financial </text>
<text top="824" left="54" width="370" height="16" font="1">performance also shows a positive association with </text>
<text top="845" left="54" width="172" height="16" font="1">the dependent variable. </text>
<text top="865" left="107" width="317" height="16" font="1">The  results  are  consistent  with  the </text>
<text top="886" left="54" width="370" height="16" font="1">literature,  demonstrating  that  better  performance </text>
<text top="907" left="54" width="370" height="16" font="1">associations and creating corporate value with the </text>
<text top="927" left="54" width="370" height="16" font="1">presence of  women at  the top  of organizations.  It </text>
<text top="948" left="54" width="370" height="16" font="1">also  points  out  that  companies  with  best </text>
<text top="969" left="54" width="370" height="16" font="1">governance  practices  are  more  likely  to  having </text>
<text top="990" left="54" width="370" height="16" font="1">women  in  senior,  despite  the  lower  the  higher </text>
<text top="1010" left="54" width="370" height="16" font="1">ownership  concentration  the  possibility  of  female </text>
<text top="1031" left="54" width="217" height="16" font="1">presence on company boards. </text>
<text top="1052" left="107" width="317" height="16" font="1">Another  result  can  be  seen  from  the </text>
<text top="1072" left="54" width="370" height="16" font="1">insertion of control variables by sector  of activity </text>
<text top="1093" left="54" width="370" height="16" font="1">of the companies analyzed. Companies in the paper </text>
<text top="1114" left="54" width="370" height="16" font="1">and pulp industry, energy and transport, showed a </text>
<text top="1134" left="54" width="370" height="16" font="1">negative  and  significant  association  with  the </text>
<text top="1155" left="54" width="370" height="16" font="1">predicted  variable,  while  the  oil  sector  and </text>
<text top="98" left="474" width="370" height="16" font="1">consumer  staples  showed  statistically  positive </text>
<text top="119" left="474" width="370" height="16" font="1">association  with  the  presence  of  women  on  the </text>
<text top="140" left="474" width="50" height="16" font="1">board. </text>
<text top="160" left="474" width="4" height="13" font="10"> </text>
<text top="178" left="474" width="284" height="16" font="2"><b>5 Conclusion and Recommendations </b></text>
<text top="199" left="527" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
<text top="219" left="527" width="317" height="16" font="1">This study aimed to analyze the relationship </text>
<text top="240" left="474" width="370" height="16" font="1">between  market  value  performance  and  the </text>
<text top="260" left="474" width="370" height="16" font="1">presence of women on company boards of directors </text>
<text top="281" left="474" width="370" height="16" font="1">listed  on  the  B3.  To  do  so  was  established  the </text>
<text top="302" left="474" width="370" height="16" font="1">hypothesis,  based  on  the  theoretical  platform  that </text>
<text top="323" left="474" width="370" height="16" font="1">the presence of women  on the board is  positively </text>
<text top="343" left="474" width="370" height="16" font="1">related  to  performance  and  creating  corporate </text>
<text top="364" left="474" width="48" height="16" font="1">value. </text>
<text top="385" left="527" width="317" height="16" font="1">Search results a direct relationship between </text>
<text top="405" left="474" width="370" height="16" font="1">the proportion of women in senior and the financial </text>
<text top="426" left="474" width="370" height="16" font="1">and  market  performance  of  the  analyzed </text>
<text top="447" left="474" width="370" height="16" font="1">companies, confirming the research hypothesis and </text>
<text top="467" left="474" width="370" height="16" font="1">suggesting  the  importance  of  greater  female </text>
<text top="488" left="474" width="370" height="16" font="1">participation  in  senior  management  in  order  to </text>
<text top="509" left="474" width="370" height="16" font="1">corroborate  the  performance  and  corporate  social </text>
<text top="529" left="474" width="370" height="16" font="1">responsibility, serving performance perspective in </text>
<text top="550" left="474" width="370" height="16" font="1">business  and  ethical  aspirations  in  the  design  of </text>
<text top="571" left="474" width="125" height="16" font="1">gender diversity. </text>
<text top="592" left="527" width="317" height="16" font="1">Thus it follows that it is important to reflect </text>
<text top="612" left="474" width="370" height="16" font="1">on the development of women's access policies in </text>
<text top="633" left="474" width="370" height="16" font="1">top  management  of  Brazilian  companies,  seeking </text>
<text top="654" left="474" width="370" height="16" font="1">precepts  of  ethics,  equality,  social  responsibility </text>
<text top="674" left="474" width="370" height="16" font="1">and  prepositions  of  better  performance  and </text>
<text top="695" left="474" width="370" height="16" font="1">corporate value. In this sense the research provides </text>
<text top="716" left="474" width="370" height="16" font="1">practical  results  for  shareholders,  managers, </text>
<text top="736" left="474" width="370" height="16" font="1">investors,  government,  regulatory  agencies  and </text>
<text top="757" left="474" width="63" height="16" font="1">Society. </text>
<text top="778" left="527" width="317" height="16" font="1">How search limitations point to the limited </text>
<text top="799" left="474" width="370" height="16" font="1">sample size and the fact the sample is restricted to </text>
<text top="819" left="474" width="370" height="16" font="1">public  companies  in  the  face  of  data  availability. </text>
<text top="840" left="474" width="370" height="16" font="1">Regarding  the  method  we  need  to  consider  the </text>
<text top="861" left="474" width="370" height="16" font="1">effects  of  endogeneity  that  can  lead  to  reverse </text>
<text top="881" left="474" width="370" height="16" font="1">causality.  Another  limitation  can  be  noted </text>
<text top="902" left="474" width="370" height="16" font="1">regarding  the  proxies  for  governance  and </text>
<text top="923" left="474" width="370" height="16" font="1">sustainability  that  are  based  on  the  presence  of </text>
<text top="943" left="474" width="370" height="16" font="1">indexes  which  cannot  reflect  completely  such </text>
<text top="964" left="474" width="82" height="16" font="1">constructs. </text>
<text top="985" left="527" width="317" height="16" font="1">It is suggested in future research to expand </text>
<text top="1006" left="474" width="370" height="16" font="1">the sample and consider the use of study in private </text>
<text top="1026" left="474" width="370" height="16" font="1">companies.  As  the  governance  variables  and </text>
<text top="1047" left="474" width="370" height="16" font="1">sustainability, it would be interesting to  approach </text>
<text top="1068" left="474" width="370" height="16" font="1">other  metrics  to  measure  them.  It  would  be </text>
<text top="1088" left="474" width="370" height="16" font="1">interesting to consider using dynamic models as a </text>
<text top="1109" left="474" width="370" height="16" font="1">way  to  mitigate  potential  effects  of  reverse </text>
<text top="1130" left="474" width="73" height="16" font="1">causality. </text>
<text top="1130" left="565" width="55" height="16" font="1">Finally </text>
<text top="1130" left="640" width="59" height="16" font="1">suggest </text>
<text top="1130" left="717" width="19" height="16" font="1">to </text>
<text top="1130" left="754" width="44" height="16" font="1">study </text>
<text top="1130" left="817" width="26" height="16" font="1">the </text>
<text top="1150" left="474" width="370" height="16" font="1">developments  focusing  on  management  council </text>
</page>
<page number="57" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="815" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="822" width="22" height="18" font="1">57 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="98" left="54" width="370" height="16" font="1">and  executive  board  separately  and  with  the </text>
<text top="119" left="54" width="370" height="16" font="1">inclusion of variables that capture the social effects </text>
<text top="140" left="54" width="291" height="16" font="1">of integration of women in those tables. </text>
<text top="160" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="181" left="54" width="88" height="16" font="2"><b>References </b></text>
<text top="202" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="222" left="54" width="370" height="16" font="1">Adams, R. B. &amp; Ferreira, D. (2009). Women in the </text>
<text top="243" left="107" width="317" height="16" font="1">boardroom and their impact on governance </text>
<text top="264" left="107" width="317" height="16" font="1">and  performance.  <i>Journal  of  financial </i></text>
<text top="285" left="107" width="199" height="16" font="16"><i>economics</i>, v. 94, 291-309. </text>
<text top="314" left="54" width="370" height="16" font="1">Assaf  Neto,  A.  (2010).  <i>A  Estrutura  e  análise  de </i></text>
<text top="335" left="107" width="75" height="16" font="16"><i>balanços: </i></text>
<text top="335" left="204" width="26" height="16" font="16"><i>um </i></text>
<text top="335" left="252" width="62" height="16" font="16"><i>enfoque </i></text>
<text top="335" left="335" width="84" height="16" font="16"><i>econômico-</i></text>
<text top="356" left="107" width="256" height="16" font="16"><i>financeiro</i>. 9. ed. São Paulo: Atlas. </text>
<text top="385" left="54" width="370" height="16" font="1">Blair,  M.  M.  (1995).  <i>Ownership  and  Control</i>. </text>
<text top="406" left="107" width="266" height="16" font="1">Washington: Brookings Instituicion. </text>
<text top="436" left="54" width="370" height="16" font="1">Bovespa.  (2015).  Mercado:  Ações  –  Índices. </text>
<text top="457" left="107" width="289" height="16" font="1">Retrieved from: http://bovespa.com.br.  </text>
<text top="486" left="54" width="370" height="16" font="1">Brammer, S., Millington, A. &amp; Pavelin, S. (2007). </text>
<text top="507" left="107" width="317" height="16" font="1">Gender  and  Ethnic  Diversity  Among  UK </text>
<text top="528" left="107" width="317" height="16" font="1">Corporate Boards, <i>Corporate Governance</i>, </text>
<text top="548" left="107" width="127" height="16" font="1">v.15, p. 393-403. </text>
<text top="578" left="54" width="370" height="16" font="1">Campbell, K. &amp; Mínguez-Vera, A. (2008). Gender </text>
<text top="599" left="107" width="317" height="16" font="1">Diversity  in  the  Boardroom  and  Firm </text>
<text top="619" left="107" width="317" height="16" font="1">Financial Performance. <i>Journal of Business </i></text>
<text top="640" left="107" width="176" height="16" font="16"><i>Ethics</i>, 83 (3), 435-451. </text>
<text top="670" left="54" width="370" height="16" font="1">Campbell, K. &amp; Vera A. M. (2010). Female board </text>
<text top="691" left="107" width="317" height="16" font="1">appointments and firm valuation: short and </text>
<text top="711" left="107" width="317" height="16" font="1">long-term  effects.  <i>Journal  Management </i></text>
<text top="732" left="107" width="97" height="16" font="16"><i>Governance</i>. </text>
<text top="732" left="259" width="77" height="16" font="1">14:37–59. </text>
<text top="732" left="392" width="32" height="16" font="1">doi: </text>
<text top="753" left="107" width="214" height="16" font="1">10.1007/s10997-009-9092-y. </text>
<text top="782" left="54" width="370" height="16" font="1">Carter,  D.  A.,  Simkins,  B.  J.  &amp;  Simpson,  W.  G. </text>
<text top="803" left="107" width="317" height="16" font="1">(2003).  Corporate  governance,  board </text>
<text top="824" left="107" width="317" height="16" font="1">diversity, and firm value. <i>Financial Review</i>, </text>
<text top="844" left="107" width="82" height="16" font="1">38: 33–53. </text>
<text top="874" left="54" width="370" height="16" font="1">Carvalho,  A.  G.  (2002).  Governança  Corporativa </text>
<text top="895" left="107" width="317" height="16" font="1">no  Brasil  em  perspectiva<b>.  </b><i>Revista  de </i></text>
<text top="915" left="107" width="256" height="16" font="16"><i>Administração da USP</i>, v. 37, n. 3. </text>
<text top="945" left="54" width="370" height="16" font="1">Chung,  K.  H.,  &amp;  Pruitt,  S.  W.  (1994).  A  simple </text>
<text top="966" left="107" width="317" height="16" font="1">approximation  of  Tobin's  q.  <i>Financial </i></text>
<text top="986" left="107" width="154" height="16" font="16"><i>Management</i>, 70-74. </text>
<text top="1016" left="54" width="370" height="16" font="1">Favero, L. P., Belfiore, P., Silva, F. L. &amp; Chan, B. </text>
<text top="1037" left="107" width="317" height="16" font="1">L.  (2009).  <i>Análise  de  Dados:  Modelagem </i></text>
<text top="1058" left="107" width="317" height="16" font="16"><i>Multivariada  para  Tomada  de  Decisões</i><b>,</b> </text>
<text top="1078" left="107" width="255" height="16" font="1">Elsevier - Campus, Rio de Janeiro. </text>
<text top="1108" left="54" width="370" height="16" font="1">Hair, JR, Black, W. C., Babin, B. J., Anderson, R. </text>
<text top="1129" left="107" width="317" height="16" font="1">E  &amp;  Tatham,  R.  L.  (2006).  <i>Multivariate </i></text>
<text top="1149" left="107" width="317" height="16" font="16"><i>Data  Analysis.</i>  6ª  edição.  Upper  Saddle </text>
<text top="98" left="527" width="244" height="16" font="1">River, NJ: Pearson Prentice Hall. </text>
<text top="128" left="474" width="370" height="16" font="1">Jensen, M. C. &amp; Murphy, K. J. (1990) Performance </text>
<text top="149" left="527" width="317" height="16" font="1">Pay  and  Top-Management  Incentives, </text>
<text top="169" left="527" width="317" height="16" font="16"><i>Journal  of  Political  Economy</i>,  v.  98,  n.  2, </text>
<text top="190" left="527" width="96" height="16" font="1">pp. 225-264. </text>
<text top="220" left="474" width="370" height="16" font="1">Krishnan,  H.  A.  &amp;  Park,  D.  (2005)  A  few  good </text>
<text top="240" left="527" width="317" height="16" font="1">women  -  on  top  management  teams, </text>
<text top="261" left="527" width="317" height="16" font="16"><i>Journal  of  Business  Research</i>,  v.  58,  p. </text>
<text top="282" left="527" width="87" height="16" font="1">1712-1720. </text>
<text top="312" left="474" width="370" height="16" font="1">Luckerath-Rovers,  M.  (2013).  Women  on  boards </text>
<text top="332" left="527" width="30" height="16" font="1">and </text>
<text top="332" left="587" width="35" height="16" font="1">firm </text>
<text top="332" left="653" width="100" height="16" font="1">performance. </text>
<text top="332" left="783" width="61" height="16" font="16"><i>Journal </i></text>
<text top="353" left="527" width="317" height="16" font="16"><i>Managemant  Governance.</i><b>  </b>17:491–509. </text>
<text top="374" left="527" width="247" height="16" font="1">doi: 10.1007/s10997-011-9186-1. </text>
<text top="403" left="474" width="370" height="16" font="1">Martins,  G.  A.  (2002).  <i>Manual  de  elaboração  de </i></text>
<text top="424" left="527" width="317" height="16" font="16"><i>monografias  e  dissertações.</i>  3.  ed.  São </text>
<text top="445" left="527" width="98" height="16" font="1">Paulo; Atlas. </text>
<text top="475" left="474" width="370" height="16" font="1">Melo,  E.  C.,  Almeida  F.  M.  &amp;  Santana  G.  A. </text>
<text top="495" left="527" width="57" height="16" font="1">(2012). </text>
<text top="495" left="607" width="49" height="16" font="1">Índice </text>
<text top="495" left="679" width="22" height="16" font="1">de </text>
<text top="495" left="723" width="120" height="16" font="1">sustentabilidade </text>
<text top="516" left="527" width="317" height="16" font="1">empresarial  (ise)  e  desempenho  financeiro </text>
<text top="537" left="527" width="317" height="16" font="1">das empresas do setor de papel e celulose<b>. </b></text>
<text top="557" left="527" width="317" height="16" font="16"><i>Revista  Contabilidade  e  Controladoria.</i>  v. </text>
<text top="578" left="527" width="54" height="16" font="1">4, n. 3. </text>
<text top="608" left="474" width="370" height="16" font="1">Robinson, G. E. &amp; Dechant, K. (1997). Building a </text>
<text top="628" left="527" width="317" height="16" font="1">business  case  for  diversity,  <i>Academy  of </i></text>
<text top="649" left="527" width="281" height="16" font="16"><i>Management Executive</i>, 11 (3), 21-31. </text>
<text top="679" left="474" width="370" height="16" font="1">Rodríguez-Domínguez,  L.,  García-Sánchez,  I.  &amp; </text>
<text top="700" left="527" width="317" height="16" font="1">Gallego-Álvarez,  I.  (2012).  Explanatory </text>
<text top="720" left="527" width="317" height="16" font="1">factors  of  the  relationship  between  gender </text>
<text top="741" left="527" width="317" height="16" font="1">diversity  and  corporate  performance, </text>
<text top="762" left="527" width="317" height="16" font="16"><i>European Journal of Law and Economics</i>, </text>
<text top="782" left="527" width="117" height="16" font="1">33(3), 603-620. </text>
<text top="812" left="474" width="370" height="16" font="1">Silveira, A. D. M., Barros, L. A. B. D. C., &amp; Famá, </text>
<text top="833" left="527" width="317" height="16" font="1">R. (2003). Estrutura de governança e valor </text>
<text top="853" left="527" width="317" height="16" font="1">das companhias abertas brasileiras. <i>Revista </i></text>
<text top="874" left="527" width="312" height="16" font="16"><i>de Administração de Empresas</i>, 43(3), 50-</text>
<text top="895" left="527" width="27" height="16" font="1">64. </text>
<text top="924" left="474" width="370" height="16" font="1">Silveira,  A.  M.  (2004)  Governança  corporativa  e </text>
<text top="945" left="527" width="317" height="16" font="1">estrutura  de  propriedade:  determinantes  e </text>
<text top="966" left="527" width="317" height="16" font="1">relação com o desempenho das empresas no </text>
<text top="986" left="527" width="317" height="16" font="1">Brasil.  250  p.  (<i>Doctoral  Thesis</i>)  – </text>
<text top="1007" left="527" width="317" height="16" font="1">Faculdade  de  Economia,  Administração  e </text>
<text top="1028" left="527" width="317" height="16" font="1">Contabilidade, Universidade de São Paulo, </text>
<text top="1049" left="527" width="82" height="16" font="1">São Paulo. </text>
<text top="1078" left="474" width="370" height="16" font="1">Silveira, A. D. M. (2015). <i>Governança corporativa </i></text>
<text top="1099" left="527" width="317" height="16" font="16"><i>no  Brasil  e  no  mundo:  teoria  e  prática</i>. </text>
<text top="1120" left="527" width="116" height="16" font="1">Elsevier Brasil. </text>
<text top="1149" left="474" width="370" height="16" font="1">Silveira, A. M. &amp; Donaggio, A. R. F., Sica, L. P. P. </text>
</page>
<page number="58" position="absolute" top="0" left="0" height="1262" width="892">
<text top="60" left="814" width="7" height="15" font="10">  </text>
<text top="58" left="821" width="23" height="18" font="1">58 </text>
<text top="79" left="54" width="3" height="15" font="10"> </text>
<text top="1177" left="249" width="399" height="18" font="1">Revista de Negócios, v. 23, n. 3, p. 49-58, July, 2018. </text>
<text top="98" left="107" width="317" height="16" font="1">P.  &amp;  Ramos,  L.  O.  (2014).  <i>Women's </i></text>
<text top="119" left="107" width="317" height="16" font="16"><i>Participation  in  Senior  Management </i></text>
<text top="140" left="107" width="317" height="16" font="16"><i>Positions:  Gender  Social  Relations,  Law </i></text>
<text top="160" left="107" width="317" height="16" font="16"><i>and  Corporate  Governance.</i><b>  </b>  Retrieved </text>
<text top="181" left="107" width="49" height="16" font="1">from:  </text>
<text top="202" left="107" width="286" height="16" font="1">http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2508929 </text>
<text top="231" left="54" width="370" height="16" font="1">Terjesen, S. &amp; Singh, V.<b> </b>(2008)<b> </b>Female Presence </text>
<text top="252" left="107" width="317" height="16" font="1">on  Corporate  Boards:  A  Multi-Country </text>
<text top="273" left="107" width="317" height="16" font="1">Study  of  Environmental  Context.<b>  </b><i>Journal </i></text>
<text top="294" left="107" width="317" height="16" font="16"><i>of Business Ethics,</i><b> </b>vol. 83(1), pages 55-63. </text>
<text top="323" left="54" width="370" height="16" font="1">Watts, R. L. &amp; Zimmerman, J. L. (1986). <i>Positive </i></text>
<text top="344" left="107" width="312" height="16" font="16"><i>accounting  theory.</i>  New  Jersey:  Prentice-</text>
<text top="365" left="107" width="40" height="16" font="1">Hall. </text>
<text top="394" left="54" width="374" height="16" font="1">Wooldridge,  J.  M. (2010). <i>Econometric  analysis  </i></text>
<text top="415" left="107" width="321" height="16" font="16"><i>of   cross   section  and  panel   data</i>.   MIT  </text>
<text top="436" left="107" width="136" height="16" font="1">Press, Cambridge. </text>
<text top="466" left="54" width="370" height="16" font="1">Fávero,  L.  P.,  Belfiore,  P.,  Takamatsu,  R.  T.,  &amp; </text>
<text top="486" left="107" width="317" height="16" font="1">Suzart,  J.  (2014).  <i>Métodos  Quantitativos </i></text>
<text top="507" left="107" width="196" height="16" font="16"><i>com Stata</i>. Elsevier Brasil. </text>
<text top="537" left="54" width="370" height="16" font="1">Gujarati,  D.  N.  (2012).  <i>Basic  econometrics</i>.  Tata </text>
<text top="557" left="107" width="185" height="16" font="1">McGraw-Hill Education. </text>
<text top="587" left="54" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="617" left="81" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="637" left="97" width="5" height="16" font="1"> </text>
<text top="658" left="54" width="5" height="16" font="2"><b> </b></text>
</page>
</pdf2xml>
